अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)
- नाटक : कलाप्रकार आणि वाङ्मय प्रकार
- नाटकाची संकल्पना
- नाटकाचे स्वरूप
- मराठी नाटकाचा (रंगभूमीचा) ऐतिहासिक आढावा
नाटक : कलाप्रकार आणि वाङ्मय प्रकार
नाटक ही एकाच वेळी वाङ्मय प्रकार आणि प्रयोगकला आहे. नाटककार संहिता (लिखित नाटक) लिहितो; ती वाचता येते म्हणून ते वाङ्मय आहे. पण नाटकाचे खरे पूर्ण रूप रंगमंचावर प्रयोग होतो तेव्हाच दिसते. त्यामुळे नाटकाला 'दृश्य काव्य' म्हटले जाते. कादंबरी, कथा, कविता ही 'श्राव्य/पाठ्य' रूपे आहेत, तर नाटक डोळ्यांनी पाहण्याचे आणि कानांनी ऐकण्याचे रूप आहे.
- वाङ्मय म्हणून नाटक : संहिता, संवाद, भाषा, रचना, आशय, व्यक्तिरेखा यांचा अभ्यास वाचनातून करता येतो.
- कलाप्रकार म्हणून नाटक : अभिनय, दिग्दर्शन, नेपथ्य, प्रकाशयोजना, संगीत, वेशभूषा, रंगभूषा आणि प्रेक्षक या सर्वांच्या सहकार्याने नाटक साकार होते.
- म्हणून नाटक ही सामूहिक कला आहे. नाटककार, दिग्दर्शक, नट, तंत्रज्ञ आणि प्रेक्षक मिळून 'प्रयोग' घडतो.
नाटकाची संकल्पना
भरतमुनींच्या नाट्यशास्त्रात नाटकाला लोकांच्या जीवनाचे अनुकरण मानले आहे — तीनही लोकांच्या भावांचे अनुकरण म्हणजे नाट्य, अशी भूमिका तेथे दिसते. नाटक 'पंचम वेद' म्हणून सर्व वर्णांसाठी निर्माण झाले, अशी कथा नाट्यशास्त्रात येते. पाश्चात्त्य परंपरेत ॲरिस्टॉटलने 'पोएटिक्स' मध्ये शोकात्मिकेला (Tragedy) गंभीर, पूर्ण आणि विशिष्ट विस्ताराच्या कृतीचे अनुकरण म्हटले; ती करुणा व भय जागवून भावनांचे विरेचन (Catharsis) घडवते.
थोडक्यात व्याख्या : मानवी जीवनातील संघर्षमय घटना, पात्रांच्या संवाद व कृतीतून, रंगमंचावर प्रेक्षकांसमोर प्रत्यक्ष घडवून दाखवणारा वाङ्मय प्रकार म्हणजे नाटक.
नाटकाचे स्वरूप (वैशिष्ट्ये)
- प्रयोगक्षमता : नाटक रंगमंचावर सादर करता येण्यासारखे असले पाहिजे; हीच त्याची कसोटी.
- संवादप्रधानता : नाटकात निवेदक नसतो. कथा, स्वभाव आणि संघर्ष सर्व काही संवादातून व कृतीतून पुढे सरकते.
- संघर्ष : व्यक्ती-व्यक्ती, व्यक्ती-समाज, व्यक्ती-परिस्थिती किंवा मनातील अंतर्गत संघर्ष हा नाटकाचा प्राण असतो.
- वर्तमानकाळात घडणे : कादंबरी 'घडून गेलेले' सांगते; नाटक प्रेक्षकांसमोर 'आता घडत असलेले' दाखवते.
- मर्यादित काळ-अवकाश : दोन-तीन तासांचा प्रयोग आणि रंगमंचाची जागा यांमुळे रचना काटेकोर, आटोपशीर करावी लागते.
- प्रेक्षकसापेक्षता : प्रेक्षकांचा प्रतिसाद हा प्रयोगाचा भाग असतो; नाटक सामूहिक अनुभव देते.
- रंगसूचना : संहितेत नेपथ्य, हालचाली, प्रकाश यांच्या सूचना असतात.
