भारताचा इतिहास : इ.स. १८५८ ते १९२० (History of India: 1858 to 1920 AD) HIS6MM11

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• भारताच्या उत्तम शासनासाठीचा कायदा १८५८ (Act for the Better Government of India), राणीचा जाहीरनामा.
• सामाजिक-धार्मिक चळवळी.
• शेतकरी व आदिवासी उठाव.

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I: Betterment of Government of India Act 1858, Queen's Proclamation.; Socio-Religious Movements.; Peasant and Tribal Revolts.

१. भारत सरकार सुधारणा कायदा १८५८ (Government of India Act 1858) आणि राणीचा जाहीरनामा (Queen's Proclamation)

पार्श्वभूमी

१८५७ च्या उठावामुळे ईस्ट इंडिया कंपनीच्या कारभारातील दोष उघड झाले. कंपनीचे शासन भारतासाठी योग्य नाही, असे ब्रिटिश संसदेचे मत झाले. म्हणून ब्रिटिश संसदेने २ ऑगस्ट १८५८ रोजी भारताच्या उत्तम शासनासाठी कायदा (Act for the Better Government of India) मंजूर केला.

कायद्याच्या प्रमुख तरतुदी

• कंपनी राजवटीचा अंत: भारताचा कारभार कंपनीकडून थेट ब्रिटिश राजसत्तेकडे (Crown) गेला.
• भारतमंत्री (Secretary of State for India): नवे पद निर्माण झाले. तो ब्रिटिश मंत्रिमंडळाचा सदस्य असून संसदेला जबाबदार होता. पहिले भारतमंत्री लॉर्ड स्टॅन्ले.
• इंडिया कौन्सिल (Council of India): भारतमंत्र्याला सल्ला देण्यासाठी १५ सदस्यांचे मंडळ नेमले.
• दुहेरी शासन रद्द: बोर्ड ऑफ कंट्रोल (Board of Control) आणि कोर्ट ऑफ डायरेक्टर्स (Court of Directors) बरखास्त झाले.
• व्हाइसरॉय (Viceroy): गव्हर्नर जनरल आता राणीचा प्रतिनिधी म्हणून व्हाइसरॉय झाला. पहिले व्हाइसरॉय लॉर्ड कॅनिंग.
• भारतमंत्री व त्याच्या कार्यालयाचा खर्च भारताच्या महसुलातून करण्याची तरतूद.

मूल्यमापन

हा कायदा मुख्यतः प्रशासकीय बदल करणारा होता. भारतीयांना शासनात सहभाग मिळाला नाही. सत्ता लंडनमध्ये अधिक केंद्रित झाली. तरीही भारतीय इतिहासात एका नव्या कालखंडाची (राजसत्तेचे थेट शासन) सुरुवात झाली.

राणीचा जाहीरनामा (१ नोव्हेंबर १८५८)

राणी व्हिक्टोरियाचा जाहीरनामा लॉर्ड कॅनिंग यांनी अलाहाबाद येथील दरबारात वाचून दाखवला. याला काही इतिहासकार भारतीयांचा मॅग्ना कार्टा असे म्हणतात.

• साम्राज्यविस्तार थांबवणे: यापुढे भारतीय प्रदेश जिंकून घेतले जाणार नाहीत.
• संस्थानिकांशी करार: कंपनीने केलेले करार पाळले जातील; संस्थानिकांचे हक्क व प्रतिष्ठा जपली जाईल. दत्तक घेण्याचा हक्क मान्य (खालसा धोरण सोडले).
• धार्मिक सहिष्णुता: भारतीयांच्या धर्मात व चालीरीतींमध्ये हस्तक्षेप केला जाणार नाही.
• समान संधी: जात, धर्म, वंश न पाहता पात्रतेनुसार सरकारी नोकऱ्या दिल्या जातील.
• माफी: ब्रिटिशांच्या हत्येत थेट सहभागी असलेल्यांना वगळून इतर बंडखोरांना माफी.
• भारतीयांच्या कल्याणासाठी व प्रगतीसाठी शासन चालवले जाईल, असे आश्वासन.

२. सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळी (Socio-Religious Movements)

अर्थ व कारणे

एकोणिसाव्या शतकात भारतीय समाजातील अंधश्रद्धा, जातिभेद, बालविवाह, सती, विधवांचे दुःख, स्त्रीशिक्षणाचा अभाव अशा दोषांविरुद्ध ज्या चळवळी झाल्या त्यांना सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळी म्हणतात. कारणे: पाश्चात्त्य शिक्षण, विवेकवाद, छापखाने व वृत्तपत्रे, ख्रिश्चन मिशनऱ्यांचे आव्हान आणि प्राचीन भारतीय संस्कृतीचा अभिमान.

