वाङ्मय प्रकाराचा अभ्यास : कविता (साठोत्तरी मराठी कविता (1960 ते 2000)) MLT 103

RTMNU B.A. सत्र 2 · मराठी साहित्य (Marathi Literature) · 4 घटक · प्रत्येक घटकाच्या नोट्स

विद्यापीठ	RTMNU – राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, नागपूर
अभ्यासक्रम	B.A. (Four Year UG Programme, NEP 2020) – मराठी साहित्य (Marathi Literature)
सत्र	सत्र II (Semester 2)
पेपर कोड	MLT 103
पेपरचे नाव	वाङ्मय प्रकाराचा अभ्यास : कविता (साठोत्तरी मराठी कविता (1960 ते 2000)) (Study of Literary Form: Poetry (Post-1960 Marathi Poetry, 1960-2000))
प्रकार	Major T-3
श्रेयांक (Credits)	4 श्रेयांक (Credits)
गुण	80 (सत्रांत परीक्षा) + 20 (अंतर्गत मूल्यमापन) = 100
अभ्यासग्रंथ	अभ्यासग्रंथ : साठोत्तरी मराठी कविता (1960 ते 2000 निवडक प्रातिनिधिक कविता) – संपादन : रा. तु. म. नागपूर विद्यापीठ मराठी अभ्यासमंडळ.
Syllabus	as per official RTMNU NEP 2020 syllabus 2024-25 (B.A. Marathi Literature, Sem I–VIII scheme)

घटकांतील विषय अधिकृत RTMNU अभ्यासक्रमातून जसेच्या तसे घेतले आहेत. RTMNU official site · सर्व RTMNU मराठी पेपर

घटक (Units)

1घटक 1: कविता व्याख्या, स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये; काव्याचे विविध घटक आणि काव्यप्रकारNotes
2घटक 2: ना. धों. महानोर, ग्रेस, यशवंत मनोहरNotes
3घटक 3: म. म. देशपांडे, सुरेश भट, वसंत आबाजी डहाकेNotes
4घटक 4: विठ्ठल वाघ, अरुणा ढेरे, प्रभा गणोरकर, इंद्रजित भालेरावNotes

RTMNU B.A. Sem 2 · MLT 103 · घटक 1 · 15 तासिका

घटक 1: कविता व्याख्या, स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये; काव्याचे विविध घटक आणि काव्यप्रकार

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

कविता व्याख्या, स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये
काव्याचे विविध घटक आणि काव्यप्रकार

कविता : व्याख्या

कविता हा साहित्याचा सर्वांत प्राचीन आणि सर्वांत उत्कट प्रकार मानला जातो. कवीच्या मनातील तीव्र अनुभव, भावना आणि विचार लयबद्ध, सूचक व प्रतिमायुक्त भाषेत व्यक्त होतात, तेव्हा कविता जन्माला येते. कवितेची एकच सर्वमान्य व्याख्या नाही; भारतीय आणि पाश्चात्त्य अभ्यासकांनी वेगवेगळ्या बाजूंनी तिचा विचार केला आहे.

अभ्यासक	व्याख्येचा आशय
मम्मट (काव्यप्रकाश)	दोषरहित, गुणयुक्त आणि क्वचित अलंकार नसले तरी चालतील असे शब्द व अर्थ म्हणजे काव्य.
विश्वनाथ (साहित्यदर्पण)	"वाक्यं रसात्मकं काव्यम्" — रस हा ज्याचा आत्मा आहे असे वाक्य म्हणजे काव्य.
पंडितराज जगन्नाथ (रसगंगाधर)	"रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्" — रमणीय अर्थ सांगणारा शब्द म्हणजे काव्य.
वर्ड्सवर्थ	कविता म्हणजे प्रबळ भावनांचा उत्स्फूर्त उद्रेक; शांत क्षणी आठवलेल्या भावनांतून ती जन्मते.
कोलरिज	उत्कृष्ट शब्द उत्कृष्ट क्रमाने मांडणे म्हणजे कविता (best words in the best order).

या सर्व व्याख्यांचा सारांश असा : अनुभवाची उत्कटता + भावनेची सच्चाई + कल्पनाशक्ती + लयबद्ध, सूचक भाषा = कविता.

