मराठी व व्यावहारिक मराठी भाग 3 (साहित्यरंग भाग 2, सत्र 3) BA/MAR Maj T-5

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

• गद्य विभाग : पाठ 1 ते 5 (साहित्यरंग भाग 2, सत्र 3)

गद्य विभाग : स्वरूप व उद्दिष्टे

पदवी स्तरावरील मराठी भाषा अभ्यासक्रमात गद्य पाठांचा उद्देश विद्यार्थ्यांना विविध लेखकांचे विचार, अनुभव व भाषाशैली यांची ओळख करून देणे हा आहे. अभ्यासक्रमाच्या उद्दिष्टांप्रमाणे "गद्यातील पाठ व लेखकांचे विचार समजून घेणे" आणि "पाठाचे महत्त्व स्पष्ट करणे" ही कौशल्ये परीक्षेत तपासली जातात.

गद्याचे प्रमुख प्रकार (पाठ ओळखण्यासाठी)

प्रत्येक पाठाचा अभ्यास कसा करावा

1. लेखक परिचय : लेखकाचे पूर्ण नाव, काळ, प्रमुख साहित्यकृती, साहित्यप्रकार, विशेष योगदान (४–५ ओळी).
2. पाठाचा प्रकार : ललित, वैचारिक, कथा इत्यादी – आणि तो प्रकार का म्हणावा याचे एक कारण.
3. आशय / सारांश : पाठ आपल्या शब्दांत १०–१२ ओळींत; सुरुवात, मध्य, शेवट या क्रमाने.
4. मध्यवर्ती कल्पना (सूत्र) : लेखकाला नेमके काय सांगायचे आहे – एका वाक्यात.
5. लेखकाचे विचार / संदेश : पाठातून मिळणारी शिकवण, सामाजिक किंवा मानवी मूल्य.
6. भाषाशैली : साधी-सोपी, ग्रामीण बोली, संवादात्मक, विनोदी, काव्यात्म, उपहासात्मक – पाठातील एक-दोन उदाहरणांसह (थोडक्यात).
7. पात्रे / व्यक्तिरेखा : कथा किंवा व्यक्तिचित्र असल्यास मुख्य पात्रांचे स्वभावविशेष.
8. महत्त्वाची वाक्ये : संदर्भासह स्पष्टीकरणासाठी पाठातील ४–५ महत्त्वाची वाक्ये निवडून ठेवा.

दीर्घोत्तरी उत्तराचा आराखडा

• प्रस्तावना : लेखक व पाठाचा एक-दोन ओळींत परिचय.
• मुख्य भाग : प्रश्नात विचारलेल्या मुद्द्यानुसार (आशय / विचार / व्यक्तिरेखा) ४–६ मुद्दे, प्रत्येक मुद्द्याला पाठातील संदर्भ.
• समारोप : पाठाचे आजच्या काळातील महत्त्व किंवा तुमचे मत.

संदर्भासह स्पष्टीकरण कसे लिहावे

(१) संदर्भ – पाठाचे नाव, लेखक, पाठ्यपुस्तक; (२) प्रसंग – हे वाक्य कोण, कोणाला, कोणत्या प्रसंगी म्हणतो; (३) स्पष्टीकरण – वाक्याचा अर्थ व त्यातील विचार; (४) विशेष – शैली, अलंकार किंवा विचाराचे महत्त्व. ही चार पायऱ्यांची रचना पाळल्यास पूर्ण गुण मिळतात.

गद्य वाचनातून मिळणारी कौशल्ये

• विचारपूर्वक वाचन व आकलन, शब्दसंपत्ती वाढणे.
• सामाजिक प्रश्नांबाबत संवेदनशीलता.
• स्वतःच्या शब्दांत मांडणी करण्याचे लेखनकौशल्य – जे व्यावहारिक मराठीसाठीही उपयोगी पडते.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी) साहित्यरंग पाठ्यपुस्तकातील तुम्हाला आवडलेल्या कोणत्याही एका गद्य पाठाचा आशय स्पष्ट करून लेखकाचे विचार लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी) गद्य पाठांतून व्यक्त होणारे सामाजिक/मानवी मूल्य कोणत्याही दोन पाठांच्या आधारे स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी) पाठ्यपुस्तकातील कोणत्याही एका लेखकाचा परिचय करून द्या.
4. (टीप) ललित निबंध
5. (लघुत्तरी) संदर्भासह स्पष्टीकरण लिहिताना कोणते चार टप्पे पाळावेत?