वैशिष्ट्ये

• विवेकवाद व मानवतावादावर भर.
• स्त्रियांच्या स्थितीत सुधारणा व स्त्रीशिक्षण.
• जातिभेद, अस्पृश्यता व कर्मकांड यांना विरोध.
• शिक्षणसंस्था, वृत्तपत्रे यांचा प्रसारासाठी वापर.

परिणाम

• समाजात जागृती निर्माण झाली; आत्मसन्मान वाढला.
• राष्ट्रवादाची वैचारिक पायाभरणी झाली.
• मर्यादा: या चळवळी बहुधा शहरी सुशिक्षित वर्गापुरत्या मर्यादित राहिल्या; काही चळवळींमुळे धार्मिक अस्मिता अधिक तीव्र झाल्या.

३. शेतकरी व आदिवासी उठाव (Peasant and Tribal Revolts)

कारणे

• आर्थिक शोषण: जास्त जमीन महसूल, जमीनदार व सावकारांचा जुलूम.
• व्यापारी पिकांची सक्ती: उदा. नीळ लागवडीची सक्ती.
• आदिवासींच्या हक्कांवर गदा: जंगल कायदे, बाहेरच्या लोकांचे (दिकू) आक्रमण, पारंपरिक जमीन व्यवस्थेचा नाश.
• दुष्काळ, कर्जबाजारीपणा व न्यायव्यवस्थेची गुंतागुंत.

प्रमुख शेतकरी उठाव

• नीळ उठाव (Indigo Revolt) १८५९-६०, बंगाल: युरोपियन नीळ मळेवाल्यांच्या सक्तीविरुद्ध. दीनबंधू मित्र यांच्या नील दर्पण नाटकाने अत्याचार उघड केले. परिणामी सरकारने नीळ आयोग नेमला.
• पाबना उठाव १८७३, बंगाल: जमीनदारांच्या भाडेवाढीविरुद्ध शेतकऱ्यांनी कृषक संघ स्थापन करून कायदेशीर व शांततामय लढा दिला.
• दख्खनचे दंगे (Deccan Riots) १८७५, महाराष्ट्र: पुणे-अहमदनगर भागात सावकारांविरुद्ध; शेतकऱ्यांनी कर्जाचे कागद जाळले. परिणाम: दख्खन शेतकरी सहाय्य कायदा (Deccan Agriculturists' Relief Act) १८७९.
• वासुदेव बळवंत फडके (१८७९): दुष्काळ व शेतकऱ्यांच्या दुःखाने प्रेरित होऊन रामोशी इत्यादींना संघटित करून सशस्त्र उठाव.

प्रमुख आदिवासी उठाव

• संथाळ उठाव (१८५५-५६): सिद्धू व कान्हू यांच्या नेतृत्वाखाली (१८५८ पूर्वीचा, पण पार्श्वभूमी म्हणून महत्त्वाचा).
• कुका चळवळ, पंजाब: नामधारी पंथाची धार्मिक सुधारणा ते ब्रिटिशविरोध; रामसिंग कुका यांचे नेतृत्व.
• रंपा उठाव (१८७९), आंध्र: जंगल कायदे व स्थानिक शोषणाविरुद्ध.
• मुंडा उठाव - उलगुलान (१८९९-१९००): बिरसा मुंडा यांच्या नेतृत्वाखाली छोटा नागपूर भागात. परिणाम: छोटा नागपूर कुळकायदा (Chota Nagpur Tenancy Act) १९०८.
• भिल्ल, कोळी, गोंड इत्यादी जमातींचेही स्थानिक उठाव झाले.

स्वरूप व परिणाम

• बहुतेक उठाव स्थानिक व विशिष्ट अन्यायाविरुद्ध होते; संघटन व आधुनिक शस्त्रे कमी असल्याने दडपले गेले.
• सरकारला काही सुधारणा कायदे करावे लागले.
• शेतकरी-आदिवासींच्या असंतोषाने पुढील राष्ट्रीय चळवळीला जनाधार मिळण्यास मदत झाली.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारत सरकार सुधारणा कायदा १८५८ च्या प्रमुख तरतुदी स्पष्ट करून राणीच्या जाहीरनाम्याचे महत्त्व सांगा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळींचा आढावा घेऊन त्यांचे परिणाम स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: नीळ उठाव (१८५९-६०).
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: बिरसा मुंडा यांचा उलगुलान.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: महात्मा फुले यांचा सत्यशोधक समाज.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• भारतीय राष्ट्रवादाचा उदय, स्थानिक संघटनांची स्थापना.
• भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना आणि मवाळांचे राजकारण.
• जहालांच्या राजकारणाचा उदय व विकास - स्वदेशी चळवळ, होमरूल चळवळ.

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II: Rise of Indian Nationalism, Foundation of Local Organization.; Establishment Indian National Congress and Moderates Politics.; Rise and Growth of Extremists Politics- Swadeshi Movement, Home Rule Movement.