कवितेचे स्वरूप

आत्मनिष्ठ अभिव्यक्ती : कविता कवीच्या अंतर्मनातून येते; तिच्यात कवीचे व्यक्तिमत्त्व उमटते.
भावप्रधानता : गद्य माहिती देते, तर कविता वाचकाच्या भावनेला स्पर्श करते.
सूचकता : कविता सर्व काही स्पष्ट सांगत नाही; थोड्या शब्दांत मोठा अर्थ सुचवते.
लय : वृत्त, छंद किंवा मुक्तछंदातील अंतर्गत लय हा कवितेचा प्राण आहे.
प्रतिमा आणि प्रतीके : अमूर्त भावना मूर्त चित्रांतून व्यक्त होतात.
संक्षिप्तता व घनता : कवितेतील प्रत्येक शब्द अर्थपूर्ण आणि अनिवार्य असतो.

कवितेची वैशिष्ट्ये

अनुभवाची उत्कटता आणि प्रामाणिकपणा.
भावना आणि विचार यांचा मेळ.
नादमाधुर्य, लय व गेयता (सर्व कवितांत गेयता असतेच असे नाही).
शब्दकळा — शब्दांची नेमकी, नवी आणि अर्थपूर्ण निवड.
अनेकार्थता — एकाच कवितेचे अनेक अर्थ लावता येतात.
सार्वत्रिकता — कवीचा वैयक्तिक अनुभव वाचकाला स्वतःचा वाटतो.

काव्याचे विविध घटक

घटक	स्पष्टीकरण
अनुभव / आशय	कवितेचा गाभा; कवीला आलेला जीवनानुभव.
भावना	आनंद, दुःख, प्रेम, विद्रोह, करुणा इत्यादी भावभावना.
कल्पना	अनुभवाला नवे रूप देणारी कवीची सर्जनशक्ती.
प्रतिमा	शब्दांतून उभे राहणारे दृश्य, श्राव्य, स्पर्श इत्यादी इंद्रियगम्य चित्र.
प्रतीक	एखादी वस्तू दुसऱ्या मोठ्या अर्थाचे सूचन करते (उदा. सूर्य — क्रांती/आशा).
लय व छंद	अक्षरगणवृत्त, मात्रावृत्त, अक्षरछंद किंवा मुक्तछंद.
भाषा व शब्दकळा	प्रमाण भाषा, बोलीभाषा, अलंकार, शब्दांची रचना.
रचनाबंध (रूप)	कवितेची बांधणी — कडवी, शेर, सुनीताच्या चौदा ओळी इत्यादी.

काव्यप्रकार

भावकविता (भावगीत) : कवीची वैयक्तिक भावना उत्कटपणे मांडणारी लहान कविता.
निसर्गकविता : निसर्गाचे सौंदर्य आणि मानवी मनाशी त्याचे नाते.
सुनीत (Sonnet) : चौदा ओळींची कविता; मराठीत केशवसुतांनी हा प्रकार रुजवला.
गझल : स्वतंत्र अर्थाचे शेर, मतला, मक्ता, रदीफ व काफिया असलेली रचना; मराठीत सुरेश भटांनी लोकप्रिय केली.
अभंग, ओवी : संतकाव्याचे पारंपरिक प्रकार.
लावणी, पोवाडा : लोकपरंपरेतील शृंगारप्रधान व वीररसप्रधान रचना.
मुक्तछंद : वृत्ताचे बंधन नसलेली, पण अंतर्गत लय असलेली कविता; साठोत्तरी काळात प्रमुख माध्यम.
दीर्घकविता, खंडकाव्य, महाकाव्य : विस्तृत आशय मांडणारे प्रकार.
विडंबनकाव्य, बालकविता, हायकू इत्यादी अन्य प्रकार.

कविता आणि गद्य यांतील फरक

कविता	गद्य
भावनाप्रधान, सूचक	विचारप्रधान, स्पष्ट
लय, छंद किंवा अंतर्गत लय आवश्यक	लयीचे बंधन नाही
थोड्या शब्दांत घनदाट अर्थ	विस्ताराने मांडणी
प्रतिमा, प्रतीके, अलंकारांचा भरपूर वापर	प्रामुख्याने सरळ अभिधा
पुनःपुन्हा वाचल्यावर नवा अर्थ उलगडतो	एकदा वाचून आशय समजतो

अर्थात ललित गद्यातही काव्यात्मता असू शकते, आणि मुक्तछंदातील कविता गद्याच्या जवळ जाते; म्हणून हा फरक अंशात्मक आहे, निरपेक्ष नाही. कवितेचा खरा निकष म्हणजे अनुभवाची उत्कटता आणि भाषेची सूचकता.

