भारतीय काव्यशास्त्र परिचय भाग - १ MLT 104

RTMNU B.A. सत्र 2 · मराठी साहित्य (Marathi Literature) · 2 घटक · प्रत्येक घटकाच्या नोट्स

विद्यापीठ	RTMNU – राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, नागपूर
अभ्यासक्रम	B.A. (Four Year UG Programme, NEP 2020) – मराठी साहित्य (Marathi Literature)
सत्र	सत्र II (Semester 2)
पेपर कोड	MLT 104
पेपरचे नाव	भारतीय काव्यशास्त्र परिचय भाग - १ (Introduction to Indian Poetics, Part 1)
प्रकार	Major T-4
श्रेयांक (Credits)	2 श्रेयांक (Credits)
गुण	40 (सत्रांत परीक्षा) + 10 (अंतर्गत मूल्यमापन) = 50
अभ्यासग्रंथ	अभ्यासग्रंथ : अभिनव काव्यप्रकाश – रा. श्री. जोग, व्हीनस प्रकाशन, पुणे (प्रकरण 1 ते 4).
Syllabus	as per official RTMNU NEP 2020 syllabus 2024-25 (B.A. Marathi Literature, Sem I–VIII scheme)

Minor: Minor T-1 (MLT Minor 101, सत्र II) चे घटक व अभ्यासग्रंथ (अभिनव काव्यप्रकाश, प्रकरण 1 ते 4) याच पेपरसारखेच आहेत — Minor च्या विद्यार्थ्यांनीही याच नोट्स वापराव्यात.

घटकांतील विषय अधिकृत RTMNU अभ्यासक्रमातून जसेच्या तसे घेतले आहेत. RTMNU official site · सर्व RTMNU मराठी पेपर

घटक (Units)

1घटक 1: अ. काव्यलक्षण आ. काव्याचे प्रयोजनNotes
2घटक 2: अ. काव्यकारण आ. अर्थविचार आणि शब्दशक्तीNotes

RTMNU B.A. Sem 2 · MLT 104 · घटक 1 · 15 तासिका

घटक 1: अ. काव्यलक्षण आ. काव्याचे प्रयोजन

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

काव्यलक्षण
काव्याचे प्रयोजन

काव्यलक्षण : अर्थ

'लक्षण' म्हणजे व्याख्या — एखाद्या वस्तूला इतरांपासून वेगळे ठरवणारा तिचा असाधारण धर्म. 'काव्य कशाला म्हणावे?' या प्रश्नाचे उत्तर देणारी व्याख्या म्हणजे काव्यलक्षण. संस्कृत काव्यशास्त्रात भामहापासून पंडितराज जगन्नाथापर्यंत अनेक आचार्यांनी काव्यलक्षणे दिली. रा. श्री. जोग यांनी 'अभिनव काव्यप्रकाश' मध्ये या लक्षणांचा मराठीतून चिकित्सक परिचय करून दिला आहे. चांगल्या लक्षणात अव्याप्ती (काही काव्यांना न लागू होणे), अतिव्याप्ती (काव्य नसलेल्या गोष्टींनाही लागू होणे) आणि असंभव हे दोष नसावेत, अशी कसोटी लावली जाते.