१. भारतीय राष्ट्रवादाचा उदय आणि स्थानिक संघटनांची स्थापना

अर्थ: भारतातील सर्व लोक एक राष्ट्र आहेत, आपले हित एक आहे आणि परकीय सत्तेपासून मुक्त होणे आवश्यक आहे, ही जाणीव म्हणजे राष्ट्रवाद (Nationalism). १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात ही भावना संघटित स्वरूपात उदयास आली.

राष्ट्रवादाच्या उदयाची कारणे

• राजकीय व प्रशासकीय एकीकरण: ब्रिटिशांनी संपूर्ण देशावर एकच कायदा, एकच प्रशासन लागू केल्याने एकतेची भावना वाढली.
• इंग्रजी शिक्षण: सुशिक्षित वर्गाला स्वातंत्र्य, समता, लोकशाही या पाश्चात्य विचारांची ओळख झाली.
• दळणवळणाची साधने: रेल्वे, तार (टेलिग्राफ) व टपाल यामुळे विविध प्रांतांतील लोक जवळ आले.
• वृत्तपत्रे व साहित्य: वृत्तपत्रांनी सरकारी धोरणांवर टीका करून जनजागृती केली.
• आर्थिक शोषण: दादाभाई नौरोजी यांनी संपत्तीचे निष्कासन सिद्धांत (Drain Theory) मांडून भारताची संपत्ती इंग्लंडला कशी जाते हे दाखवले.
• सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळी: ब्राह्मो समाज, आर्य समाज, प्रार्थना समाज यांनी आत्मविश्वास व आत्मसन्मान जागवला.
• प्राचीन वारशाचा शोध: प्राच्यविद्या अभ्यासकांनी भारताच्या गौरवशाली भूतकाळाची जाणीव करून दिली.
• लॉर्ड लिटनची धोरणे: देशी वृत्तपत्र कायदा (Vernacular Press Act, 1878), शस्त्र कायदा (Arms Act, 1878), दुष्काळात दिल्ली दरबार (1877) यामुळे असंतोष वाढला.
• इल्बर्ट बिल वाद (1883): भारतीय न्यायाधीशांना युरोपीयांवर खटले चालवण्याचा अधिकार देणाऱ्या विधेयकाला युरोपीयांनी विरोध केला; यातून वांशिक भेदभाव उघड झाला.

प्रमुख स्थानिक संघटना

या संघटनांनी अर्ज, निवेदने व सभांद्वारे लोकांचे प्रश्न मांडले आणि अखिल भारतीय संघटनेची पार्श्वभूमी तयार केली. इंडियन असोसिएशनने भरवलेली इंडियन नॅशनल कॉन्फरन्स (1883) ही काँग्रेसची पूर्वसूचक मानली जाते.

२. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना आणि मवाळांचे राजकारण

स्थापना

• दिनांक: 28 डिसेंबर 1885, गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय, मुंबई.
• संस्थापक: निवृत्त ब्रिटिश अधिकारी ॲलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम (A. O. Hume).
• पहिले अध्यक्ष: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी (W. C. Bonnerjee); सुमारे 72 प्रतिनिधी उपस्थित.
• अधिवेशन पुण्यात होणार होते, परंतु तेथे प्लेग/रोगाची साथ असल्याने मुंबईत घेण्यात आले.

मवाळ कालखंड (1885–1905)

प्रमुख नेते: दादाभाई नौरोजी, फिरोजशहा मेहता, गोपाळ कृष्ण गोखले, न्या. रानडे, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, व्योमेशचंद्र बॅनर्जी.

कार्यपद्धती: घटनात्मक व शांततामय मार्ग – अर्ज, विनंती व निषेध (Prayer, Petition, Protest). ब्रिटिशांच्या न्यायबुद्धीवर विश्वास.

प्रमुख मागण्या:

• कायदेमंडळांचा विस्तार व त्यात निवडून आलेले भारतीय सदस्य.
• आय.सी.एस. (ICS) परीक्षा भारत व इंग्लंडमध्ये एकाच वेळी घ्याव्यात.
• लष्करी खर्चात कपात, शेतसारा कमी करणे.
• न्यायव्यवस्था व कार्यकारी मंडळ वेगळे करणे.
• वृत्तपत्र व भाषण स्वातंत्र्य.

योगदान: ब्रिटिश आर्थिक शोषणाची शास्त्रीय मांडणी, राजकीय जागृती, 1892 चा भारतीय परिषद कायदा (Indian Councils Act), राष्ट्रीय चळवळीचा पाया.

मर्यादा: चळवळ सुशिक्षित मध्यमवर्गापुरती मर्यादित, सामान्य जनतेचा सहभाग कमी, ब्रिटिशांवर अतिविश्वास, मर्यादित यश.