साठोत्तरी मराठी कवितेची पार्श्वभूमी

1960 नंतरच्या मराठी कवितेत मोठे बदल झाले. लघुनियतकालिकांची चळवळ, दलित कवितेचा उदय, ग्रामीण जीवनाची अस्सल कविता, स्त्रीजाणिवेची कविता, गझलेचे पुनरुज्जीवन आणि नवकवितेनंतरचा प्रयोगशील प्रवाह या काळात दिसतो. शहरीकरण, बेकारी, जातिव्यवस्था, शेतकऱ्यांचे प्रश्न, स्त्रीचे स्थान आणि व्यक्तीचे एकाकीपण हे या कवितेचे महत्त्वाचे विषय आहेत. भाषा अधिक बोलीजवळ आली आणि मुक्तछंदाचा वापर वाढला.

काव्याच्या आस्वादाची प्रक्रिया

कविता वाचताना वाचक प्रथम शब्दांचा वाच्यार्थ घेतो, मग प्रतिमा मनात उभ्या राहतात, त्यातून भावना जागी होते आणि शेवटी कवितेचा सूचित अर्थ उलगडतो. म्हणून कवितेचा अभ्यास करताना शब्द, प्रतिमा, लय आणि सूचकता या चारही स्तरांकडे लक्ष द्यावे.

परीक्षा टीप : व्याख्या लिहिताना किमान दोन भारतीय आणि एक पाश्चात्त्य व्याख्या द्या, मग स्वरूप व वैशिष्ट्ये मुद्देसूद मांडा.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी) कवितेची व्याख्या सांगून तिचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी) काव्याचे विविध घटक सोदाहरण स्पष्ट करा.
(लघुत्तरी) साठोत्तरी मराठी कवितेची प्रमुख वैशिष्ट्ये सांगा.
(टीप) गझल किंवा सुनीत या काव्यप्रकारावर टीप लिहा.
(लघुत्तरी) कवितेतील प्रतिमा व प्रतीक यांतील फरक स्पष्ट करा.

घटक 2 →

RTMNU B.A. Sem 2 · MLT 103 · घटक 2 · 15 तासिका

घटक 2: ना. धों. महानोर, ग्रेस, यशवंत मनोहर

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

ना. धों. महानोर
ग्रेस
यशवंत मनोहर

घटकाची ओळख

या घटकात साठोत्तरी काळातील तीन वेगळ्या प्रवृत्तींचे कवी येतात : ग्रामीण-निसर्ग जाणिवेचे ना. धों. महानोर, गूढ-संध्यारंगी भावकवितेचे ग्रेस आणि आंबेडकरी विद्रोही जाणिवेचे यशवंत मनोहर. अभ्यासग्रंथात (साठोत्तरी मराठी कविता, संपादन : रा. तु. म. नागपूर विद्यापीठ मराठी अभ्यासमंडळ) दिलेल्या त्यांच्या कविता या पार्श्वभूमीवर वाचाव्यात. प्रत्येक कवितेचा अभ्यास करताना — कवी परिचय, कवितेचा आशय, भावना, प्रतिमा, भाषा/शब्दकळा आणि कवीच्या एकूण काव्यप्रवृत्तीशी नाते — या क्रमाने उत्तर लिहावे.

ना. धों. महानोर

कवी परिचय

नामदेव धोंडो महानोर (1942–2023) हे मराठवाड्यातील पळसखेड (जि. औरंगाबाद / छत्रपती संभाजीनगर) या खेड्यातील शेतकरी कवी. ते स्वतः शेती करत आणि शेतीतूनच त्यांची कविता उगवली. 'रानातल्या कविता' (1967) या पहिल्याच संग्रहाने ते प्रसिद्ध झाले. 'वही', 'पावसाळी कविता', 'प्रार्थना दयाघना', 'पानझड' हे त्यांचे इतर संग्रह; 'जैत रे जैत' सारख्या चित्रपटांसाठी त्यांनी लिहिलेली गीते लोकप्रिय झाली. ते विधान परिषदेचे सदस्यही होते.

काव्यवैशिष्ट्ये

रान, शेत, पाऊस यांचे जिवंत चित्रण : निसर्ग त्यांच्यासाठी बाहेरून पाहण्याचे दृश्य नसून जगण्याचा भाग आहे.
लोकगीतांची लय : ओवी, लावणी, लोकगीत यांच्या चालीतून आलेली गेयता.
शृंगार आणि निसर्ग यांचे एकरूपत्व : रानाची सृजनशीलता आणि स्त्री-पुरुष प्रेम यांचे नाते.
ग्रामीण बोलीचा सहज वापर आणि शेतकऱ्याच्या कष्टांची, दुष्काळाची जाणीव.
प्रतिमा : पाऊस, ढग, पाखरे, पिके, माती — ताजी, इंद्रियगम्य प्रतिमासृष्टी.