प्रमुख संस्कृत काव्यलक्षणे

आचार्य	लक्षण	आशय
भामह (काव्यालंकार)	शब्दार्थौ सहितौ काव्यम्	शब्द आणि अर्थ यांचे साहित्य (एकत्र असणे) म्हणजे काव्य.
दंडी (काव्यादर्श)	शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली	इष्ट (मनोहर) अर्थाने युक्त पदावली हे काव्याचे शरीर.
वामन (काव्यालंकारसूत्रवृत्ति)	रीतिरात्मा काव्यस्य	विशिष्ट पदरचना (रीती) हा काव्याचा आत्मा.
आनंदवर्धन (ध्वन्यालोक)	काव्यस्यात्मा ध्वनिः	सूचित होणारा व्यंग्यार्थ (ध्वनी) हा काव्याचा आत्मा.
कुंतक (वक्रोक्तिजीवित)	वक्रोक्तिः काव्यजीवितम्	वैचित्र्यपूर्ण, वक्र कथन हे काव्याचे जीवित.
मम्मट (काव्यप्रकाश)	तददोषौ शब्दार्थौ सगुणावनलंकृती पुनः क्वापि	दोषरहित, गुणयुक्त शब्द-अर्थ; अलंकार सामान्यतः असावेत, पण क्वचित स्पष्ट अलंकार नसले तरी चालेल.
विश्वनाथ (साहित्यदर्पण)	वाक्यं रसात्मकं काव्यम्	रस हा आत्मा असलेले वाक्य म्हणजे काव्य.
जगन्नाथ (रसगंगाधर)	रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्	रमणीय अर्थ सांगणारा शब्द म्हणजे काव्य.

काव्यलक्षणांचे वर्गीकरण (संप्रदायानुसार)

संप्रदाय	प्रमुख आचार्य	काव्याचे सार
अलंकार संप्रदाय	भामह, दंडी	अलंकार
रीती संप्रदाय	वामन	रीती (विशिष्ट पदरचना)
ध्वनी संप्रदाय	आनंदवर्धन	व्यंग्यार्थ
वक्रोक्ती संप्रदाय	कुंतक	वक्रोक्ती
औचित्य संप्रदाय	क्षेमेंद्र	औचित्य
रस संप्रदाय	भरत (मूळ), विश्वनाथ	रस

मम्मटाचे काव्यलक्षण — विवेचन

'तत्' (ते) : काव्य म्हणजे शब्द आणि अर्थ दोन्ही — फक्त शब्द नव्हे, फक्त अर्थ नव्हे.
अदोषौ : श्रुतिकटु, च्युतसंस्कृती इत्यादी काव्यदोष नसावेत.
सगुणौ : माधुर्य, ओज, प्रसाद हे गुण असावेत (मम्मट तीन गुण मानतो).
अनलंकृती पुनः क्वापि : अलंकार असावेत, पण एखाद्या ठिकाणी स्पष्ट अलंकार नसला तरी ते काव्यच.

टीका : विश्वनाथाने आक्षेप घेतला की पूर्ण दोषरहित काव्य दुर्मिळ आहे; 'अदोष' अट ठेवली तर अनेक श्रेष्ठ काव्ये काव्य ठरणार नाहीत. तसेच गुण हे रसाचे धर्म आहेत, त्यामुळे रसाचा उल्लेख न करता गुणांचा उल्लेख अपुरा वाटतो. जगन्नाथाने 'शब्द' हेच काव्य मानून 'रमणीयता' ही कसोटी सांगितली — ती अधिक व्यापक मानली जाते.

मराठी व पाश्चात्त्य विचार (थोडक्यात)

मराठीत रा. श्री. जोग, बा. सी. मर्ढेकर आदींनी काव्याच्या स्वरूपाचा विचार केला. पाश्चात्त्य परंपरेत वर्ड्सवर्थ (भावनांचा उत्स्फूर्त उद्रेक), कोलरिज (उत्कृष्ट शब्द उत्कृष्ट क्रमाने) यांच्या व्याख्या प्रसिद्ध आहेत. सर्व व्याख्यांचा सामान्य निष्कर्ष : सौंदर्यपूर्ण शब्दार्थरचनेतून आनंददायी अनुभव देणारी रचना म्हणजे काव्य.

