अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)
- भाषिक कौशल्ये आणि व्यक्तिमत्त्व विकास
- संवाद कौशल्य
अ. भाषिक कौशल्ये आणि व्यक्तिमत्त्व विकास
भाषिक कौशल्ये म्हणजे काय?
भाषेचा प्रभावी आणि योग्य वापर करण्याची क्षमता म्हणजे भाषिक कौशल्य. भाषा शिकण्याची आणि वापरण्याची चार मूलभूत कौशल्ये मानली जातात:
| कौशल्य | प्रकार | स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| श्रवण (ऐकणे) | ग्रहणात्मक | लक्षपूर्वक ऐकून अर्थ समजून घेणे |
| भाषण (बोलणे) | अभिव्यक्तीपर | स्पष्ट उच्चार, योग्य शब्द, आत्मविश्वासाने बोलणे |
| वाचन | ग्रहणात्मक | लिखित मजकूर अर्थासह वाचणे, आकलन |
| लेखन | अभिव्यक्तीपर | विचार सुसंगत, शुद्ध व सुवाच्य लिहिणे |
श्रवण व वाचन ही ग्रहणात्मक (स्वीकारणारी) तर भाषण व लेखन ही अभिव्यक्तीपर (व्यक्त करणारी) कौशल्ये आहेत. मूल प्रथम ऐकते, मग बोलते, नंतर वाचते आणि शेवटी लिहिते – हा भाषा-अध्ययनाचा नैसर्गिक क्रम आहे.
व्यक्तिमत्त्व म्हणजे काय?
व्यक्तीचे बाह्य रूप, वागणे, बोलणे, विचार, भावना, मूल्ये आणि इतरांशी वागण्याची पद्धत यांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे व्यक्तिमत्त्व.
भाषिक कौशल्ये आणि व्यक्तिमत्त्व विकास यांचा संबंध
- आत्मविश्वास: स्पष्ट व अस्खलित बोलणारी व्यक्ती आत्मविश्वासपूर्ण दिसते.
- प्रथम छाप: मुलाखत, सभा, भेटीत बोलण्याच्या पद्धतीवरून व्यक्तीची पहिली छाप पडते.
- नेतृत्वगुण: लोकांना पटवून देण्याची, प्रेरित करण्याची क्षमता भाषेतूनच येते.
- विचारांची स्पष्टता: चांगले लेखन-वाचन विचारांना शिस्त देते.
- सामाजिक संबंध: सौजन्यपूर्ण भाषा माणसे जोडते; उद्धट भाषा दुरावा निर्माण करते.
- रोजगारक्षमता: नोकरी, व्यवसाय, स्पर्धा परीक्षा यांत संवादकौशल्याला मोठे महत्त्व.
भाषिक कौशल्ये विकसित करण्याचे उपाय
- दररोज वृत्तपत्र व चांगली पुस्तके वाचणे.
- आकाशवाणी, व्याख्याने, चर्चा लक्षपूर्वक ऐकणे.
- वादविवाद, वक्तृत्व, नाट्य यांत सहभागी होणे.
- दैनंदिनी (डायरी) लिहिणे; निबंध, पत्रलेखनाचा सराव.
- शब्दकोश व शुद्धलेखन नियमांचा अभ्यास.
- आरशासमोर किंवा मित्रांसमोर बोलण्याचा सराव.
आ. संवाद कौशल्य
व्याख्या
आपले विचार, भावना व माहिती समोरच्या व्यक्तीपर्यंत स्पष्ट, योग्य आणि परिणामकारकपणे पोहोचविण्याची आणि तिचे म्हणणे नीट समजून घेण्याची क्षमता म्हणजे संवाद कौशल्य.
संवाद कौशल्याचे घटक
- लक्षपूर्वक ऐकणे (सक्रिय श्रवण) – मध्ये न बोलता, समजून ऐकणे.
- स्पष्ट बोलणे – योग्य उच्चार, योग्य गती, योग्य आवाज.
- देहबोली – डोळ्यांचा संपर्क, स्मित, ताठ बसणे/उभे राहणे.
- प्रश्न विचारणे व प्रतिसाद देणे.
- सहानुभूती – समोरच्याच्या भावना समजून घेणे.