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

• पद्य विभाग : कविता 1 ते 5 (साहित्यरंग भाग 2, सत्र 3)

पद्य विभाग : उद्दिष्टे

अभ्यासक्रमाच्या उद्दिष्टांप्रमाणे "पद्यातील कवींच्या विचारांची ओळख" आणि "पद्यातील भावार्थाचा अभ्यास" ही दोन कौशल्ये परीक्षेत तपासली जातात. म्हणजे प्रत्येक कवितेचा भावार्थ, कवीचा दृष्टिकोन आणि काव्यसौंदर्य स्वतःच्या शब्दांत सांगता आले पाहिजे.

प्रत्येक कवितेचा अभ्यास : सहा मुद्दे

1. कवी परिचय : नाव, काळ, प्रमुख काव्यसंग्रह, काव्याची वैशिष्ट्ये (उदा. निसर्गकवी, दलित कविता, स्त्रीवादी, ग्रामीण, संतकवी).
2. कवितेचा प्रकार : अभंग, ओवी, भावकविता, मुक्तछंद, गझल, लावणी, पोवाडा इत्यादी.
3. विषय व मध्यवर्ती कल्पना : कविता कशाबद्दल आहे आणि त्यातून कोणता भाव व्यक्त होतो.
4. भावार्थ : कडव्यानुसार अर्थ, साध्या गद्य भाषेत (शब्दशः अर्थ नव्हे, भाव).
5. काव्यसौंदर्य : प्रतिमा, अलंकार, रस, लय, शब्दरचना.
6. संदेश / जीवनमूल्य : कवितेतून मिळणारी शिकवण व आजच्या काळाशी नाते.

काव्यप्रकारांची थोडक्यात ओळख

काव्यसौंदर्य सांगताना वापरायच्या संकल्पना

• अलंकार : उपमा (सारखेपणा – "चंद्रासारखे मुख"), उत्प्रेक्षा (जणू, गमे), रूपक (उपमेय-उपमान एकरूप – "मुखचंद्र"), अनुप्रास (एकाच वर्णाची पुनरावृत्ती), यमक (शब्दांची पुनरावृत्ती वेगळ्या अर्थाने), चेतनागुणोक्ती (निर्जीवाला सजीव मानणे).
• रस : शृंगार, करुण, वीर, हास्य, शांत, अद्भुत इत्यादी – कवितेतून कोणता भाव मनात जागा होतो.
• प्रतिमा : दृश्य, श्राव्य, स्पर्श यांच्याशी जोडलेली शब्दचित्रे.
• भाषा : ग्रामीण बोली, संस्कृतप्रचुर, साधी-सोपी, प्रतीकात्मक.

रसग्रहणाचा आराखडा (परीक्षेत उपयुक्त)

1. कवी व कवितेचा परिचय.
2. कवितेचा विषय व मध्यवर्ती कल्पना.
3. भावार्थ (स्वतःच्या शब्दांत).
4. काव्यसौंदर्य – अलंकार, प्रतिमा, लय, शब्दरचना.
5. कवितेतील जीवनमूल्य / संदेश.
6. कविता का आवडली – स्वतःचे मत.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी) पाठ्यपुस्तकातील कोणत्याही एका कवितेचे रसग्रहण करा.
2. (दीर्घोत्तरी) कोणत्याही दोन कवितांच्या आधारे कवींचा जीवनविषयक दृष्टिकोन स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी) पाठ्यपुस्तकातील कोणत्याही एका कवितेचा भावार्थ लिहा.
4. (टीप) मुक्तछंद
5. (लघुत्तरी) कवितेतील कोणत्याही दोन अलंकारांची उदाहरणासह ओळख करून द्या.