काव्याचे प्रयोजन

'प्रयोजन' म्हणजे हेतू किंवा फल — काव्य का लिहिले जाते आणि का वाचले जाते? भामहाने सांगितले की चांगले काव्य धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष या चारही पुरुषार्थांत आणि कलांत नैपुण्य देते, तसेच प्रीती (आनंद) व कीर्ती देते. मम्मटाने काव्यप्रयोजनांची सर्वांत प्रसिद्ध यादी दिली :

काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये । सद्यः परनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥ (काव्यप्रकाश 1.2)

प्रयोजन	अर्थ	उदाहरण / स्पष्टीकरण
यश	कीर्ती	कालिदासासारख्या कवींना अमर कीर्ती मिळाली.
अर्थ	धनलाभ	राजाश्रयातून कवींना धन मिळत असे.
व्यवहारज्ञान	जगरहाटीचे ज्ञान	राजा, प्रजा, नाती यांच्याशी कसे वागावे याचे भान.
शिवेतरक्षती	अमंगलाचा / संकटाचा नाश	मयूर कवीने 'सूर्यशतक' रचून व्याधी दूर केली, अशी परंपरागत कथा.
सद्यः परनिर्वृती	तात्काळ मिळणारा परम आनंद	रसास्वादाचा आनंद — सर्व प्रयोजनांत श्रेष्ठ (मौलिभूत) प्रयोजन.
कान्तासम्मित उपदेश	पत्नीसारखा गोड उपदेश	रामासारखे वागावे, रावणासारखे नव्हे — हा बोध रसमय पद्धतीने.

उपदेशाचे तीन प्रकार

प्रभुसम्मित : स्वामीच्या आज्ञेसारखा — वेद ('असेच कर' असे थेट सांगतात).
सुहृत्सम्मित : मित्राच्या सल्ल्यासारखा — पुराणे, इतिहास.
कान्तासम्मित : प्रिय पत्नीच्या गोड बोलण्यासारखा — काव्य; मन रिझवत बोध देते.

कवी आणि रसिक यांच्या दृष्टीने

यश, अर्थ ही प्रयोजने प्रामुख्याने कवीसाठी; व्यवहारज्ञान, आनंद, उपदेश ही वाचकासाठी; शिवेतरक्षती दोघांसाठी मानली जाते. आधुनिक काळात आत्माविष्कार (स्वतःला व्यक्त करणे), सौंदर्यानुभूती, सामाजिक परिवर्तन ही प्रयोजनेही मानली जातात. 'कलेसाठी कला' आणि 'जीवनासाठी कला' हे दोन वादही याच प्रश्नाशी जोडलेले आहेत. सर्व विचारवंत एका मुद्द्यावर सहमत आहेत : आनंद हे काव्याचे प्रधान प्रयोजन आहे.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी) संस्कृत काव्यशास्त्रातील प्रमुख काव्यलक्षणे सांगून मम्मटाच्या काव्यलक्षणाची चर्चा करा.
(दीर्घोत्तरी) मम्मटाने सांगितलेली काव्यप्रयोजने सोदाहरण स्पष्ट करा.
(लघुत्तरी) पंडितराज जगन्नाथाचे काव्यलक्षण स्पष्ट करा.
(टीप) कान्तासम्मित उपदेश.
(लघुत्तरी) 'सद्यः परनिर्वृती' हे काव्याचे श्रेष्ठ प्रयोजन का मानले जाते?

घटक 2 →

RTMNU B.A. Sem 2 · MLT 104 · घटक 2 · 15 तासिका

घटक 2: अ. काव्यकारण आ. अर्थविचार आणि शब्दशक्ती

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

काव्यकारण
अर्थविचार आणि शब्दशक्ती

काव्यकारण : अर्थ

'काव्यकारण' (काव्यहेतू) म्हणजे काव्यनिर्मिती कशामुळे होते, कवीकडे कोणती क्षमता असली की तो काव्य रचू शकतो याचा विचार. संस्कृत आचार्यांनी प्रामुख्याने तीन हेतू मानले : प्रतिभा (शक्ती), व्युत्पत्ती (निपुणता) आणि अभ्यास.

