अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)
- कार्यालयीन लेखनव्यवहार
- पत्रव्यवहार
अ. कार्यालयीन लेखनव्यवहार
स्वरूप
शासकीय, निमशासकीय व खाजगी कार्यालयांत कामकाज चालविण्यासाठी जे लिखित व्यवहार होतात, त्यांना कार्यालयीन लेखनव्यवहार म्हणतात. महाराष्ट्रात शासनाची कामकाजाची भाषा मराठी असल्याने (महाराष्ट्र राजभाषा अधिनियम, १९६४) कार्यालयीन मराठीचे ज्ञान आवश्यक आहे.
कार्यालयीन भाषेची वैशिष्ट्ये
- औपचारिक, संयत व आदरार्थी भाषा; भावनिकता नाही.
- नेमकेपणा व एकार्थता – कायदेशीर पुरावा म्हणून कागदपत्र वापरले जाते.
- पारिभाषिक शब्दांचा वापर.
- ठरावीक रचना व क्रमांक, दिनांक, संदर्भ यांची नोंद.
- कर्मणी प्रयोगाचा वापर: उदा. «आपला अर्ज मंजूर करण्यात आला आहे.»
कार्यालयीन लेखनाचे प्रकार
| प्रकार | अर्थ/उपयोग |
|---|---|
| टिप्पणी (नोटिंग) | प्रकरणावर निर्णय घेण्यासाठी फाइलवर लिहिलेली मते व माहिती |
| परिपत्रक | अनेक कार्यालये/कर्मचाऱ्यांना एकाच वेळी पाठवलेली सूचना |
| आदेश | अधिकाऱ्याने दिलेला कार्यवाहीचा निर्णय |
| अधिसूचना | शासनाने राजपत्रात प्रसिद्ध केलेली अधिकृत घोषणा |
| सूचना/नोटीस | सर्वसाधारण माहितीसाठी फलकावर लावलेला मजकूर |
| इतिवृत्त | सभेत झालेल्या चर्चेचा व ठरावांचा अधिकृत वृत्तान्त |
| अहवाल | एखाद्या कार्यक्रमाची/चौकशीची मुद्देसूद लिखित माहिती |
काही पारिभाषिक शब्द
Application – अर्ज; Circular – परिपत्रक; Notification – अधिसूचना; Minutes – इतिवृत्त; Agenda – कार्यसूची; Tender – निविदा; Sanction – मंजुरी; Enclosure – सहपत्र; Reference – संदर्भ; Acknowledgement – पोच.
नमुना : सूचना
सूचना
सर्व बी.ए. प्रथम वर्षाच्या विद्यार्थ्यांना कळविण्यात येते की, मराठी भाषा दिनानिमित्त दि. २७ फेब्रुवारी रोजी सकाळी ११ वाजता सभागृहात निबंध स्पर्धा आयोजित करण्यात आली आहे. इच्छुकांनी आपली नावे मराठी विभागात नोंदवावीत.
प्राचार्य
आ. पत्रव्यवहार
पत्राचे प्रकार
- अनौपचारिक (घरगुती/वैयक्तिक) पत्र – नातेवाईक, मित्र यांना; जिव्हाळ्याची भाषा.
- औपचारिक पत्र – कार्यालयीन, व्यावसायिक, अर्ज, तक्रार, मागणी, संपादकाला पत्र; मुद्देसूद व आदरयुक्त भाषा.
औपचारिक पत्राची रचना
- पाठवणाऱ्याचा पत्ता व दिनांक
- प्रति – पत्र स्वीकारणाऱ्याचे पद व पत्ता
- विषय – एका ओळीत पत्राचा हेतू
- संदर्भ (असल्यास)
- मायना – «महोदय», «माननीय महोदय»
- मुख्य मजकूर – थोडक्यात, मुद्देसूद परिच्छेद
- समारोप – «आपला विश्वासू», «आपला नम्र»
- सही व नाव; सहपत्रे
| पत्र | मायना | समारोप |
|---|---|---|
| वडील/आई | तीर्थरूप बाबा/आई, साष्टांग नमस्कार | तुमचा आज्ञाधारक/तुमची लाडकी |
| मित्र | प्रिय मित्र ..., सप्रेम नमस्कार | तुझा मित्र |
| कार्यालयीन | महोदय | आपला विश्वासू |
नमुना : मागणीपत्र (थोडक्यात)
प्रति,
व्यवस्थापक, साहित्य ग्रंथभांडार, नागपूर.
विषय : मराठी पुस्तकांच्या मागणीबाबत.
महोदय,
आमच्या महाविद्यालयाच्या ग्रंथालयासाठी खालील पुस्तकांच्या प्रत्येकी दहा प्रती सवलतीच्या दरात पाठवाव्यात ही विनंती. बिल महाविद्यालयाच्या नावे पाठवावे.
आपला विश्वासू,
ग्रंथपाल
आणखी नमुने
नमुना : इतिवृत्ताची रचना
- सभेचे नाव, दिनांक, वेळ, स्थळ
- अध्यक्ष व उपस्थित सदस्यांची नावे
- मागील सभेचे इतिवृत्त वाचून मंजूर
- कार्यसूचीनुसार विषय, चर्चा व ठराव (सूचक–अनुमोदक यांच्या नावांसह)
- अध्यक्षांच्या परवानगीने आयत्या वेळचे विषय
- आभार व सभा समाप्ती; सचिव व अध्यक्ष यांची सही
इतिवृत्त भूतकाळी, तृतीय पुरुषी आणि तटस्थ भाषेत लिहिले जाते: उदा. «सर्वानुमते ठराव मंजूर करण्यात आला.»
नमुना : तक्रारपत्र (थोडक्यात)
प्रति,
मा. आयुक्त, महानगरपालिका, नागपूर.
विषय : प्रभागातील पथदिवे बंद असल्याबाबत तक्रार.
महोदय,
आमच्या प्रभागातील मुख्य रस्त्यावरील पथदिवे गेल्या पंधरा दिवसांपासून बंद आहेत. त्यामुळे रात्री नागरिकांना, विशेषतः महिला व ज्येष्ठ नागरिकांना, ये-जा करणे धोकादायक झाले आहे. कृपया तातडीने दुरुस्ती करावी, ही विनंती.
आपला विश्वासू,
(नाव, पत्ता)
कार्यालयीन लेखनातील सामान्य चुका
- विषय-ओळ अस्पष्ट किंवा फार लांब.
- दिनांक, संदर्भ क्रमांक नसणे.
- भावनिक, उद्धट किंवा अतिशयोक्त भाषा.
- एकाच पत्रात अनेक असंबंधित विषय.
- शुद्धलेखनाच्या चुका व अनावश्यक इंग्रजी शब्द.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी) कार्यालयीन लेखनव्यवहार म्हणजे काय? कार्यालयीन भाषेची वैशिष्ट्ये व लेखनाचे प्रकार स्पष्ट करा.
- (दीर्घोत्तरी) औपचारिक पत्राची रचना सांगून महाविद्यालयाच्या प्राचार्यांना शुल्कमाफीसाठी अर्ज लिहा.
- (लघुत्तरी) परिपत्रक आणि सूचना यांतील फरक स्पष्ट करा.
- (टीप) इतिवृत्त.
- (लघुत्तरी) खालील इंग्रजी पारिभाषिक शब्दांचे मराठी प्रतिशब्द लिहा: Circular, Minutes, Tender, Enclosure, Agenda.