ग्रेस

कवी परिचय

ग्रेस म्हणजे माणिक सीताराम गोडघाटे (1937–2012). ते नागपूरचे; विदर्भाने मराठीला दिलेले हे अत्यंत वेगळे कवी. 'संध्याकाळच्या कविता' (1967), 'राजपुत्र आणि डार्लिंग', 'सांध्यपर्वातील वैष्णवी', 'सांजभयाच्या साजणी' हे काव्यसंग्रह आणि 'चर्चबेल', 'मितवा' यांसारखे ललितलेखसंग्रह त्यांनी लिहिले. 'वाऱ्याने हलते रान' या ललितलेखसंग्रहाला साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. 'भय इथले संपत नाही' सारखी त्यांची गीते संगीतबद्ध होऊन लोकप्रिय झाली.

काव्यवैशिष्ट्ये

दुर्बोधता व गूढता : त्यांची कविता अर्थापेक्षा अनुभूतीतून, नादातून समजते; म्हणून तिला 'दुर्बोध' म्हटले गेले.
संध्याकाळ, भय, आई, स्त्री, मृत्यू ही त्यांची लाडकी प्रतीके.
संगीतमयता : शब्दांची नादमय रचना, लयबद्धता.
व्यक्तिगत दुःखाचे सौंदर्यात रूपांतर : वेदना, एकाकीपण यांचे तरल चित्रण.
संस्कृत, उर्दू आणि मराठी शब्दांचा अनोखा मेळ; स्वतःची स्वतंत्र प्रतिमासृष्टी.

यशवंत मनोहर

कवी परिचय

डॉ. यशवंत मनोहर (जन्म 1943) हे नागपूर येथील आंबेडकरी विचारांचे कवी, समीक्षक व प्राध्यापक. 'उत्थानगुंफा' (1977) हा त्यांचा महत्त्वाचा काव्यसंग्रह; 'काव्यभीमायन' सारख्या रचनांतून त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा गौरव केला. दलित-आंबेडकरी साहित्याच्या सैद्धांतिक मांडणीतही त्यांचे मोठे योगदान आहे.

काव्यवैशिष्ट्ये

विद्रोह : जातिव्यवस्था, विषमता, अंधश्रद्धा यांविरुद्ध तीव्र नकार.
आंबेडकरी जाणीव : समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि विज्ञाननिष्ठ दृष्टी.
सूर्य, प्रकाश, उत्थान यांसारख्या प्रतिमांतून परिवर्तनाचा आशावाद.
भाषेत आवेश, घोषवाक्यासारखी धार, पण चिंतनशीलताही.
व्यक्तीच्या दुःखाला समूहाच्या मुक्तीशी जोडणारी कविता.

साठोत्तरी कवितेतील या तीन कवींचे स्थान

महानोरांनी ग्रामीण कवितेला शहरी नजरेतून न पाहता आतून अनुभवलेले रूप दिले; त्यामुळे 'ग्रामीण कविता' हा केवळ विषय न राहता एक स्वतंत्र संवेदनशीलता बनली. ग्रेस यांनी मर्ढेकरोत्तर नवकवितेनंतर भावकवितेला नवी, गूढ आणि संगीतमय दिशा दिली; त्यांच्या कवितेने 'अर्थ समजणे' यापेक्षा 'अनुभव घेणे' महत्त्वाचे असते हे दाखवले. यशवंत मनोहरांनी दलित-आंबेडकरी कवितेला वैचारिक बैठक दिली आणि कवितेला सामाजिक परिवर्तनाचे साधन मानले. तिघेही एकाच काळात लिहीत असूनही त्यांचे विश्व पूर्णपणे वेगळे आहे — यातूनच साठोत्तरी मराठी कवितेची विविधता लक्षात येते.

तुलनात्मक तक्ता

मुद्दा	महानोर	ग्रेस	यशवंत मनोहर
प्रवृत्ती	ग्रामीण, निसर्ग	गूढ, भावकविता	आंबेडकरी, विद्रोही
प्रमुख भाव	शृंगार, आनंद, कष्ट	भय, वेदना, करुणा	नकार, संघर्ष, आशा
भाषा	बोली, लोकगीतलय	नादमय, प्रतीकात्मक	आवेशपूर्ण, वैचारिक

रसग्रहणाचे मुद्दे (या घटकासाठी)

महानोर : कवितेतील ऋतू/पावसाचे चित्र, लोकगीतांची लय, शृंगार व निसर्ग यांचे नाते, बोलीतील शब्द.
ग्रेस : संध्याकाळ, भय, आई यांसारखी प्रतीके; नादमय शब्दरचना; अर्थापेक्षा अनुभूती महत्त्वाची.
यशवंत मनोहर : नकार आणि विद्रोहाचा सूर, आंबेडकरी मूल्ये, प्रकाश-सूर्य यांच्या प्रतिमा, परिवर्तनाचा आशावाद.