मम्मटाचा काव्यहेतूविचार

शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥ (काव्यप्रकाश 1.3)

हेतू	अर्थ	स्पष्टीकरण
शक्ती (प्रतिभा)	कवित्वाचे बीज असलेला जन्मजात संस्कार	हिच्याशिवाय काव्य निर्माण होत नाही; झाले तरी उपहासास्पद ठरते.
निपुणता (व्युत्पत्ती)	लोकव्यवहार, शास्त्रे, काव्ये यांच्या निरीक्षण-अध्ययनातून आलेले ज्ञान	लोकजीवन, व्याकरण, छंद, कोश, कला, इतिहास यांचा अभ्यास.
अभ्यास	काव्यज्ञ गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली पुनःपुन्हा रचनेचा सराव	सरावाने रचना निर्दोष व परिपक्व होते.

महत्त्वाचा मुद्दा : मम्मट 'हेतुः' असा एकवचनी शब्द वापरतो — म्हणजे हे तिन्ही मिळून एकत्रितपणे काव्याचे एक कारण आहेत; तिघांपैकी एक स्वतंत्रपणे पुरेसा नाही.

इतर आचार्यांची मते

दंडी : नैसर्गिक प्रतिभा, विपुल शास्त्रश्रवण (श्रुत) आणि दृढ परिश्रम (अभियोग) ही काव्यसंपदेची कारणे; प्रतिभा कमी असली तरी परिश्रमाने काव्यरचना शक्य आहे, असे त्याचे मत.
राजशेखर : प्रतिभेचे दोन प्रकार सांगतो — कारयित्री (कवीची निर्मितीक्षम प्रतिभा) आणि भावयित्री (रसिकाची/समीक्षकाची आस्वादक प्रतिभा).
पंडितराज जगन्नाथ : केवळ प्रतिभा हेच काव्याचे कारण; व्युत्पत्ती आणि अभ्यास हे प्रतिभेला जागृत करणारे साधन आहेत, स्वतंत्र कारणे नाहीत.

आधुनिक दृष्टिकोन

आधुनिक मराठी व पाश्चात्त्य विचारातही प्रतिभा (genius/imagination) सर्वांत महत्त्वाची मानली जाते, पण अनुभवाची समृद्धी, वाचन, भाषेवरील प्रभुत्व आणि सराव यांचेही महत्त्व मान्य केले जाते. 'प्रतिभा जन्मजात, पण तिला घडवावे लागते' हा संतुलित निष्कर्ष परीक्षेत लिहावा.

अर्थविचार : शब्द आणि अर्थ यांचा संबंध

काव्य शब्दार्थमय आहे, म्हणून शब्दाचा अर्थ कसा कळतो याचा विचार काव्यशास्त्रात आवश्यक ठरतो. शब्द आणि अर्थ यांच्यातील संबंध (संकेत) ज्या व्यापारामुळे अर्थ प्रकट होतो, त्याला शब्दशक्ती (वृत्ती) म्हणतात. मम्मटानुसार शब्दाचे तीन प्रकार आणि त्यांचे तीन अर्थ आहेत :

शब्दाचा प्रकार	शक्ती	अर्थ
वाचक	अभिधा	वाच्यार्थ (मुख्यार्थ)
लक्षक	लक्षणा	लक्ष्यार्थ
व्यंजक	व्यंजना	व्यंग्यार्थ

काही मीमांसक वाक्यातील पदांच्या अर्थांचा परस्परसंबंध दाखवणारी तात्पर्यवृत्ती व त्यातून मिळणारा तात्पर्यार्थ अशी चौथी शक्तीही मानतात.

अभिधा

शब्दाचा कोशातील, रूढ, साक्षात संकेतित अर्थ सांगणारी शक्ती म्हणजे अभिधा. उदा. 'गाय' म्हणजे विशिष्ट प्राणी. संकेतग्रह (शब्दाचा अर्थ कळणे) व्याकरण, कोश, आप्तवाक्य (जाणकारांचे सांगणे), व्यवहार इत्यादींमधून होतो. अभिधेनुसार शब्द तीन प्रकारचे : रूढ (उदा. 'झाड' — फोड न करता अर्थ), यौगिक (उदा. 'पाचक' — धातू+प्रत्ययातून अर्थ) आणि योगरूढ (उदा. 'पंकज' — चिखलात जन्मणारे, पण अर्थ फक्त 'कमळ').

