अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)
- पाखाला बाळक पांगुरवणें – म्हाइंभट
- शिक्षण – जोतीराव फुले
- तरुणांनो! निर्भय बना, शूर बना – स्वामी विवेकानंद
- नववर्षाच्या उदयाचलावर उद्योगाचे ध्वजारोपण – राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज
- कोकराची कथा – अरविंद गोखले
१. पाखाला बाळक पांगुरवणें – म्हाइंभट
लेखक परिचय
म्हाइंभट हे महानुभाव पंथातील विद्वान लेखक. त्यांनी श्री चक्रधरस्वामींच्या आठवणी (लीळा) गोळा करून «लीळाचरित्र» हा ग्रंथ सुमारे इ.स. १२७८ च्या सुमारास सिद्ध केला. लीळाचरित्र हा मराठीतील आद्य गद्यग्रंथ आणि आद्य चरित्रग्रंथ मानला जातो.
आशय
«पाखा» म्हणजे अंगावर घेण्याचे वस्त्र आणि «पांगुरवणे» म्हणजे पांघरूण घालणे. या लीळेत चक्रधरस्वामी एका लहान बाळकाला आपल्या वस्त्राने पांघरूण घालतात, असा प्रसंग येतो. एका साध्या प्रसंगातून स्वामींची करुणा, भूतदया आणि सर्व जीवांविषयीचा समभाव दिसून येतो. उच्च-नीच, आपला-परका असा भेद न मानता दुर्बलाची काळजी घेणे हा महानुभाव तत्त्वज्ञानाचा गाभा येथे प्रकट होतो.
वैशिष्ट्ये
- लहान, सूत्रबद्ध, साधी वाक्ये – प्राचीन मराठी गद्याचे नमुने.
- प्रसंगकथनातून उपदेश; थेट प्रवचन नाही.
- यादवकालीन मराठी भाषेची रूपे (उदा. «पांगुरवणें» सारखी क्रियापदे) अभ्यासायला मिळतात.
- चरित्रनायकाचे माणूसपण, सहजता आणि करुणा ठळक.
२. शिक्षण – जोतीराव फुले
लेखक परिचय
महात्मा जोतीराव फुले (१८२७–१८९०) हे थोर समाजसुधारक. १८४८ मध्ये पुण्यात मुलींची शाळा सुरू केली; १८७३ मध्ये सत्यशोधक समाज स्थापन केला. «गुलामगिरी», «शेतकऱ्याचा आसूड», «सार्वजनिक सत्यधर्म» हे त्यांचे महत्त्वाचे ग्रंथ.
आशय व मध्यवर्ती विचार
- शिक्षणाअभावी शेतकरी, शूद्र-अतिशूद्र आणि स्त्रिया शोषणाला बळी पडतात, हा फुले यांचा मूलभूत विचार.
- «विद्येविना मति गेली, मतीविना नीति गेली, नीतीविना गति गेली, गतीविना वित्त गेले, वित्ताविना शूद्र खचले; इतके अनर्थ एका अविद्येने केले» – हा त्यांचा प्रसिद्ध विचार (शेतकऱ्याचा आसूड) या पाठाचे सार सांगतो.
- सरकारने प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करावे, शिक्षक बहुजन समाजातून असावेत, शिक्षण व्यवहारोपयोगी असावे, अशी त्यांची भूमिका होती.
- स्त्रीशिक्षण हे समाजपरिवर्तनाचे मूळ आहे.
शैली
सडेतोड, प्रश्न विचारणारी, ग्रामीण बोलीतील शब्द वापरणारी, तर्कशुद्ध आणि आवेशपूर्ण भाषा.
३. तरुणांनो! निर्भय बना, शूर बना – स्वामी विवेकानंद
लेखक परिचय
स्वामी विवेकानंद (१८६३–१९०२) – रामकृष्ण परमहंसांचे शिष्य; १८९३ च्या शिकागो सर्वधर्म परिषदेतील भाषणामुळे जगप्रसिद्ध; १८९७ मध्ये रामकृष्ण मिशनची स्थापना. त्यांचा जन्मदिवस (१२ जानेवारी) «राष्ट्रीय युवा दिन» म्हणून साजरा होतो.
आशय
- दुर्बलता हेच पाप आणि भीती हेच मृत्यूचे कारण आहे; म्हणून तरुणांनी निर्भय व्हावे.
- स्वतःवर विश्वास (आत्मविश्वास) हा देवावरील विश्वासाइतकाच महत्त्वाचा.
- शरीर, मन आणि चारित्र्य बलवान करावे; ध्येयासाठी पूर्ण निष्ठेने झटावे.