परीक्षा टीप : कवितेचे रसग्रहण विचारले असेल तर — मध्यवर्ती कल्पना, आशय, भावना, प्रतिमा, भाषा, आणि तुमचे मत — या सहा मुद्द्यांत उत्तर लिहा. कवितेतील दोन-तीन शब्द/ओळींचा संदर्भ द्या, पण संपूर्ण कविता उतरवू नका.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी) ना. धों. महानोर यांच्या कवितेतील निसर्ग आणि ग्रामीण जीवन यांचे चित्रण अभ्यासग्रंथातील कवितांच्या आधारे स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी) ग्रेस यांच्या कवितेची वैशिष्ट्ये सोदाहरण विशद करा.
(लघुत्तरी) यशवंत मनोहर यांच्या कवितेतील आंबेडकरी जाणीव थोडक्यात स्पष्ट करा.
(टीप) ग्रेस यांची प्रतिमासृष्टी.
(लघुत्तरी) अभ्यासग्रंथातील महानोर यांच्या एका कवितेचे रसग्रहण करा.

← घटक 1 घटक 3 →

RTMNU B.A. Sem 2 · MLT 103 · घटक 3 · 15 तासिका

घटक 3: म. म. देशपांडे, सुरेश भट, वसंत आबाजी डहाके

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

म. म. देशपांडे
सुरेश भट
वसंत आबाजी डहाके

घटकाची ओळख

या घटकात म. म. देशपांडे, सुरेश भट आणि वसंत आबाजी डहाके हे तीन कवी आहेत. तिघांचाही विदर्भाशी संबंध आहे, पण त्यांची काव्यप्रकृती भिन्न आहे : चिंतनशील भावकविता, मराठी गझल आणि आधुनिक नागर जीवनाचे भेदक भान. अभ्यासग्रंथातील कविता वाचताना प्रत्येक कवीचा आशय, भाषा आणि रूपबंध यांवर लक्ष द्यावे.

म. म. देशपांडे

कवी परिचय व काव्यवैशिष्ट्ये

म. म. देशपांडे हे विदर्भातील साठोत्तरी काळातील कवी. अभ्यासग्रंथातील त्यांच्या कवितांच्या आधारे पुढील वैशिष्ट्ये अभ्यासावीत :

अंतर्मुखता आणि चिंतन : जीवन, काळ, मृत्यू, नातेसंबंध यांविषयीचा विचार.
संयत भावाभिव्यक्ती : भावनांचा आक्रोश न करता शांत, संयमित शैली.
दैनंदिन अनुभवातून व्यापक अर्थ : साध्या प्रसंगातून जीवनविषयक सत्य सूचित करणे.
प्रतिमा व भाषा : साधी पण अर्थघन शब्दकळा.

उत्तर लिहिताना अभ्यासग्रंथातील प्रत्येक कवितेची मध्यवर्ती कल्पना, तिचा भाव आणि त्यातील एखादी ठळक प्रतिमा यांचा उल्लेख करावा.

सुरेश भट

कवी परिचय

सुरेश श्रीधर भट (1932–2003) यांचा जन्म अमरावती येथे झाला; पुढे ते नागपूरला स्थायिक झाले. त्यांना 'मराठी गझलेचे सम्राट' म्हटले जाते. 'रूपगंधा' (1961), 'रंग माझा वेगळा' (1974), 'एल्गार' (1983), 'झंझावात' (1994) आणि 'सप्तरंग' हे त्यांचे काव्यसंग्रह. 'लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी' हे त्यांचे गीत मराठी अभिमानगीत म्हणून ओळखले जाते. नवोदितांना गझलेचे तंत्र शिकवण्यासाठी त्यांनी 'गझलेची बाराखडी' लिहिली.