लक्षणा

मुख्यार्थ लागू पडत नाही तेव्हा त्याच्याशी संबंधित दुसरा अर्थ घेतला जातो — ही लक्षणा. तिच्या तीन अटी :

मुख्यार्थबाध : शब्दशः अर्थ जुळत नाही.
तद्योग : नवा अर्थ मुख्यार्थाशी संबंधित असतो.
रूढी किंवा प्रयोजन : तसा वापर रूढ असतो, किंवा विशिष्ट हेतू (प्रयोजन) असतो.

प्रसिद्ध उदाहरण : 'गङ्गायां घोषः' (गंगेवर गवळ्यांची वस्ती) — पाण्यावर वस्ती शक्य नाही (बाध), म्हणून 'गंगेच्या काठावर' असा अर्थ (तद्योग); हेतू — त्या वस्तीतील शीतलता व पावित्र्य सुचवणे. मराठी उदाहरण : 'तो अगदी गाढव आहे' — माणूस गाढव नसतो; अर्थ 'मूर्ख'.

उपादान लक्षणा : मुख्यार्थ टिकवून दुसरा अर्थ जोडला जातो — 'भाले आत शिरले' = भालेधारी सैनिक आत शिरले.
लक्षणलक्षणा : मुख्यार्थ सोडून दुसरा अर्थ — 'गङ्गायां घोषः'.
गौणी व शुद्धा : साम्यावर आधारित (गाढव = मूर्ख) ती गौणी; साम्याखेरीज अन्य संबंधावर आधारित ती शुद्धा.

व्यंजना

अभिधा आणि लक्षणा आपले काम संपवून थांबल्यानंतर जो सूचित, ध्वनित अर्थ प्रकट होतो, तो प्रकट करणारी शक्ती म्हणजे व्यंजना. उदा. 'सूर्य मावळला' — शेतकऱ्याला 'घरी परत जा', पुजाऱ्याला 'संध्येची वेळ झाली', चोराला 'आपली वेळ आली' असे वेगवेगळे अर्थ परिस्थितीनुसार सुचतात. वक्ता, श्रोता, प्रसंग, स्वर यांवर व्यंग्यार्थ अवलंबून असतो.

शाब्दी व्यंजना : विशिष्ट शब्दावर आधारलेली (शब्द बदलला तर व्यंग्यार्थ जातो) — अभिधामूला (अनेकार्थी शब्द) व लक्षणामूला.
आर्थी व्यंजना : अर्थावर आधारलेली; समानार्थी शब्द वापरला तरी व्यंग्यार्थ टिकतो.

आनंदवर्धनाने व्यंग्यार्थालाच (ध्वनीला) काव्याचा आत्मा मानले; म्हणून व्यंजना ही काव्यदृष्ट्या सर्वांत महत्त्वाची शक्ती मानली जाते.

परीक्षा टीप : तीनही शब्दशक्तींची व्याख्या + प्रत्येकी एक संस्कृत व एक मराठी उदाहरण + तक्ता (वाचक–अभिधा–वाच्यार्थ इ.) दिल्यास उत्तर परिपूर्ण होते.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी) काव्यहेतूविषयी मम्मटाचे मत स्पष्ट करून इतर आचार्यांच्या मतांशी तुलना करा.
(दीर्घोत्तरी) शब्दशक्ती म्हणजे काय? अभिधा, लक्षणा व व्यंजना सोदाहरण स्पष्ट करा.
(लघुत्तरी) लक्षणेच्या तीन अटी उदाहरणासह सांगा.
(टीप) कारयित्री आणि भावयित्री प्रतिभा.
(लघुत्तरी) व्यंजना ही काव्यदृष्ट्या महत्त्वाची शक्ती का मानली जाते?

← घटक 1