अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)
- भारतीय लोकशाहीचे भवितव्य काय? – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
- गाडगेबाबांनी शाळा दिली – सीमा साखरे
- अजातशत्रू अटलजी! – शरद पवार
- कृष्णविवर – जयंत नारळीकर
- विवेकवाद – नरेंद्र दाभोळकर
१. भारतीय लोकशाहीचे भवितव्य काय? – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
लेखक परिचय
डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर (१८९१–१९५६) हे भारतीय संविधानाचे शिल्पकार, संविधान सभेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष, स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदामंत्री, अर्थशास्त्रज्ञ, विधिज्ञ आणि समाजक्रांतिकारक होते. ‘मूकनायक’, ‘बहिष्कृत भारत’ ही त्यांची नियतकालिके; ‘जातिनिर्मूलन’ (Annihilation of Caste), ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ हे त्यांचे महत्त्वाचे ग्रंथ. १९५६ मध्ये नागपूर येथे त्यांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. त्यांना १९९० मध्ये मरणोत्तर ‘भारतरत्न’ मिळाले.
आशय व मध्यवर्ती विचार
या पाठात बाबासाहेब भारतीय लोकशाही टिकेल का, ती यशस्वी होण्यासाठी कोणत्या अटी आवश्यक आहेत, याची चिकित्सा करतात. त्यांच्या विचारांचा गाभा असा :
- राजकीय लोकशाही पुरेशी नाही : ‘एक व्यक्ती – एक मत – एक मूल्य’ हे राजकीय समतेचे तत्त्व संविधानाने दिले; पण सामाजिक व आर्थिक जीवनात विषमता कायम राहिली तर लोकशाही धोक्यात येते.
- सामाजिक लोकशाही : स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही तिन्ही तत्त्वे एकत्र असली तरच लोकशाही जिवंत राहते.
- व्यक्तिपूजेचा धोका : राजकारणातील अंधभक्ती किंवा विभूतिपूजा हुकूमशाहीकडे नेते, असा इशारा.
- संविधानिक मार्ग : प्रश्न सोडवण्यासाठी संविधानिक, शांततामय मार्गांचा आग्रह.
- सजग नागरिक, सक्षम विरोधी पक्ष आणि नैतिकता ही लोकशाहीची खरी शक्ती.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- शैली : तर्कशुद्ध, विश्लेषक, इशारा देणारी आणि भविष्यवेधी.
- आजच्या काळातही हा विचार प्रस्तुत आहे — हा मुद्दा उत्तराच्या शेवटी लिहा.
२. गाडगेबाबांनी शाळा दिली – सीमा साखरे
लेखिका परिचय
सीमा साखरे या नागपूर येथील ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्त्या आणि लेखिका होत्या. स्त्रीप्रश्न, स्त्रियांवरील अत्याचार, समुपदेशन आणि महिला चळवळ यांसाठी त्यांनी दीर्घकाळ काम केले. त्यांचे लेखन अनुभवाधारित, साधे आणि कार्यकर्त्याच्या दृष्टीतून आलेले आहे.
गाडगेबाबा – पार्श्वभूमी
संत गाडगेबाबा (डेबूजी झिंगराजी जानोरकर, १८७६–१९५६) हे विदर्भातील शेणगाव (अमरावती जिल्हा) येथे जन्मलेले कीर्तनकार संत होते. हातात खराटा आणि डोक्यावर फुटके मडके (गाडगे) ही त्यांची ओळख. स्वच्छता, अंधश्रद्धा-निर्मूलन, व्यसनमुक्ती, पशुबळीविरोध आणि शिक्षण यांचा प्रसार त्यांनी कीर्तनातून केला. धर्मशाळा, अन्नछत्रे आणि शाळा उभारण्यासाठी त्यांनी लोकांकडून पैसा गोळा केला.