३. जहालवादी राजकारणाचा उदय व विकास – स्वदेशी चळवळ, होमरूल चळवळ

जहालवादाच्या उदयाची कारणे

• मवाळांच्या अर्ज-विनंती धोरणाचे अपयश.
• 1896-97 चे दुष्काळ व प्लेग आणि सरकारची कठोर उपाययोजना.
• लॉर्ड कर्झनची धोरणे – विद्यापीठ कायदा (1904), बंगालची फाळणी (1905).
• आंतरराष्ट्रीय घटना – इथिओपियाने इटलीचा (1896) व जपानने रशियाचा (1905) केलेला पराभव.
• स्वामी विवेकानंद, दयानंद सरस्वती यांच्या विचारांतून निर्माण झालेला आत्मसन्मान.

प्रमुख नेते: लाल-बाल-पाल (लाला लजपतराय, बाळ गंगाधर टिळक, बिपिनचंद्र पाल) व अरविंद घोष. घोषवाक्य – स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच (टिळक).

स्वदेशी चळवळ

• कारण: लॉर्ड कर्झनने केलेली बंगालची फाळणी, 16 ऑक्टोबर 1905 पासून अंमलात. हेतू – बंगाली राष्ट्रवाद दुर्बल करणे व हिंदू-मुस्लिमांत फूट पाडणे.
• 7 ऑगस्ट 1905 रोजी कलकत्ता टाऊन हॉल येथे बहिष्काराचा ठराव.
• फाळणीच्या दिवशी शोकदिन, रक्षाबंधन; रवींद्रनाथ टागोरांचे आमार सोनार बांगला गीत लोकप्रिय.
• चतुःसूत्री (कलकत्ता अधिवेशन 1906, अध्यक्ष दादाभाई नौरोजी): स्वराज्य, स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण.
• परिणाम: विदेशी मालाची होळी, स्वदेशी उद्योगांना चालना, राष्ट्रीय शिक्षण संस्था, जनसहभाग वाढला.
• सुरत अधिवेशनात (1907) काँग्रेसमध्ये मवाळ-जहाल फूट. 1908 मध्ये टिळकांना मंडाले येथे शिक्षा. 1911 मध्ये बंगालची फाळणी रद्द.

होमरूल चळवळ (1916)

उद्दिष्ट: ब्रिटिश साम्राज्यांतर्गत स्वराज्य (Home Rule) घटनात्मक मार्गाने मिळवणे.

परिणाम: 1917 मध्ये ॲनी बेझंट यांना स्थानबद्ध केल्याने देशभर आंदोलन; त्यांच्या सुटकेनंतर त्या 1917 च्या कलकत्ता काँग्रेसच्या अध्यक्ष झाल्या. 20 ऑगस्ट 1917 ची माँटेग्यू घोषणा या चळवळीचा परिणाम मानली जाते. लखनौ अधिवेशनात (1916) मवाळ-जहाल पुन्हा एकत्र आले व काँग्रेस-मुस्लिम लीग यांच्यात लखनौ करार झाला.

मवाळ व जहाल यांची तुलना

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतीय राष्ट्रवादाच्या उदयाची कारणे स्पष्ट करा व काँग्रेसपूर्व स्थानिक संघटनांचा आढावा घ्या.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) जहालवादाच्या उदयाची कारणे सांगून स्वदेशी चळवळीचे स्वरूप व परिणाम विशद करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना व सुरक्षा झडप सिद्धांत यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मवाळांच्या कार्यपद्धती व मागण्या थोडक्यात लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) होमरूल चळवळीवर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• राष्ट्रीय चळवळीतील लोकमान्य टिळकांचे योगदान.
• क्रांतिकारी चळवळ.
• मुस्लिम लीग - विचारसरणी आणि कार्यक्रम.

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III: Lokmanya Tilak's Contribution in National Movement.; Revolutionary Movement.; Muslim League - Ideology and Program.

१. लोकमान्य टिळकांचे राष्ट्रीय चळवळीतील योगदान (Lokmanya Tilak's Contribution in National Movement)

परिचय : बाळ गंगाधर टिळक यांचा जन्म २३ जुलै १८५६ रोजी रत्नागिरी येथे झाला आणि मृत्यू १ ऑगस्ट १९२० रोजी मुंबई येथे झाला. ते काँग्रेसमधील जहाल गटाचे (Extremists) प्रमुख नेते होते. जनतेने त्यांना 'लोकमान्य' ही पदवी दिली. ब्रिटिश पत्रकार व्हॅलेंटाईन चिरोल यांनी त्यांना 'भारतीय असंतोषाचे जनक' (Father of Indian Unrest) असे म्हटले.