गझलेचे तंत्र (थोडक्यात)

संज्ञा	अर्थ
शेर	दोन ओळींचे स्वतंत्र अर्थपूर्ण कडवे
मतला	गझलेचा पहिला शेर; दोन्ही ओळींत यमक (काफिया-रदीफ)
मक्ता	शेवटचा शेर (उर्दूत कवीचे नाव/तखल्लुस येते)
काफिया	रदीफच्या आधी येणारे बदलते यमक
रदीफ	प्रत्येक शेराच्या शेवटी जसाच्या तसा येणारा शब्दसमूह
वृत्त (बहर)	संपूर्ण गझल एकाच वृत्तात असते

काव्यवैशिष्ट्ये

उर्दू गझलेचा आत्मा मराठीत आणून गझलेला लोकप्रियता मिळवून दिली.
प्रेम, विरह यांसोबत सामाजिक आशय : दलित-शोषितांची वेदना, अन्यायाविरुद्ध 'एल्गार'.
उपरोध, धार आणि थेट संवादी शैली.
गेयता — अनेक गझला व गीते संगीतबद्ध होऊन घराघरांत पोहोचली.
सामान्य माणसाच्या दुःखाची आणि स्वाभिमानाची जाणीव.

वसंत आबाजी डहाके

कवी परिचय

वसंत आबाजी डहाके (जन्म 1942) हे विदर्भातील (अमरावती जिल्हा) कवी, कादंबरीकार व समीक्षक. 'योगभ्रष्ट' (1972) या दीर्घकवितासंग्रहाने ते साठोत्तरी कवितेतील महत्त्वाचे कवी ठरले. 'शुभवर्तमान', 'चित्रलिपी' हे त्यांचे इतर संग्रह; 'चित्रलिपी'ला साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. 2012 मध्ये चंद्रपूर येथील अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते. 'अधोलोक', 'प्रतिबद्ध' या कादंबऱ्याही त्यांनी लिहिल्या.

काव्यवैशिष्ट्ये

आधुनिक माणसाची अस्वस्थता : शहरी जीवनातील एकाकीपण, निरर्थकता, तुटलेपण.
सामाजिक-राजकीय भान : सत्ता, हिंसा, भ्रष्टाचार, माध्यमे यांविषयी उपरोधिक भाष्य.
दीर्घकवितेचा प्रयोग : 'योगभ्रष्ट' मधून अनुभवाची विस्तृत, गुंतागुंतीची मांडणी.
मुक्तछंद, गद्याच्या जवळ जाणारी पण विचारप्रवण भाषा.
बौद्धिकता आणि संवेदनशीलता यांचा मेळ.

अभ्यासग्रंथातील कवितेचे रसग्रहण : पद्धत

मध्यवर्ती कल्पना : कविता एका वाक्यात काय सांगते ते लिहा.
आशय : कवितेतील अनुभव क्रमाने, स्वतःच्या शब्दांत मांडा.
भावना / रस : करुण, शृंगार, वीर, शांत इत्यादींपैकी कोणता भाव प्रधान आहे.
प्रतिमा व प्रतीके : दोन-तीन ठळक प्रतिमा आणि त्यांचा अर्थ.
भाषा व रचना : गझल/मुक्तछंद/गीत; शब्दकळा, नाद, यमक.
कवीच्या काव्यप्रवृत्तीशी नाते आणि शेवटी तुमचे स्वतःचे मूल्यमापन.

उदाहरणार्थ, सुरेश भटांच्या एखाद्या गझलेचे रसग्रहण करताना प्रत्येक शेराचा स्वतंत्र अर्थ, मतल्यातील यमकरचना आणि गझलेचा एकूण सूर (प्रेम, विद्रोह, उपरोध) हे मुद्दे यावेत; तर डहाके यांच्या कवितेत आधुनिक जीवनातील अस्वस्थतेचा अनुभव, उपरोध आणि मुक्तछंदातील विचारप्रवण लय यांवर भर द्यावा. म. म. देशपांडे यांच्या कवितेत चिंतनाचा धागा, संयत सूर आणि साध्या प्रसंगातून उलगडणारा व्यापक अर्थ यांवर लक्ष द्यावे.

