अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)
- रसविचार
- काव्यानंद मीमांसा
रसविचार : पार्श्वभूमी
भारतीय काव्यशास्त्रातील सर्वांत प्राचीन व प्रभावी सिद्धांत म्हणजे रससिद्धांत. भरतमुनींच्या 'नाट्यशास्त्र' ग्रंथात रसाचे पहिले शास्त्रशुद्ध विवेचन येते. मूळ विवेचन नाटकाच्या संदर्भात होते; पुढे ते काव्यालाही लागू करण्यात आले. 'रस' म्हणजे काव्य वाचताना किंवा नाटक पाहताना रसिकाला मिळणारा आस्वादरूप आनंद.
भरताचे रससूत्र
"विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः" — म्हणजे विभाव, अनुभाव आणि व्यभिचारी भाव यांच्या संयोगातून रसाची निष्पत्ती होते.
- स्थायीभाव : मनात कायम सुप्त स्वरूपात असणारे मूलभूत भाव (उदा. रती, शोक, क्रोध). हेच परिपुष्ट होऊन रस बनतात.
- विभाव : भाव जागृत होण्याची कारणे. (अ) आलंबन विभाव — ज्याच्यामुळे भाव निर्माण होतो ती व्यक्ती/वस्तू (उदा. नायक-नायिका); (आ) उद्दीपन विभाव — भाव उद्दीप्त करणारी परिस्थिती (उदा. चांदणे, वसंत ऋतू, एकांत).
- अनुभाव : भाव निर्माण झाल्यावर दिसणारी शारीरिक लक्षणे/कृती (उदा. कटाक्ष, स्मित, अश्रू).
- व्यभिचारी (संचारी) भाव : स्थायीभावाला पोषक असे क्षणिक, येणारे-जाणारे भाव (उदा. चिंता, हर्ष, लज्जा, शंका). भरताने असे 33 संचारी भाव सांगितले.
- सात्त्विक भाव : स्तंभ, स्वेद, रोमांच, स्वरभंग, वेपथु (कंप), वैवर्ण्य, अश्रू, प्रलय — असे 8 सात्त्विक भाव.
रस व त्यांचे स्थायीभाव
| रस | स्थायीभाव | रस | स्थायीभाव |
|---|---|---|---|
| शृंगार | रती | वीर | उत्साह |
| हास्य | हास | भयानक | भय |
| करुण | शोक | बीभत्स | जुगुप्सा |
| रौद्र | क्रोध | अद्भुत | विस्मय |
| शांत (नववा रस) | निर्वेद / शम | – | – |
भरताने नाट्यरस आठ सांगितले; नंतरच्या आचार्यांनी (विशेषतः अभिनवगुप्त) शांत रसाला मान्यता देऊन नऊ रस ('नवरस') रूढ झाले. पुढे वत्सल, भक्ती असे रसही काहींनी मांडले.
रससूत्रावरील चार प्रमुख भाष्ये
| आचार्य | वाद | मुख्य मुद्दा |
|---|---|---|
| भट्ट लोल्लट | उत्पत्तिवाद (आरोपवाद) | रस मुख्यतः मूळ पात्रात (उदा. राम) उत्पन्न होतो व नटावर आरोपित होतो; प्रेक्षकाच्या आस्वादाचा विचार गौण. |
| श्रीशंकुक | अनुमितिवाद | प्रेक्षक नटाच्या अभिनयावरून (चित्रतुरग न्याय) मूळ पात्रातील भावाचे अनुमान करतो. |
| भट्टनायक | भुक्तिवाद | काव्याचे अभिधा, भावकत्व आणि भोजकत्व हे व्यापार; भावकत्वामुळे साधारणीकरण होऊन रसिक रसाचा भोग घेतो. |
| अभिनवगुप्त | अभिव्यक्तिवाद | रसिकाच्या मनातील वासनारूप स्थायीभाव साधारणीकृत विभावादींमुळे व्यक्त होतो; रस हा रसिकनिष्ठ, अलौकिक आस्वाद आहे. हे मत सर्वमान्य झाले; मम्मटानेही ते स्वीकारले. |
काव्यानंद मीमांसा
काव्य वाचताना/नाटक पाहताना मिळणाऱ्या आनंदाचे स्वरूप काय, तो कसा निर्माण होतो आणि तो सामान्य (लौकिक) आनंदापेक्षा वेगळा कसा, याचा विचार म्हणजे काव्यानंद मीमांसा.
काव्यानंदाचे स्वरूप
- अलौकिक आनंद : काव्यानंद व्यवहारातील सुखासारखा स्वार्थाशी जोडलेला नसतो. म्हणून तो 'अलौकिक' मानला जातो.
- ब्रह्मानंदसहोदर : विश्वनाथाने (साहित्यदर्पण) रसास्वादाला 'ब्रह्मास्वादसहोदर' म्हणजे ब्रह्मानंदाचा सख्खा भाऊ म्हटले आहे — इतका तो तल्लीन करणारा असतो.
- साधारणीकरण : काव्यातील पात्रांचे भाव 'माझे' किंवा 'त्याचे' न राहता सर्वसाधारण मानवी भाव बनतात. त्यामुळे वैयक्तिक लाभ-हानीची जाणीव नाहीशी होऊन शुद्ध आस्वाद मिळतो.
- तन्मयता : रसिक काही काळ स्वतःला विसरून अनुभवाशी एकरूप होतो.
- सहृदयता आवश्यक : संस्कारित, संवेदनशील मन असलेल्या 'सहृदय' रसिकालाच हा आनंद मिळतो.
काव्यानंदाचे घटक
- अनुभवाचा आनंद — काव्यातील भावानुभूती.
- कलेचा/रचनेचा आनंद — भाषा, छंद, अलंकार, रचनासौष्ठव यांचे सौंदर्य.
- ज्ञानाचा/आकलनाचा आनंद — जीवनाविषयी नवी दृष्टी मिळाल्याचा आनंद.
पाश्चात्त्य दृष्टिकोन (तुलनेसाठी)
ॲरिस्टॉटलने शोकात्मिकेच्या संदर्भात 'कॅथार्सिस' (विरेचन) ही संकल्पना मांडली — करुणा व भय या भावनांचे शुद्धीकरण होऊन मन हलके होते. आधुनिक सौंदर्यशास्त्रात 'तटस्थ आस्वाद' (aesthetic distance) ही कल्पना साधारणीकरणाशी मिळतीजुळती आहे.
मराठीत रा. श्री. जोग यांच्यासह अनेक समीक्षकांनी काव्यानंदाच्या स्वरूपावर विचार मांडले आहेत. जोगांच्या विवेचनात संस्कृत परंपरा आणि पाश्चात्त्य सौंदर्यविचार यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न दिसतो.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी) भरताचे रससूत्र स्पष्ट करून रसनिष्पत्तीवरील प्रमुख भाष्यकारांची मते लिहा.
- (दीर्घोत्तरी) काव्यानंदाचे स्वरूप स्पष्ट करून तो लौकिक आनंदापेक्षा कसा वेगळा आहे ते सांगा.
- (टीप) साधारणीकरण
- (लघुत्तरी) विभाव, अनुभाव व व्यभिचारी भाव स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी) नवरस व त्यांचे स्थायीभाव लिहा.