अ) शैक्षणिक कार्य

• विष्णुशास्त्री चिपळूणकर, आगरकर इत्यादींसोबत न्यू इंग्लिश स्कूल (१८८०) ची स्थापना.
• डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी (१८८४) व फर्ग्युसन महाविद्यालय (१८८५) यांच्या स्थापनेत सहभाग.
• राष्ट्रीय शिक्षणाचा आग्रह – स्वाभिमानी व स्वावलंबी पिढी घडवणे हा उद्देश.

ब) वृत्तपत्रांद्वारे जनजागृती

• १८८१ मध्ये 'केसरी' (मराठी) व 'मराठा' (इंग्रजी) ही वृत्तपत्रे सुरू केली.
• ब्रिटिश धोरणांवर कडक टीका, उदा. 'सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे काय?' हा प्रसिद्ध अग्रलेख.

क) उत्सवांद्वारे जनसंघटन

• सार्वजनिक गणेशोत्सव (१८९३) व शिवजयंती उत्सव सुरू केले.
• धार्मिक व ऐतिहासिक प्रतीकांचा वापर करून सामान्य जनतेला राष्ट्रीय चळवळीत आणले.

ड) चतु:सूत्री कार्यक्रम

1. स्वराज्य – 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच.'
2. स्वदेशी – देशी वस्तूंचा वापर.
3. बहिष्कार (Boycott) – परदेशी मालावर बहिष्कार.
4. राष्ट्रीय शिक्षण.

इ) राजकीय कार्य व त्याग

• १८९७ मध्ये राजद्रोहाच्या खटल्यात १८ महिन्यांची शिक्षा.
• बंगालच्या फाळणीविरोधी स्वदेशी चळवळीत लाल-बाल-पाल यांचे नेतृत्व.
• सुरत अधिवेशन (१९०७) – मवाळ व जहाल यांच्यात फूट.
• १९०८ मध्ये ६ वर्षांची शिक्षा; मंडाले (ब्रह्मदेश) येथे तुरुंगवास. तेथे 'गीतारहस्य' हा ग्रंथ लिहिला.
• होमरूल लीग (एप्रिल १९१६) ची बेळगाव येथे स्थापना.
• लखनौ करार (१९१६) – काँग्रेस व मुस्लिम लीग यांच्यातील ऐक्यात महत्त्वाची भूमिका.

मवाळ व टिळक (जहाल) – तुलना

२. क्रांतिकारी चळवळ (Revolutionary Movement)

अर्थ : सशस्त्र मार्गाने, गुप्त संघटनांद्वारे ब्रिटिश सत्ता उलथवून टाकण्याचा प्रयत्न म्हणजे क्रांतिकारी चळवळ.

उदयाची कारणे

• मवाळांच्या अर्ज-विनंतीच्या धोरणाचे अपयश.
• बंगालची फाळणी (१९०५) व ब्रिटिशांची दडपशाही.
• दुष्काळ, प्लेग काळातील सरकारी अत्याचार.
• इटली, आयर्लंड, रशिया येथील क्रांतिकारी चळवळींचा प्रभाव.
• तरुणांमधील राष्ट्रवाद व त्यागाची भावना.

महाराष्ट्रातील क्रांतिकार्य

• वासुदेव बळवंत फडके – सशस्त्र उठावाचा आरंभीचा प्रयत्न; 'आद्य क्रांतिकारक'.
• चापेकर बंधू (१८९७) – पुण्यातील प्लेग अधिकारी रँड याची हत्या.
• विनायक दामोदर सावरकर – 'मित्रमेळा' व पुढे 'अभिनव भारत' संघटना.
• अनंत कान्हेरे (१९०९) – नाशिकचा कलेक्टर जॅक्सन याची हत्या.

बंगाल व इतर भागांतील क्रांतिकार्य

• अनुशीलन समिती व युगांतर गट; बारींद्रकुमार घोष प्रमुख.
• खुदीराम बोस व प्रफुल्ल चाकी (१९०८) – मुझफ्फरपूर येथे किंग्जफोर्डवर हल्ल्याचा प्रयत्न.
• अलीपूर बॉम्ब खटला (१९०८) – अरविंद घोष यांच्यावर खटला.
• रासबिहारी बोस – दिल्लीत व्हाईसरॉय हार्डिंजवर बॉम्ब हल्ला (१९१२).

परदेशातील क्रांतिकार्य

परिणाम / महत्त्व

• राष्ट्रप्रेम व त्यागाचा आदर्श निर्माण झाला.
• ब्रिटिशांमध्ये भीती; सरकारने कडक कायदे केले (उदा. रौलेट कायदा, १९१९).
• मर्यादा : जनाधाराचा अभाव, गुप्तता, शस्त्रांची कमतरता यामुळे तात्काळ यश मिळाले नाही.

३. मुस्लिम लीग – विचारसरणी व कार्यक्रम (Muslim League – Ideology and Program)

स्थापना : ३० डिसेंबर १९०६ रोजी ढाका येथे अखिल भारतीय मुस्लिम लीगची स्थापना झाली. नवाब सलीमुल्ला खान यांचा पुढाकार होता. आगाखान हे लीगचे पहिले अध्यक्ष होते.