तुलनात्मक तक्ता

मुद्दा	म. म. देशपांडे	सुरेश भट	वसंत आबाजी डहाके
रूपबंध	भावकविता	गझल, गीत	मुक्तछंद, दीर्घकविता
प्रमुख सूर	चिंतनशील	प्रेम, विद्रोह	अस्वस्थता, उपरोध
भाषा	संयत	नादमय, धारदार	बौद्धिक, गद्यसदृश

परीक्षा टीप : सुरेश भटांवर प्रश्न आल्यास गझलेचे तंत्र (मतला, मक्ता, काफिया, रदीफ) थोडक्यात सांगून मग त्यांच्या गझलेचा आशय मांडा — हा क्रम गुण मिळवून देतो.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी) सुरेश भट यांच्या गझलेची वैशिष्ट्ये अभ्यासग्रंथातील रचनांच्या आधारे स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी) वसंत आबाजी डहाके यांच्या कवितेतील आधुनिक जीवनाचे चित्रण विशद करा.
(लघुत्तरी) म. म. देशपांडे यांच्या कवितेतील चिंतनशीलता स्पष्ट करा.
(टीप) गझल : मतला, मक्ता, काफिया, रदीफ.
(लघुत्तरी) अभ्यासग्रंथातील सुरेश भट यांच्या एका रचनेचे रसग्रहण करा.

← घटक 2 घटक 4 →

RTMNU B.A. Sem 2 · MLT 103 · घटक 4 · 15 तासिका

घटक 4: विठ्ठल वाघ, अरुणा ढेरे, प्रभा गणोरकर, इंद्रजित भालेराव

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

विठ्ठल वाघ
अरुणा ढेरे
प्रभा गणोरकर
इंद्रजित भालेराव

घटकाची ओळख

या घटकात चार कवी आहेत : वऱ्हाडी बोलीतील शेतकरी-जीवनाचे कवी विठ्ठल वाघ, स्त्रीजाणिवेच्या संवेदनशील कवयित्री अरुणा ढेरे आणि प्रभा गणोरकर, आणि मराठवाड्यातील शेतकरी कवितेचे कवी इंद्रजित भालेराव. साठोत्तरी कवितेतील ग्रामीण प्रवाह आणि स्त्रीवादी/स्त्रीजाणिवेचा प्रवाह असे दोन महत्त्वाचे प्रवाह या घटकातून अभ्यासता येतात.

विठ्ठल वाघ

कवी परिचय

विठ्ठल वाघ हे विदर्भातील (अकोला जिल्हा) कवी, गीतकार व लोकसंस्कृतीचे अभ्यासक. वऱ्हाडी बोलीतील कवितेसाठी ते ओळखले जातात. 'काया मातीत मातीत' हे त्यांचे गीत विशेष लोकप्रिय झाले. शेतकरी, कुणबी जीवन, सण-उत्सव, लोकगीते हा त्यांच्या लेखनाचा गाभा आहे.

काव्यवैशिष्ट्ये

वऱ्हाडी बोलीचा गोडवा : बोलीभाषेला कवितेत प्रतिष्ठा मिळवून दिली.
शेतकऱ्याचे कष्ट आणि मातीशी नाते : शेत, बैल, पाऊस, पेरणी यांचे जिवंत चित्रण.
लोकगीतांची लय : ओवी, लोकगीतांच्या चालीमुळे गेयता.
ग्रामीण जीवनातील आनंदासोबत शोषण, कर्ज, दुष्काळ यांची वेदना.

अरुणा ढेरे

कवयित्री परिचय

डॉ. अरुणा ढेरे (जन्म 1957) या पुण्याच्या कवयित्री, लेखिका व संशोधक; संशोधक रा. चिं. ढेरे यांच्या कन्या. 'प्रारंभ' (1982), 'यक्षरात्र', 'मंत्राक्षर', 'निरंजन' हे त्यांचे काव्यसंग्रह. 2019 मध्ये यवतमाळ येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या त्या अध्यक्ष होत्या.

काव्यवैशिष्ट्ये

स्त्रीमनाचे तरल चित्रण : स्त्रीचे प्रेम, दुःख, आत्मशोध आणि सामर्थ्य.
पुराणकथा व लोकसंस्कृतीचा नवा अर्थ : पौराणिक स्त्री-व्यक्तिरेखांकडे आधुनिक नजरेने पाहणे.
संयत, कोमल पण ठाम स्वर : आक्रस्ताळेपणा न करता स्त्रीच्या अस्मितेची मांडणी.
आध्यात्मिकता, करुणा आणि भारतीय परंपरेचे भान; प्रवाही, गेय भाषा.

प्रभा गणोरकर

कवयित्री परिचय

डॉ. प्रभा गणोरकर या विदर्भातील कवयित्री, समीक्षक व प्राध्यापक. 'व्यतीत' आणि 'विवर्त' हे त्यांचे काव्यसंग्रह म्हणून ओळखले जातात. कवितेबरोबरच समीक्षा आणि संपादनाचे कामही त्यांनी केले आहे.