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

• व्यावहारिक मराठी : प्रकरणं 1 व 2 (साहित्यरंग भाग 2, सत्र 3)

व्यावहारिक मराठी : संकल्पना

दैनंदिन जीवनात, कार्यालयात, व्यवसायात, प्रसारमाध्यमांत आणि शासनव्यवहारात वापरली जाणारी उपयोजित भाषा म्हणजे व्यावहारिक मराठी. साहित्यिक भाषेत सौंदर्य व कल्पकता महत्त्वाची असते; तर व्यावहारिक भाषेत स्पष्टता, नेमकेपणा, संक्षिप्तता व औपचारिकता महत्त्वाची असते.

व्यावहारिक मराठीची वैशिष्ट्ये

• विषयाला धरून, मोजक्या शब्दांत मांडणी.
• प्रमाण भाषा व शुद्धलेखनाचे काटेकोर पालन.
• ठरावीक नमुना (format) – पत्र, अर्ज, अहवाल, सूचना, जाहिरात यांचे स्वतःचे स्वरूप असते.
• वाचकाला कृती करण्यास प्रवृत्त करणे (उदा. अर्ज मंजूर करणे, सभेला येणे).
• महाराष्ट्राची राजभाषा म्हणून शासनव्यवहारात मराठीचा वापर अनिवार्य – त्यामुळे नोकरीसाठी हे कौशल्य आवश्यक.

व्यावहारिक लेखनाचे प्रमुख प्रकार

नमुना : औपचारिक अर्ज (आम्ही तयार केलेला)

प्रति,
मा. प्राचार्य,
………… महाविद्यालय, नागपूर.
विषय : ग्रंथालय ओळखपत्र पुन्हा मिळण्याबाबत.
महोदय,
मी बी.ए. द्वितीय वर्षाचा विद्यार्थी आहे. माझे ग्रंथालय ओळखपत्र प्रवासात हरवले आहे. कृपया नवीन ओळखपत्र देण्याची व्यवस्था करावी, ही विनंती. आवश्यक शुल्क भरण्यास मी तयार आहे.
आपला नम्र,
(नाव, वर्ग, क्रमांक)
दिनांक : ………

व्यावहारिक लेखनाचे नियम

1. विषय एका ओळीत स्पष्ट लिहा.
2. आदरार्थी व औपचारिक शब्दयोजना करा (महोदय, कृपया, विनंती).
3. एका परिच्छेदात एकच मुद्दा.
4. आकडे, दिनांक, नावे अचूक लिहा.
5. शेवटी अपेक्षित कृती स्पष्ट सांगा.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी) व्यावहारिक मराठी म्हणजे काय? तिची वैशिष्ट्ये व महत्त्व स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी) औपचारिक पत्राचे घटक सांगून महाविद्यालयाच्या प्राचार्यांना एक अर्ज लिहा.
3. (लघुत्तरी) साहित्यिक भाषा व व्यावहारिक भाषा यांतील फरक सांगा.
4. (टीप) अहवाल लेखन
5. (लघुत्तरी) व्यावहारिक लेखनाचे कोणतेही चार नियम लिहा.

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

• संगणक, कळफलक आणि टंकलेखन
• विकिपिडीयाचा वापर करण्याची प्रक्रिया
• विविध समाज माध्यमांवरील मराठीचा वापर

संगणक : ओळख

संगणक हे माहिती स्वीकारणे (इनपुट), तिच्यावर प्रक्रिया करणे, ती साठवणे आणि निकाल (आउटपुट) देणे हे काम करणारे इलेक्ट्रॉनिक साधन आहे. आज शिक्षण, शासनव्यवहार, बँका, प्रसारमाध्यमे सर्वत्र मराठी भाषेचा वापर संगणकावर होतो; म्हणून मराठी विद्यार्थ्याला संगणकावर मराठी लिहिता येणे आवश्यक आहे.

• हार्डवेअर : दिसणारे भाग – मॉनिटर, कळफलक (की-बोर्ड), माऊस, सीपीयू, प्रिंटर.
• सॉफ्टवेअर : संगणकाला सूचना देणारे प्रोग्राम – ऑपरेटिंग सिस्टिम, वर्ड प्रोसेसर, ब्राउझर.