स्थापनेची कारणे

• सर सय्यद अहमद खान व अलिगड चळवळीचा प्रभाव – काँग्रेसपासून दूर राहण्याचा सल्ला.
• ब्रिटिशांचे 'फोडा आणि राज्य करा' (Divide and Rule) धोरण.
• बंगाल फाळणी (१९०५) – मुस्लिमबहुल पूर्व बंगालची निर्मिती.
• सिमला शिष्टमंडळ (ऑक्टोबर १९०६) – आगाखान यांच्या नेतृत्वाखाली लॉर्ड मिंटोकडे स्वतंत्र मतदारसंघाची मागणी.
• हिंदू बहुसंख्याकांच्या वर्चस्वाची भीती; मुस्लिमांचे शैक्षणिक व आर्थिक मागासलेपण.

विचारसरणी (Ideology)

• ब्रिटिश सरकारशी निष्ठा (Loyalty).
• मुस्लिम समाजाचे स्वतंत्र राजकीय अस्तित्व व हितसंबंध जपणे.
• मुस्लिमांना स्वतंत्र समुदाय मानणे.

कार्यक्रम (Program)

1. मुस्लिमांच्या राजकीय हक्कांचे संरक्षण.
2. स्वतंत्र मतदारसंघ (Separate Electorates) – १९०९ च्या मोर्ले-मिंटो कायद्याने मान्य.
3. सरकारी नोकऱ्या व कायदेमंडळात योग्य प्रतिनिधित्व.
4. इतर समाजांविषयी शत्रुत्व न वाढवणे.

बदलते धोरण

• १९११ मध्ये बंगाल फाळणी रद्द झाल्याने लीग नाराज झाली.
• १९१३ मध्ये लीगने भारतासाठी योग्य स्वशासन (Self-Government) हे ध्येय स्वीकारले; याच काळात मोहम्मद अली जिना लीगमध्ये आले.
• लखनौ करार (१९१६) – काँग्रेसने स्वतंत्र मतदारसंघ मान्य केले; हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचा काळ.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लोकमान्य टिळकांच्या भारतीय राष्ट्रीय चळवळीतील योगदानाचे सविस्तर विवेचन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मुस्लिम लीगच्या स्थापनेची कारणे सांगून तिची विचारसरणी व कार्यक्रम स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टिप लिहा : टिळकांचा चतु:सूत्री कार्यक्रम.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टिप लिहा : महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी चळवळ (चापेकर बंधू व अभिनव भारत).
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टिप लिहा : गदर पक्ष.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• मोर्ले-मिंटो कायदा, १९०९.
• माँटेग्यू-चेम्सफर्ड कायदा, १९१९.
• महात्मा गांधी - सत्याग्रहाची संकल्पना आणि सुरुवातीचे सत्याग्रह.

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV: Morley-Minto Act, 1909.; Montagu-Chelmsford Act, 1919.; Mahatma Gandhi- Concept of Satyagrah and Early Satyagrah.

१. मोर्ले-मिंटो कायदा, १९०९ (Indian Councils Act, 1909)

अर्थ: भारतमंत्री (Secretary of State) जॉन मोर्ले आणि व्हाइसरॉय लॉर्ड मिंटो यांच्या नावाने ओळखला जाणारा हा कायदा म्हणजे १९०९ चा भारतीय परिषद कायदा. मवाळांना खूश करणे आणि जहालांना वेगळे पाडणे हे या कायद्यामागील ब्रिटिशांचे धोरण होते.

कायद्याची पार्श्वभूमी / कारणे

• १८९२ च्या कायद्याबाबत भारतीयांमध्ये असंतोष होता.
• बंगाल फाळणी (१९०५) व स्वदेशी चळवळीमुळे राष्ट्रीय चळवळ तीव्र झाली.
• १९०७ च्या सुरत अधिवेशनात काँग्रेसमध्ये फूट पडली; त्यामुळे मवाळांना सवलती देऊन जहालांना एकाकी पाडण्याचा प्रयत्न झाला.
• १९०६ मध्ये आगाखान यांच्या नेतृत्वाखाली मुस्लिम शिष्टमंडळ लॉर्ड मिंटोला भेटले आणि त्याने स्वतंत्र प्रतिनिधित्वाची मागणी केली. त्याच वर्षी मुस्लिम लीगची स्थापना झाली.
• क्रांतिकारी चळवळीचा वाढता प्रभाव रोखणे हाही एक उद्देश होता.

