अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)
- १३ व्या शतकातील युरोप आणि कॉन्स्टँटिनोपलचा पाडाव.
- प्रबोधन (Renaissance): नगरे व राज्यांची भूमिका, कला आणि स्थापत्य.
- धर्मसुधारणा युग (Age of Reformation).
मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I: Europe in the 13th Century and fall of Constantinople.; Renaissance: Role of City and States, Art and Architecture.; Age of Reformation.
१. तेराव्या शतकातील युरोप आणि कॉन्स्टँटिनोपलचे पतन
अ) तेराव्या शतकातील युरोप
तेरावे शतक हा युरोपच्या मध्ययुगाचा (Middle Ages) उत्तरार्ध मानला जातो. या काळात धर्म, सरंजामशाही आणि शेती हे समाजाचे मुख्य आधार होते.
- सरंजामशाही (Feudalism): राजा, सरंजामदार (Lords), सरदार (Knights) आणि भूदास (Serfs) अशी उतरंडीची समाजरचना होती. जमीन हेच सत्तेचे मुख्य साधन होते.
- मॅनर पद्धती (Manorial System): गावपातळीवर स्वयंपूर्ण अर्थव्यवस्था होती. भूदास सरंजामदाराच्या जमिनीवर काम करीत असत.
- चर्च व पोपचे वर्चस्व: रोमन कॅथॉलिक चर्च अत्यंत प्रभावी होते. पोप इनोसंट तिसरा याच्या काळात पोपची सत्ता शिखरावर पोहोचली.
- धर्मयुद्धे (Crusades): जेरुसलेमसाठी ख्रिश्चन व मुस्लिम यांच्यात युद्धे झाली. चौथ्या धर्मयुद्धात (१२०४) कॉन्स्टँटिनोपल लुटले गेले, त्यामुळे बायझंटाईन साम्राज्य दुर्बल झाले.
- राजसत्तेवर मर्यादा: इंग्लंडमध्ये मॅग्ना कार्टा (Magna Carta, १२१५) मुळे राजाच्या अधिकारांवर बंधने आली.
- व्यापार व शहरांचा उदय: व्हेनिस, जिनोआ यांसारखी इटालियन शहरे भरभराटीला आली. उत्तर युरोपात हॅन्सिॲटिक लीग (Hanseatic League) हा व्यापारी संघ उदयास आला.
- शिक्षण: पॅरिस, बोलोन्या, ऑक्सफर्ड येथील विद्यापीठे प्रसिद्ध होती. थॉमस ॲक्विनास हा पंडित (Scholasticism) परंपरेचा प्रमुख विचारवंत होता.
- मंगोल आक्रमणे: पूर्व युरोपवर मंगोलांचा दबाव होता.
ब) कॉन्स्टँटिनोपलचे पतन (२९ मे १४५३)
ऑटोमन तुर्की सुलतान मेहमद दुसरा याने बायझंटाईन (पूर्व रोमन) साम्राज्याची राजधानी कॉन्स्टँटिनोपल जिंकली. शेवटचा सम्राट कॉन्स्टंटाईन अकरावा लढाईत मारला गेला.
कारणे:
- बायझंटाईन साम्राज्याची आर्थिक व लष्करी दुर्बलता.
- १२०४ च्या लुटीमुळे झालेले कायमचे नुकसान.
- ऑटोमन तुर्कांची वाढती शक्ती व मोठ्या तोफांचा वापर.
- पूर्व व पश्चिम चर्चमधील मतभेदांमुळे पश्चिम युरोपकडून पुरेशी मदत न मिळणे.
परिणाम:
- बायझंटाईन साम्राज्याचा अंत; शहराचे नाव पुढे इस्तंबूल झाले व ते ऑटोमन राजधानी बनले.
- ग्रीक विद्वान ग्रंथांसह इटलीत गेले, त्यामुळे प्रबोधनाला चालना मिळाली.
- पूर्वेकडील खुष्कीचे व्यापारी मार्ग तुर्कांच्या नियंत्रणात गेले, म्हणून युरोपियनांनी नवीन सागरी मार्गांचा शोध घेतला (कोलंबस १४९२, वास्को द गामा १४९८).
- अनेक इतिहासकार हे वर्ष मध्ययुगाचा शेवट व आधुनिक युगाची सुरुवात मानतात.
२. प्रबोधन (Renaissance): नगरराज्यांची भूमिका, कला आणि स्थापत्य
अर्थ: ‘रेनेसान्स’ हा फ्रेंच शब्द असून त्याचा अर्थ ‘पुनर्जन्म’ असा आहे. प्राचीन ग्रीक-रोमन ज्ञान, कला व विचारांचे पुनरुज्जीवन म्हणजे प्रबोधन. याची सुरुवात साधारण चौदाव्या शतकात इटलीत (विशेषतः फ्लॉरेन्स) झाली.