काव्यवैशिष्ट्ये

स्त्रीच्या अंतर्मनाचा शोध : एकाकीपण, नात्यांतील ताण, स्वत्वाचा प्रश्न.
चिंतनशीलता : काळ, स्मृती, जीवनाची क्षणभंगुरता यांविषयीचे विचार.
भावविवशतेपेक्षा बौद्धिक संयम; नेमकी, घनदाट शब्दकळा.
मध्यमवर्गीय स्त्रीच्या अनुभवाला व्यापक मानवी परिमाण.

इंद्रजित भालेराव

कवी परिचय

इंद्रजित भालेराव (जन्म 1961) हे मराठवाड्यातील (परभणी) कवी व प्राध्यापक. 'पीकपाणी' (1989) या संग्रहाने ते शेतकरी कवितेचे महत्त्वाचे कवी म्हणून पुढे आले. त्यांची कविता शेतकरी कुटुंबाचे जगणे, गावाकडची माणसे आणि बदलत्या खेड्याचे चित्र मांडते.

काव्यवैशिष्ट्ये

शेतकऱ्याच्या जगण्याचे वास्तव : कर्जबाजारीपणा, दुष्काळ, बाजारभाव, आत्महत्यांचे सावट.
कुटुंब व गाव : आई, बाप, बहीण, गावातील नातेसंबंध यांचे हृद्य चित्रण.
मराठवाडी बोली व लोकलय : ओवीसदृश, गेय रचना.
शहरीकरणामुळे गावापासून दुरावलेल्या माणसाची हुरहुर.

साठोत्तरी ग्रामीण कवितेची वैशिष्ट्ये

शेतकरी, शेतमजूर, कुणबी स्त्री यांच्या जगण्याचे आतून घेतलेले अनुभव.
निसर्गाचे रोमँटिक चित्र न देता कष्ट, दुष्काळ, कर्ज यांचे वास्तव.
बोलीभाषेचा (वऱ्हाडी, मराठवाडी, खानदेशी) आत्मविश्वासपूर्ण वापर.
लोकगीत, ओवी, अभंग यांच्या लयीचा नव्याने उपयोग.
शहरीकरणामुळे बदलणाऱ्या खेड्याबद्दलची चिंता आणि हुरहुर.

स्त्रीजाणिवेच्या कवितेची वैशिष्ट्ये

स्त्रीने स्वतःच्या अनुभवाकडे स्वतःच्या नजरेने पाहणे.
कुटुंब, विवाह, मातृत्व, प्रेम यांतील गुंतागुंतीचे चित्रण.
पितृसत्ताक व्यवस्थेबद्दल प्रश्न, पण बहुधा संयत आणि चिंतनशील स्वर.
स्वत्वाचा, अस्मितेचा आणि आत्मसन्मानाचा शोध.

ग्रामीण आणि स्त्रीजाणिवेची कविता : तुलना

मुद्दा	ग्रामीण कविता (वाघ, भालेराव)	स्त्रीजाणिवेची कविता (ढेरे, गणोरकर)
विषय	शेती, माती, कष्ट, गाव	स्त्रीचे मन, अस्मिता, नाती
भाषा	बोलीभाषा, लोकलय	प्रमाण, तरल, चिंतनशील
सूर	आनंद आणि वेदना यांचे मिश्रण	आत्मशोध, संयत विद्रोह

या दोन्ही प्रवाहांनी साठोत्तरी मराठी कवितेत, आतापर्यंत दुर्लक्षित राहिलेल्या अनुभवांना — शेतकरी आणि स्त्री — केंद्रस्थानी आणले. त्यामुळे मराठी कवितेचा अनुभवप्रदेश अधिक व्यापक झाला.

परीक्षा टीप : 'साठोत्तरी कवितेतील ग्रामीण जाणीव' किंवा 'स्त्रीजाणीव' असा प्रश्न आल्यास या घटकातील कवींसोबत घटक 2 मधील महानोर यांचा संदर्भ देता येईल.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी) विठ्ठल वाघ आणि इंद्रजित भालेराव यांच्या कवितेतील शेतकरी जीवनाचे चित्रण तुलनात्मकदृष्ट्या स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी) अरुणा ढेरे यांच्या कवितेतील स्त्रीजाणीव अभ्यासग्रंथातील कवितांच्या आधारे स्पष्ट करा.
(लघुत्तरी) प्रभा गणोरकर यांच्या कवितेची वैशिष्ट्ये सांगा.
(टीप) वऱ्हाडी बोलीतील कविता आणि विठ्ठल वाघ.
(लघुत्तरी) इंद्रजित भालेराव यांच्या एका कवितेचा आशय थोडक्यात लिहा.

← घटक 3