प्रमुख तरतुदी

• कायदेमंडळांचा विस्तार: केंद्रीय व प्रांतीय कायदेमंडळांतील सदस्यसंख्या वाढवण्यात आली.
• स्वतंत्र मतदारसंघ (Separate Electorate): मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ निर्माण करण्यात आले. मुस्लिम प्रतिनिधींची निवड फक्त मुस्लिम मतदार करणार होते.
• अप्रत्यक्ष निवडणूक: सदस्यांची निवड नगरपालिका, जिल्हा मंडळे, जमीनदार, व्यापारी संघ इत्यादी संस्थांमार्फत होत असे.
• अधिकारांत वाढ: अंदाजपत्रकावर चर्चा करणे, पूरक प्रश्न (Supplementary Questions) विचारणे आणि ठराव मांडण्याचा अधिकार सदस्यांना मिळाला.
• केंद्रीय कायदेमंडळात सरकारी (अधिकृत) सदस्यांचे बहुमत कायम ठेवले गेले, तर प्रांतांत बिगरसरकारी सदस्यांचे बहुमत होते.
• सत्येंद्र प्रसन्न सिन्हा हे व्हाइसरॉयच्या कार्यकारी मंडळात नेमलेले पहिले भारतीय सदस्य ठरले.

मूल्यमापन / दोष

• स्वतंत्र मतदारसंघामुळे जातीय राजकारणाचा पाया घातला गेला. यामुळे लॉर्ड मिंटोला जातीय मतदारसंघाचा जनक असे म्हटले जाते.
• जबाबदार शासन (Responsible Government) दिले नाही. मोर्ले यांनी स्वतःच स्पष्ट केले होते की भारतात संसदीय पद्धत आणण्याचा हेतू नाही.
• मतदानाचा अधिकार फार मर्यादित होता आणि ठरावांचे स्वरूप केवळ शिफारसवजा होते.
• गुण: भारतीयांना कायदेमंडळात चर्चेची अधिक संधी मिळाली, त्यामुळे घटनात्मक सुधारणांच्या दिशेने हे एक पाऊल ठरले.

२. माँटेग्यू-चेम्सफर्ड कायदा, १९१९ (Government of India Act, 1919)

अर्थ: भारतमंत्री एडविन माँटेग्यू आणि व्हाइसरॉय लॉर्ड चेम्सफर्ड यांच्या १९१८ च्या अहवालावर आधारित हा कायदा आहे. तो १९२१ पासून अंमलात आला.

पार्श्वभूमी

• २० ऑगस्ट १९१७ ची माँटेग्यू घोषणा: भारतात टप्प्याटप्प्याने जबाबदार शासन स्थापन करणे हे ब्रिटिश धोरण असल्याचे या घोषणेत जाहीर झाले.
• पहिल्या महायुद्धात भारताने ब्रिटनला मोठी मदत केली होती.
• होमरूल चळवळ आणि लखनौ करार (१९१६) यांमुळे काँग्रेस व लीग एकत्र आले आणि ब्रिटिशांवर दबाव वाढला.

प्रमुख तरतुदी

• प्रांतांमध्ये द्विदल शासन (Dyarchy): प्रांतीय विषयांची दोन गटांत विभागणी करण्यात आली.
  • राखीव विषय (Reserved): पोलीस, न्याय, जमीन महसूल इत्यादी. हे विषय गव्हर्नर व त्याचे कार्यकारी मंडळ सांभाळत असे.
  • हस्तांतरित विषय (Transferred): शिक्षण, आरोग्य, स्थानिक स्वराज्य, शेती इत्यादी. हे विषय कायदेमंडळाला जबाबदार असलेले भारतीय मंत्री सांभाळत असत.
• केंद्रात द्विगृही कायदेमंडळ: केंद्रीय विधानसभा (Central Legislative Assembly) आणि राज्य परिषद (Council of State) अशी दोन सभागृहे निर्माण झाली.
• प्रत्यक्ष निवडणूक: प्रत्यक्ष निवडणूक सुरू झाली, मात्र मालमत्ता व कर यांवर आधारित मर्यादित मताधिकार होता.
• विषयांची विभागणी: केंद्रीय व प्रांतीय विषयांची स्पष्ट विभागणी करण्यात आली.
• जातीय प्रतिनिधित्वाचा विस्तार: मुस्लिमांसोबत शीख, भारतीय ख्रिश्चन, अँग्लो-इंडियन आणि युरोपियन यांनाही स्वतंत्र प्रतिनिधित्व देण्यात आले.
• लंडनमध्ये भारतासाठी उच्चायुक्त (High Commissioner) हे पद निर्माण झाले.
• लोकसेवा आयोग स्थापन करण्याची तरतूद करण्यात आली.
• दहा वर्षांनी कायद्याच्या कार्याचा आढावा घेण्यासाठी वैधानिक आयोग नेमण्याची तरतूद होती. यातूनच पुढे सायमन कमिशन आले.