कळफलक आणि मराठी टंकलेखन

संगणकावर मराठी लिहिण्यासाठी आज युनिकोड (Unicode) ही आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पद्धत वापरली जाते. युनिकोडमुळे एका संगणकावर टंकलेले मराठी दुसऱ्या कोणत्याही संगणकावर, मोबाईलवर व इंटरनेटवर तसेच दिसते. पूर्वीचे जुने फॉन्ट वेगवेगळ्या संगणकांवर नीट दिसत नसत.

टंकलेखन करताना लक्षात ठेवायच्या गोष्टी

• जोडाक्षरे लिहिताना हलंत (्) योग्य वापरा – क् + त = क्त.
• ऱ्हस्व-दीर्घ, अनुस्वार, रफार यांचे शुद्धलेखन तपासा.
• एकाच दस्तऐवजात एकच युनिकोड फॉन्ट वापरा.
• फाईलला अर्थपूर्ण नाव द्या व वेळोवेळी जतन (save) करा.

विकिपीडियाचा वापर करण्याची प्रक्रिया

विकिपीडिया हा स्वयंसेवकांनी एकत्रितपणे लिहिलेला मुक्त ऑनलाइन ज्ञानकोश आहे. त्याची मराठी आवृत्ती मराठी विकिपीडिया म्हणून उपलब्ध आहे. कोणीही वाचू शकतो आणि नियम पाळून लेख लिहू किंवा सुधारू शकतो.

1. शोध : मराठी विकिपीडियाच्या शोधपेटीत विषय टंकून लेख शोधणे.
2. वाचन व पडताळणी : लेखाखालील संदर्भ (references) पाहून माहिती तपासणे.
3. खाते तयार करणे : वापरकर्ता नाव व परवलीचा शब्द देऊन खाते उघडणे (खाते नसतानाही संपादन शक्य असते, पण खाते असणे चांगले).
4. संपादन : 'संपादन करा' हा पर्याय वापरून मजकूर सुधारणे किंवा नवीन लेख तयार करणे.
5. संदर्भ देणे : प्रत्येक माहितीसाठी विश्वसनीय स्रोत देणे.
6. तटस्थ दृष्टिकोन : स्वतःचे मत किंवा जाहिरात न लिहिता तटस्थ माहिती देणे; दुसऱ्याचा मजकूर नक्कल न करणे (प्रताधिकार).
7. चर्चा पान : लेखाबद्दल मतभेद असल्यास चर्चा पानावर लिहिणे.

विविध समाज माध्यमांवरील मराठीचा वापर

फेसबुक, व्हॉट्सॲप, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, एक्स (ट्विटर), ब्लॉग यांसारख्या समाज माध्यमांवर मराठीचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे.

• सकारात्मक बाजू : मराठी साहित्य, कविता, बातम्या, शैक्षणिक व्हिडिओ जगभर पोहोचतात; नवोदित लेखकांना व्यासपीठ; मराठी शब्दसंपत्तीचा प्रसार.
• नकारात्मक बाजू : रोमन लिपीत मराठी लिहिणे, इंग्रजी-मराठी मिश्रण, शुद्धलेखनाकडे दुर्लक्ष, अफवा व खोट्या बातम्या.
• जबाबदार वापर : देवनागरीत शुद्ध मराठी लिहिणे, माहिती पुढे पाठवण्यापूर्वी खात्री करणे, सभ्य भाषा वापरणे.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी) संगणकावर मराठी टंकलेखनाच्या पद्धती स्पष्ट करून युनिकोडचे महत्त्व सांगा.
2. (दीर्घोत्तरी) विकिपीडियाचा वापर करण्याची प्रक्रिया सविस्तर लिहा आणि समाज माध्यमांवरील मराठीच्या वापराचे फायदे-तोटे स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी) इनस्क्रिप्ट व फोनेटिक कळफलक पद्धतीतील फरक सांगा.
4. (टीप) मराठी विकिपीडिया
5. (लघुत्तरी) समाज माध्यमांवर मराठीचा जबाबदार वापर कसा करावा?