- दीनदुबळ्यांची सेवा हीच ईश्वरसेवा – «शिवभावे जीवसेवा».
महत्त्व
आजच्या तरुणांना नैराश्य, स्पर्धा आणि भीती यांवर मात करण्यासाठी हा पाठ प्रेरणा देतो. शैली उद्बोधक, आवाहनात्मक व ओजस्वी आहे.
४. नववर्षाच्या उदयाचलावर उद्योगाचे ध्वजारोपण – राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज
लेखक परिचय
राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज (१९०९–१९६८) – विदर्भातील (यावली, जि. अमरावती) संत, कीर्तनकार व समाजसुधारक. «ग्रामगीता» हा त्यांचा प्रसिद्ध ग्रंथ; गुरुकुंज मोझरी येथे आश्रम. ग्रामस्वच्छता, ग्रामोद्योग, अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि राष्ट्रभक्ती यांचा त्यांनी प्रचार केला.
आशय
- नवीन वर्षाचे स्वागत केवळ उत्सवाने न करता उद्योगाचा (परिश्रमाचा) संकल्प करून करावे.
- आळस, व्यसन, अंधश्रद्धा सोडून प्रत्येकाने हाताला काम द्यावे; गाव स्वावलंबी करावे.
- श्रमप्रतिष्ठा – कोणतेही काम हलके नाही.
- व्यक्तीची उन्नती → गावाची उन्नती → राष्ट्राची उन्नती.
शैली
शीर्षकातील रूपक («उदयाचल» = सूर्य उगवतो तो पर्वत; «ध्वजारोपण» = निशाण रोवणे) नव्या सुरुवातीचे सुंदर प्रतीक आहे. भाषा साधी, कीर्तनशैलीतील, लोकांशी थेट बोलणारी.
५. कोकराची कथा – अरविंद गोखले
लेखक परिचय
अरविंद गोखले (१९१९–१९९२) – मराठी नवकथेचे प्रमुख शिल्पकार (गंगाधर गाडगीळ, पु. भा. भावे, व्यंकटेश माडगूळकर यांच्यासोबत). मानवी मनाचे सूक्ष्म चित्रण, संयत निवेदन आणि प्रतीकात्मकता ही त्यांच्या कथेची वैशिष्ट्ये.
आशय (अभ्यासाचे मुद्दे)
- «कोकरू» (मेंढीचे पिल्लू) हे निरागसता, दुबळेपणा आणि असहायतेचे प्रतीक म्हणून कथेत येते.
- कथेत माणसाच्या मनातील कोमल भावना आणि व्यवहारातील कठोरता यांचा संघर्ष दिसतो.
- नवकथेप्रमाणे घटनेपेक्षा पात्रांच्या मनःस्थितीवर भर.
परीक्षेत या कथेवर प्रश्न आल्यास – कथानक (पाठ्यपुस्तकातून), प्रतीक म्हणून कोकरू, पात्रांचे मनोविश्लेषण, शीर्षकाची सार्थकता आणि नवकथेची वैशिष्ट्ये हे मुद्दे लिहावेत.
गद्य पाठांचा एका नजरेत आढावा
| पाठ | लेखक | मध्यवर्ती विचार |
|---|---|---|
| पाखाला बाळक पांगुरवणें | म्हाइंभट | करुणा, भूतदया |
| शिक्षण | जोतीराव फुले | शिक्षणातून मुक्ती, समता |
| तरुणांनो! निर्भय बना... | स्वामी विवेकानंद | निर्भयता, आत्मविश्वास, सेवा |
| नववर्षाच्या उदयाचलावर... | तुकडोजी महाराज | उद्योग, श्रमप्रतिष्ठा, ग्रामोन्नती |
| कोकराची कथा | अरविंद गोखले | निरागसता, मानवी मनाचे चित्रण |
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी) «शिक्षण» या पाठाच्या आधारे महात्मा फुले यांचे शिक्षणविषयक विचार स्पष्ट करा.
- (दीर्घोत्तरी) «तरुणांनो! निर्भय बना, शूर बना» या पाठातून स्वामी विवेकानंद तरुणांना कोणता संदेश देतात ते सविस्तर लिहा.
- (लघुत्तरी) «पाखाला बाळक पांगुरवणें» या लीळेतून व्यक्त होणारी चक्रधरस्वामींची करुणा स्पष्ट करा.
- (टीप) राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांचा उद्योगविषयक विचार.
- (लघुत्तरी) अरविंद गोखले यांच्या कथालेखनाची वैशिष्ट्ये सांगा.