दोष

• द्विदल शासन अपयशी ठरले, कारण अर्थखाते राखीव विषयांत होते आणि मंत्र्यांना निधी मिळत नसे.
• गव्हर्नर जनरल व गव्हर्नर यांना नकाराधिकार (Veto) व विशेष अधिकार होते.
• केंद्रात जबाबदार शासन दिले नाही.
• काँग्रेसने हा कायदा असमाधानकारक व निराशाजनक म्हणून नाकारला.

३. महात्मा गांधी – सत्याग्रहाची संकल्पना व प्रारंभीचे सत्याग्रह

सत्याग्रहाचा अर्थ

सत्याग्रह = सत्य + आग्रह, म्हणजे सत्यासाठी अहिंसक मार्गाने ठाम राहणे. अन्यायाचा प्रतिकार द्वेषाने न करता स्वतः कष्ट सोसून विरोधकाचे हृदयपरिवर्तन करणे, हा सत्याग्रहाचा गाभा आहे. गांधीजींनी आपले विचार हिंद स्वराज (१९०९) या पुस्तकात मांडले.

सत्याग्रहाची तत्त्वे / वैशिष्ट्ये

1. सत्य: सत्य हे अंतिम ध्येय मानले आहे.
2. अहिंसा: विचार, वाणी व कृती या तिन्ही पातळ्यांवर हिंसा टाळणे.
3. आत्मक्लेश (Self-suffering): तुरुंगवास, उपोषण इत्यादी कष्ट स्वेच्छेने स्वीकारणे.
4. निर्भयता व शिस्त पाळणे.
5. साधनशुचिता: केवळ साध्यच नव्हे, तर साधनेही पवित्र असली पाहिजेत.
6. मार्ग: असहकार, सविनय कायदेभंग (Civil Disobedience), उपोषण, हरताळ.

निष्क्रिय प्रतिकार (Passive Resistance) व सत्याग्रह यांतील फरक: निष्क्रिय प्रतिकार हे दुर्बलांचे शस्त्र मानले जाते आणि त्यात परिस्थितीनुसार हिंसा नाकारली जात नाही. याउलट सत्याग्रह हे बलवानांचे नैतिक शस्त्र आहे आणि त्यात संपूर्ण अहिंसेचा आग्रह असतो.

प्रारंभीचे सत्याग्रह

• दक्षिण आफ्रिका (१९०६ पासून): ट्रान्सवालमधील भारतीयांवर लादलेल्या नोंदणी कायद्याविरुद्ध (काळा कायदा) सत्याग्रह झाला. येथेच सत्याग्रह तंत्राचा पहिला प्रयोग झाला. गांधीजी जानेवारी १९१५ मध्ये भारतात परतले.
• चंपारण्य सत्याग्रह (१९१७, बिहार): नीळ उत्पादक शेतकऱ्यांवर लादलेल्या तीनकठिया पद्धतीविरुद्ध हा लढा झाला. राजकुमार शुक्ल यांच्या विनंतीवरून गांधीजी चंपारण्यात गेले. हा भारतातील पहिला सत्याग्रह होय. यात राजेंद्र प्रसाद यांचा सहभाग होता आणि परिणामी तीनकठिया पद्धत रद्द झाली.
• अहमदाबाद गिरणी कामगार लढा (१९१८): वेतनवाढीसाठी हा लढा झाला. यात गांधीजींनी पहिल्यांदा उपोषणाचे शस्त्र वापरले. अनसूया साराभाई यांनी कामगारांना साथ दिली. ३५% वेतनवाढ मिळाली.
• खेडा सत्याग्रह (१९१८, गुजरात): पीक बुडाल्यामुळे शेतकऱ्यांनी सारामाफीची मागणी केली. सरदार वल्लभभाई पटेल यांचा सहभाग महत्त्वाचा होता. शेवटी गरीब शेतकऱ्यांना सवलत मिळाली.
• रौलट सत्याग्रह (१९१९): विनाचौकशी अटकेची तरतूद असलेल्या रौलट कायद्याविरुद्ध देशव्यापी हरताळ पाळण्यात आला. हा पहिला अखिल भारतीय सत्याग्रह होय. यानंतर १३ एप्रिल १९१९ रोजी जालियनवाला बाग हत्याकांड घडले.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मोर्ले-मिंटो कायदा, १९०९ ची पार्श्वभूमी, प्रमुख तरतुदी आणि मूल्यमापन स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) महात्मा गांधींची सत्याग्रहाची संकल्पना स्पष्ट करून त्यांच्या भारतातील प्रारंभीच्या सत्याग्रहांचा आढावा घ्या.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) माँटेग्यू-चेम्सफर्ड कायद्यातील द्विदल शासन पद्धती (Dyarchy) यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) चंपारण्य सत्याग्रह यावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) स्वतंत्र मतदारसंघ (१९०९) व त्याचे परिणाम यावर टीप लिहा.