अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)
- साहित्याचे स्वरूप
- साहित्याचे प्रयोजन
- साहित्याची निर्मितिप्रक्रिया
अ. साहित्याचे स्वरूप
'साहित्य' हा शब्द 'सहित' या शब्दापासून आला आहे असे मानले जाते — शब्द आणि अर्थ यांचे 'सहित' असणे, म्हणजे शब्दार्थांचे सुंदर सहअस्तित्व. भामहाने 'शब्दार्थौ सहितौ काव्यम्' असे म्हटले आहे. साहित्य म्हणजे भाषेच्या माध्यमातून व्यक्त झालेली, सौंदर्यपूर्ण, अनुभवनिष्ठ आणि कल्पनाप्रधान निर्मिती.
साहित्याची प्रमुख लक्षणे
- भाषा हे माध्यम : चित्रकलेचे माध्यम रंग, संगीताचे स्वर, तसे साहित्याचे माध्यम शब्द/भाषा.
- अनुभवाची अभिव्यक्ती : लेखकाचा स्वानुभव किंवा कल्पनेने घेतलेला अनुभव साहित्यात व्यक्त होतो.
- कल्पनाशीलता : साहित्य वास्तवाची हुबेहूब नक्कल नसते; ते कल्पनेने नवे रूप घेतलेले वास्तव असते.
- सौंदर्य / आनंददायकता : वाचकाला सौंदर्यानुभव, आनंद देणे हे साहित्याचे खास लक्षण.
- भावनात्मकता : शास्त्र बुद्धीला आवाहन करते, तर साहित्य भावनेला.
- सार्वत्रिकता : एका व्यक्तीचा अनुभव अनेकांना आपला वाटतो; वैयक्तिक अनुभव वैश्विक होतो.
- रूपबंध : कविता, कथा, कादंबरी, नाटक, ललितनिबंध अशा विशिष्ट रचनाबंधात साहित्य आकार घेते.
साहित्याच्या स्वरूपाविषयी विविध भूमिका
- अनुकरणवाद : प्लेटो-ॲरिस्टॉटल यांच्या परंपरेत कला ही जीवनाचे अनुकरण मानली गेली; ॲरिस्टॉटलच्या मते हे अनुकरण निर्जीव नक्कल नसून सर्जनशील पुनर्निर्मिती आहे.
- अभिव्यक्तिवाद : साहित्य म्हणजे लेखकाच्या अंतःकरणातील भावभावनांची अभिव्यक्ती (स्वच्छंदतावादी विचार).
- रूपवाद : साहित्याचे साहित्यपण त्याच्या भाषिक रचनेत, घाटात आहे.
- समाजवादी/वास्तववादी दृष्टी : साहित्य हे समाजाचे प्रतिबिंब आणि समाजपरिवर्तनाचे साधन.
या भूमिका परस्परपूरक आहेत: साहित्यात जीवनाचे दर्शन, लेखकाची अभिव्यक्ती आणि सुंदर रचना हे तिन्ही एकत्र असतात.
साहित्य आणि शास्त्र यांतील फरक
| साहित्य | शास्त्र |
|---|---|
| भावना व कल्पनेला आवाहन | बुद्धी व तर्काला आवाहन |
| अनुभवाची अभिव्यक्ती | ज्ञानाची, सत्याची मांडणी |
| भाषा सूचक, अलंकारिक | भाषा नेमकी, एकार्थी |
| आनंद व संस्कार हे फळ | माहिती व ज्ञान हे फळ |
अ. साहित्याचे प्रयोजन
प्रयोजन म्हणजे साहित्य कशासाठी? लेखक का लिहितो आणि वाचक का वाचतो? आचार्य मम्मटाने 'काव्यप्रकाश' मध्ये काव्याची सहा प्रयोजने सांगितली आहेत :
- यश (यशसे) : कीर्ती मिळवणे.
- अर्थप्राप्ती (अर्थकृते) : धन मिळवणे.
- व्यवहारज्ञान (व्यवहारविदे) : लोकव्यवहाराचे ज्ञान.
- अमंगलाचा नाश (शिवेतरक्षतये) : संकटे, अशुभ दूर होणे.