नाटकाचे प्रकार
| प्रकार | थोडक्यात |
|---|---|
| शोकात्मिका (Tragedy) | नायकाचा पराभव/मृत्यू, करुणा व भय; उदा. नटसम्राट |
| सुखात्मिका (Comedy) | सुखद शेवट, विनोद, हलकीफुलकी मांडणी |
| प्रहसन (Farce) | अतिशयोक्त विनोदावर आधारलेले |
| संगीत नाटक | पदे/गाण्यांचे प्राधान्य; मराठीची खास परंपरा |
| सामाजिक, ऐतिहासिक, पौराणिक, प्रायोगिक नाटक | विषय व सादरीकरणानुसार प्रकार |
नाटक आणि कादंबरी/कथा यांतील फरक
| मुद्दा | नाटक | कादंबरी/कथा |
|---|---|---|
| माध्यम | संवाद व कृती, रंगमंच | निवेदन व वर्णन, छापील पान |
| निवेदक | नसतो | असतो (प्रथम/तृतीय पुरुषी) |
| आस्वाद | सामूहिक, प्रेक्षक म्हणून | वैयक्तिक, वाचक म्हणून |
| काळ-अवकाश | मर्यादित, प्रयोगावर अवलंबून | मुक्त, कितीही विस्तार |
| पात्रांचे मन | संवाद, स्वगत, अभिनयातून | लेखक थेट मनात शिरून सांगू शकतो |
मराठी नाटकाचा ऐतिहासिक आढावा
- पूर्वपरंपरा : दशावतार, तमाशा, भारूड, ललित, गोंधळ असे लोकनाट्याचे प्रकार मराठी मातीत आधीपासून होते.
- आरंभ (1843) : विष्णुदास भावे यांनी सांगली येथे 'सीता स्वयंवर' हा प्रयोग सादर केला; हा आधुनिक मराठी रंगभूमीचा आरंभ मानला जातो. सुरुवातीची नाटके पौराणिक, आख्यानवजा होती.
- संगीत नाटकाचे युग : अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांच्या 'संगीत शाकुंतल' (1880) पासून संगीत नाटकाला बहर आला. 'संगीत सौभद्र', गो. ब. देवल यांचे 'संगीत शारदा' (बालजरठ विवाहावर टीका), कृ. प्र. खाडिलकर यांचे 'कीचकवध', 'संगीत मानापमान', राम गणेश गडकरी यांचे 'एकच प्याला' (व्यसनाधीनतेची शोकात्मिका) — ही या काळाची ठळक उदाहरणे. बालगंधर्व यांसारख्या गायक नटांनी हे युग गाजवले.
- सामाजिक/वास्तववादी वळण : मामा वरेरकर, आचार्य अत्रे ('तो मी नव्हेच', 'साष्टांग नमस्कार') यांनी सामाजिक प्रश्न, विनोद व वास्तववाद आणला.
- स्वातंत्र्योत्तर काळ : वि. वा. शिरवाडकर ('नटसम्राट', 'दूरचे दिवे'), पु. ल. देशपांडे ('तुझे आहे तुजपाशी'), वसंत कानेटकर ('रायगडाला जेव्हा जाग येते') यांनी व्यावसायिक रंगभूमी समृद्ध केली.
- प्रायोगिक रंगभूमी : विजय तेंडुलकर ('शांतता! कोर्ट चालू आहे', 'घाशीराम कोतवाल', 'सखाराम बाइंडर'), महेश एलकुंचवार, सतीश आळेकर ('महानिर्वाण') यांनी आशय व सादरीकरणात नवे प्रयोग केले. राज्य नाट्य स्पर्धा, कामगार रंगभूमी, बालरंगभूमी यांनीही रंगभूमी जिवंत ठेवली.
परीक्षा टीप : 'नाटक हे दृश्य काव्य आहे' हे विधान स्पष्ट करताना वाङ्मय + प्रयोग या दोन्ही बाजू आणि 1843 पासूनचा आढावा थोडक्यात लिहा.
मराठी रंगभूमीची वैशिष्ट्ये (सारांश)
- लोकनाट्याचा वारसा आणि संस्कृत नाट्यपरंपरेचा प्रभाव यांचा संगम.
- संगीत नाटकाची स्वतंत्र, समृद्ध परंपरा — नाट्यपदे आजही लोकप्रिय.
- सामाजिक सुधारणा, राष्ट्रवाद, कौटुंबिक प्रश्न असे विविध विषय.
- व्यावसायिक, प्रायोगिक, हौशी अशा तिन्ही प्रवाहांचे सहअस्तित्व.
- शेक्सपिअर, इब्सेन यांसारख्या पाश्चात्त्य नाटककारांच्या रूपांतरांतून नवे प्रयोग — नटसम्राट हे याचेच एक श्रेष्ठ उदाहरण आहे.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी) नाटक हा कलाप्रकार आणि वाङ्मय प्रकार आहे, हे स्पष्ट करून नाटकाची संकल्पना व स्वरूप विशद करा.
- (दीर्घोत्तरी) मराठी रंगभूमीच्या वाटचालीचा 1843 पासून ऐतिहासिक आढावा घ्या.
- (लघुत्तरी) नाटकाची प्रमुख वैशिष्ट्ये सांगा.
- (टीप) संगीत नाटकाचे युग
- (लघुत्तरी) शोकात्मिका म्हणजे काय? ॲरिस्टॉटलचा विचार थोडक्यात सांगा.