- प्रसंगानुरूप भाषा – घर, महाविद्यालय, कार्यालय येथे वेगळी भाषा.
उत्तम संवादकाचे गुण
- नम्रता व सौजन्य
- विषयाचे ज्ञान
- संयम आणि शांतपणा
- मुद्देसूदपणा
- विनोदबुद्धी व सकारात्मक दृष्टी
संवादातील दोष (टाळावेत)
- सतत मध्ये बोलणे, दुसऱ्याचे न ऐकणे.
- अतिशय वेगाने किंवा अस्पष्ट बोलणे.
- अपशब्द, टोमणे, उद्धटपणा.
- अनावश्यक इंग्रजी शब्दांचा भरणा.
चार कौशल्यांचे सविस्तर स्पष्टीकरण
१. श्रवण कौशल्य
ऐकणे (hearing) आणि लक्षपूर्वक ऐकणे (listening) यांत फरक आहे. कानावर आवाज पडणे म्हणजे ऐकणे; पण त्याचा अर्थ लावणे, मुख्य मुद्दे लक्षात ठेवणे आणि योग्य प्रतिसाद देणे म्हणजे श्रवण कौशल्य. व्याख्यान ऐकताना टिपणे काढणे, वक्त्याचा हेतू ओळखणे, मुख्य व गौण मुद्दे वेगळे करणे ही चांगल्या श्रोत्याची लक्षणे आहेत.
२. भाषण कौशल्य
योग्य उच्चार, आवाजातील चढउतार, शब्दांची योग्य निवड, विरामांचा योग्य वापर आणि प्रसंगानुरूप बोलणे यांचा यात समावेश होतो. प्रमाणभाषा आणि बोलीभाषा यांचे भान ठेवून बोलणे महत्त्वाचे.
३. वाचन कौशल्य
- प्रकट वाचन – मोठ्याने, स्पष्ट उच्चारांसह; विरामचिन्हांचे पालन.
- मूक वाचन – मनातल्या मनात; वेग व आकलन अधिक.
- सखोल वाचन – अभ्यासासाठी बारकाईने, टिपणे काढत.
- ओझरते वाचन – वृत्तपत्र, सूचना यांतील आवश्यक माहिती पटकन शोधणे.
४. लेखन कौशल्य
सुवाच्य अक्षर, शुद्धलेखन, विरामचिन्हांचा योग्य वापर, परिच्छेदरचना आणि विचारांची सुसंगती हे लेखनाचे आधार. (सविस्तर – घटक २.)
देहबोली (अशाब्दिक संवाद)
संवादात शब्दांइतकीच देहबोलीही बोलते. हसरा चेहरा स्वागत व्यक्त करतो; हाताची घडी बचावात्मक वृत्ती दाखवू शकते; डोळ्यांत पाहून बोलणे प्रामाणिकपणा व आत्मविश्वास दर्शवते. मुलाखत, भाषण आणि सभेत देहबोलीवर विशेष लक्ष द्यावे.
उदाहरण
दोन विद्यार्थी एकाच विषयाची तयारी करून मुलाखतीला जातात. पहिला घाबरून, खाली पाहत, अर्धवट वाक्यांत उत्तरे देतो; दुसरा शांतपणे, स्पष्ट शब्दांत, नम्रपणे उत्तरे देतो. ज्ञान सारखे असूनही दुसऱ्याची निवड होण्याची शक्यता जास्त – हा भाषिक कौशल्यांचा व्यक्तिमत्त्वावरील परिणाम होय.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी) भाषिक कौशल्ये म्हणजे काय? भाषिक कौशल्ये आणि व्यक्तिमत्त्व विकास यांचा संबंध स्पष्ट करा.
- (दीर्घोत्तरी) संवाद कौशल्य म्हणजे काय? संवाद कौशल्याचे घटक व उत्तम संवादकाचे गुण सविस्तर लिहा.
- (लघुत्तरी) श्रवण, भाषण, वाचन व लेखन या चार कौशल्यांचे थोडक्यात स्पष्टीकरण करा.
- (टीप) सक्रिय श्रवण.
- (लघुत्तरी) भाषिक कौशल्ये विकसित करण्याचे उपाय सांगा.