- तात्काळ परमानंद (सद्यःपरनिर्वृतये) : वाचताक्षणी मिळणारा उच्च आनंद — सर्वश्रेष्ठ प्रयोजन.
- कान्तासंमित उपदेश : प्रिय पत्नीने गोड शब्दांत सांगावा तसा, आनंदासोबत मिळणारा उपदेश.
पाश्चात्त्य व आधुनिक विचार
- आनंदवाद : साहित्याचे मुख्य प्रयोजन आनंद देणे. 'कलेसाठी कला' (Art for Art's Sake) हा विचार याच बाजूचा.
- बोधवाद / जीवनवाद : साहित्याने समाजाला दिशा द्यावी, नीती शिकवावी — 'जीवनासाठी कला'. मराठीत या दोन भूमिकांवर मोठा वाद झाला.
- होरेसने साहित्याचे कार्य 'आनंद देणे आणि शिकवणे' (to delight and to instruct) असे दुहेरी मानले.
- आत्माविष्कार : लेखकाला स्वतःला व्यक्त करण्याची आंतरिक गरज.
- सामाजिक परिवर्तन : दलित, स्त्रीवादी, ग्रामीण साहित्याने अन्यायाला वाचा फोडणे हे प्रयोजन मानले.
आ. साहित्याची निर्मितिप्रक्रिया
लेखकाच्या मनात अनुभव रुजण्यापासून तो शब्दरूपात कलाकृती म्हणून प्रकट होईपर्यंतचा प्रवास म्हणजे निर्मितिप्रक्रिया. ही प्रक्रिया गूढ, गुंतागुंतीची आणि लेखकागणिक वेगळी असते.
निर्मितिप्रक्रियेतील घटक / टप्पे
- अनुभव : प्रत्यक्ष जीवनातून, वाचनातून, निरीक्षणातून मिळालेला अनुभव हा कच्चा माल.
- प्रतिभा : नवनवीन कल्पना सुचवणारी उपजत शक्ती. भारतीय साहित्यशास्त्रात 'नवनवोन्मेषशालिनी प्रज्ञा प्रतिभा' असे म्हटले जाते. प्रतिभा, व्युत्पत्ती (ज्ञान, वाचन) आणि अभ्यास (सराव) ही काव्याची कारणे मम्मटाने सांगितली.
- कल्पनाशक्ती : अनुभवांची नवी जुळणी करून नवे विश्व उभे करणारी शक्ती.
- स्फूर्ती / प्रेरणा : लिहिण्याची अनावर ओढ लावणारा क्षण.
- अनुभवाचे पचन (तटस्थता) : वर्ड्सवर्थने कवितेला 'प्रबळ भावनांचा उत्स्फूर्त उद्रेक' म्हटले, पण तो 'शांत क्षणी आठवलेल्या भावनांतून' जन्मतो असेही सांगितले. अनुभवापासून थोडे अंतर घेतल्यावरच त्याला कलात्मक रूप देता येते.
- अभिव्यक्ती व रूपबंध : योग्य शब्द, प्रतिमा, आकृतिबंध यांची निवड; घाट देणे.
- पुनर्लेखन व संस्करण : अनेक लेखक मसुदे बदलत, घासूनपुसून कलाकृती पूर्ण करतात.
काही लेखकांच्या मते निर्मिती उत्स्फूर्त असते, तर काहींच्या मते ती जाणीवपूर्वक श्रमाचे फळ असते. वास्तवात दोन्हींचा मिलाफ दिसतो. मानसशास्त्रीय दृष्टीने (फ्रॉइड) सुप्त मनातील इच्छा आणि अनुभवही निर्मितीमागे असतात, असा विचार मांडला गेला.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी) साहित्याचे स्वरूप स्पष्ट करून मम्मटाने सांगितलेली काव्यप्रयोजने विशद करा.
- (दीर्घोत्तरी) साहित्याची निर्मितिप्रक्रिया सविस्तर स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी) साहित्य आणि शास्त्र यांतील फरक सांगा.
- (टीप) प्रतिभा
- (लघुत्तरी) 'कलेसाठी कला' आणि 'जीवनासाठी कला' हे विचार थोडक्यात स्पष्ट करा.