आशय
पाठाच्या शीर्षकावरूनच त्याचा केंद्रबिंदू स्पष्ट होतो — गाडगेबाबांनी समाजाला, विशेषतः गरीब-वंचित मुलांना, शिक्षणाची वाट दाखवली. ‘देवळात पैसा घालण्यापेक्षा मुलांना शिकवा’ हा त्यांचा आग्रह, शिक्षणासाठी त्यांनी घेतलेले कष्ट आणि त्या शिक्षणामुळे बदललेली आयुष्ये, असे पाठाचे सूत्र आहे. लेखिकेच्या दृष्टीने गाडगेबाबांची दिलेली ‘शाळा’ म्हणजे केवळ इमारत नव्हे, तर जगण्याची आणि विचार करण्याची शिकवण होय.
- मूल्ये : शिक्षणाचे महत्त्व, श्रमप्रतिष्ठा, स्वच्छता, माणुसकी.
- शैली : आठवणी/अनुभवकथनासारखी, भावपूर्ण पण साधी.
३. अजातशत्रू अटलजी! – शरद पवार
लेखक परिचय
शरद पवार (जन्म १९४०) हे महाराष्ट्राचे चार वेळा मुख्यमंत्री राहिलेले ज्येष्ठ नेते आहेत. त्यांनी केंद्रात संरक्षणमंत्री आणि कृषिमंत्री म्हणून काम केले. १९९९ मध्ये त्यांनी राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची स्थापना केली. विरोधी विचारांच्या नेत्यांशीही सौहार्दाचे संबंध ठेवणारे नेते म्हणून ते ओळखले जातात.
अटलबिहारी वाजपेयी – पार्श्वभूमी
अटलबिहारी वाजपेयी (१९२४–२०१८) हे तीन वेळा भारताचे पंतप्रधान (१९९६; १९९८–२००४) होते. ते प्रभावी वक्ते आणि हिंदी कवी होते. २०१५ मध्ये त्यांना ‘भारतरत्न’ मिळाले.
आशय
‘अजातशत्रू’ म्हणजे ज्याला एकही शत्रू नाही असा माणूस. वेगळ्या पक्षात असूनही लेखकाने अटलजींचे जे दर्शन घेतले, ते या व्यक्तिचित्रणात्मक लेखात मांडले आहे. संसदेतील त्यांची संयमी पण धारदार भाषणे, विरोधकांविषयीचा आदर, कवीचे संवेदनशील मन, राष्ट्रहिताला पक्षाहून वर ठेवण्याची वृत्ती आणि राजकीय मतभेद असूनही वैयक्तिक मैत्री टिकवण्याचा गुण — हे पाठाचे सूत्र आहे.
- संदेश : लोकशाहीत मतभेद असावेत, पण मनभेद नसावेत.
- प्रकार : व्यक्तिचित्र / आठवणीपर लेख. शैली : आदरयुक्त, संयत, अनुभवाधारित.
४. कृष्णविवर – जयंत नारळीकर
लेखक परिचय
डॉ. जयंत विष्णू नारळीकर (१९३८–२०२५) हे जागतिक कीर्तीचे खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ होते. फ्रेड हॉयल यांच्यासोबत त्यांनी गुरुत्वाकर्षणाचा ‘हॉयल–नारळीकर सिद्धांत’ मांडला. पुणे येथील आयुका (IUCAA) या संस्थेचे ते संस्थापक संचालक होते. मराठीत विज्ञानकथा व विज्ञानलेखन लोकप्रिय करण्यात त्यांचा मोठा वाटा आहे — ‘यक्षांची देणगी’, ‘प्रेषित’, ‘वामन परत न आला’ ही त्यांची काही पुस्तके; ‘चार नगरांतले माझे विश्व’ हे आत्मचरित्र. त्यांना ‘पद्मविभूषण’ मिळाले होते.
कृष्णविवर म्हणजे काय? (आशय)
कृष्णविवर (Black Hole) हा अवकाशातील असा भाग, जिथे गुरुत्वाकर्षण इतके प्रचंड असते की प्रकाशसुद्धा बाहेर पडू शकत नाही; म्हणून ते ‘काळे’ दिसते. पाठात हा अवघड विषय सोप्या उदाहरणांतून समजावला आहे :
- मुक्तिवेग : एखाद्या ग्रहावरून बाहेर पडण्यासाठी लागणारा किमान वेग. वस्तुमान खूप आणि आकार लहान झाला तर मुक्तिवेग प्रकाशवेगापेक्षाही जास्त होतो.
- ताऱ्याचा अंत : मोठा तारा इंधन संपल्यावर स्वतःच्याच गुरुत्वाने आकुंचन पावतो आणि त्याचे कृष्णविवर बनू शकते.
- घटना क्षितिज (Event Horizon) : ही सीमा ओलांडलेली कोणतीही वस्तू परत येत नाही.
- कृष्णविवर थेट दिसत नाही; भोवतालच्या ताऱ्यांवर व पदार्थांवर होणाऱ्या परिणामांवरून त्याचा शोध घेतला जातो.
- पाठाचे महत्त्व : विज्ञान मातृभाषेतून सोपे करून सांगणे, वैज्ञानिक कुतूहल जागवणे.
- शैली : सोपी, उदाहरणप्रधान, तर्कशुद्ध.
५. विवेकवाद – नरेंद्र दाभोळकर
लेखक परिचय
डॉ. नरेंद्र दाभोळकर (१९४५–२०१३) हे सातारा येथील डॉक्टर, महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे संस्थापक आणि ‘साधना’ साप्ताहिकाचे संपादक होते. २० ऑगस्ट २०१३ रोजी पुण्यात त्यांची हत्या झाली. त्यानंतर महाराष्ट्रात जादूटोणाविरोधी कायदा लागू झाला. ‘अंधश्रद्धा विनाशाय’, ‘विवेकाची पताका घेऊ खांद्यावर’, ‘भ्रम आणि निरास’ ही त्यांची काही पुस्तके.
आशय – विवेकवाद म्हणजे काय?
विवेकवाद म्हणजे कोणतीही गोष्ट डोळे झाकून न मानता बुद्धी, पुरावा आणि कार्यकारणभाव यांच्या कसोटीवर तपासून स्वीकारणे. पाठातील प्रमुख मुद्दे :
- प्रश्न विचारणे, चिकित्सा करणे हा विवेकाचा पहिला टप्पा.
- विवेकवाद देवाला किंवा श्रद्धेला शिव्या देत नाही; तो शोषण करणाऱ्या अंधश्रद्धेला विरोध करतो.
- वैज्ञानिक दृष्टिकोन हा संविधानाने सांगितलेल्या नागरिकांच्या मूलभूत कर्तव्यांपैकी एक आहे.
- विवेकाबरोबर नैतिकता, सहिष्णुता आणि मानवता हवी.
- शैली : संवादी, तर्कशुद्ध, उदाहरणांनी समजावणारी.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी) ‘भारतीय लोकशाहीचे भवितव्य काय?’ या पाठाच्या आधारे लोकशाही यशस्वी होण्यासाठी डॉ. आंबेडकरांनी सांगितलेल्या अटी स्पष्ट करा.
- (दीर्घोत्तरी) ‘विवेकवाद’ या पाठातील नरेंद्र दाभोळकरांचे विचार सविस्तर लिहा व आजच्या समाजातील त्यांचे महत्त्व सांगा.
- (लघुत्तरी) ‘अजातशत्रू अटलजी!’ या पाठातून दिसणारे अटलबिहारी वाजपेयींचे व्यक्तिमत्त्व थोडक्यात लिहा.
- (टीप) टीप लिहा : कृष्णविवर (जयंत नारळीकर यांच्या पाठाच्या आधारे).
- (लघुत्तरी) ‘गाडगेबाबांनी शाळा दिली’ या पाठातून गाडगेबाबांचे शिक्षणविषयक कार्य स्पष्ट करा.