मानवतावाद (Humanism): धर्मापेक्षा मानवाचे जीवन, बुद्धी व कर्तृत्व यांना महत्त्व देणारी विचारसरणी. पेट्रार्क याला ‘मानवतावादाचा जनक’ म्हणतात.
अ) नगरराज्यांची (City-States) भूमिका
- व्यापारी संपत्ती: फ्लॉरेन्स, व्हेनिस, मिलान, जिनोआ ही शहरे व्यापार व बँकिंगमुळे श्रीमंत झाली.
- आश्रयदाते (Patrons): फ्लॉरेन्सचे मेडिची घराणे (विशेषतः लोरेंझो द मॅग्निफिसंट), मिलानचे स्फोर्झा घराणे आणि रोममधील पोप यांनी कलाकारांना आश्रय दिला.
- स्पर्धा: नगरराज्यांमध्ये प्रतिष्ठेसाठी भव्य इमारती व कलाकृती उभारण्याची स्पर्धा होती.
- धर्मनिरपेक्ष नागरी संस्कृती: व्यापारी व मध्यमवर्गामुळे लौकिक विचारांना वाव मिळाला.
- राजकीय विचार: फ्लॉरेन्सच्या मॅकियाव्हेली याने ‘द प्रिन्स’ (The Prince) हा ग्रंथ लिहिला.
ब) कला
- वैशिष्ट्ये: वास्तववाद, मानवी शरीररचनेचा अभ्यास, परिप्रेक्ष्य (Perspective), प्रकाश-छाया, तैलचित्रे.
- लिओनार्डो दा विंची: ‘मोनालिसा’, ‘द लास्ट सपर’.
- मायकेलअँजेलो: ‘डेव्हिड’ शिल्प, सिस्टाईन चॅपलच्या छतावरील चित्रे.
- राफेल: ‘स्कूल ऑफ अथेन्स’.
- बोटिचेली: ‘बर्थ ऑफ व्हीनस’; डोनाटेलो: शिल्पकला.
क) स्थापत्य (Architecture)
- गॉथिक शैलीऐवजी ग्रीक-रोमन शैलीतील स्तंभ, कमानी, घुमट व सममिती.
- ब्रुनेलेस्की: फ्लॉरेन्स कॅथेड्रलचा प्रसिद्ध घुमट.
- सेंट पीटर्स बॅसिलिका (रोम): ब्रामांते व मायकेलअँजेलो यांचे योगदान.
लक्षात ठेवा: गुटेनबर्गच्या छापखान्यामुळे (सुमारे १४५० च्या आसपास) प्रबोधनाचे विचार संपूर्ण युरोपात वेगाने पसरले.
३. धर्मसुधारणा युग (Age of Reformation)
अर्थ: सोळाव्या शतकात रोमन कॅथॉलिक चर्चमधील भ्रष्टाचार व पोपच्या अनियंत्रित सत्तेविरुद्ध झालेली चळवळ म्हणजे धर्मसुधारणा. यातून प्रोटेस्टंट पंथ निर्माण झाले.
पूर्वसूरी: जॉन विक्लिफ (इंग्लंड), जॉन हस (बोहेमिया), इरॅस्मस (मानवतावादी विद्वान).
कारणे
- चर्चमधील भ्रष्टाचार व पापमुक्तीपत्रांची (Indulgences) विक्री.
- पोपचा राजकीय हस्तक्षेप व राजांची सत्ता वाढवण्याची इच्छा.
- चर्चकडील प्रचंड संपत्ती व कर.
- प्रबोधनामुळे वाढलेली चिकित्सक वृत्ती व छापखाना.
प्रमुख सुधारक
- मार्टिन ल्यूथर (जर्मनी): १५१७ मध्ये विटेनबर्ग येथे ९५ प्रबंध (95 Theses) मांडले. ‘केवळ श्रद्धेने मुक्ती’ हा सिद्धांत; बायबलचे जर्मन भाषेत भाषांतर. १५२१ मध्ये वर्म्स सभेत (Diet of Worms) त्याला दोषी ठरवले गेले.
- झ्विंगली: झुरिच (स्वित्झर्लंड) येथे सुधारणा.
- जॉन कॅल्व्हिन: जिनिव्हा येथे; पूर्वनियतीचा सिद्धांत (Predestination).
- हेन्री आठवा (इंग्लंड): १५३४ च्या सर्वोच्चता कायद्याने (Act of Supremacy) चर्च ऑफ इंग्लंडचा प्रमुख बनला.
प्रतिधर्मसुधारणा (Counter-Reformation)
- ट्रेंटची परिषद (१५४५–१५६३): कॅथॉलिक चर्चमध्ये अंतर्गत सुधारणा.
- इग्नेशियस लोयोला याने जेसुइट संघ (Society of Jesus) स्थापन केला; शिक्षण व धर्मप्रसारावर भर.
परिणाम
- ख्रिश्चन धर्माचे कॅथॉलिक व प्रोटेस्टंट असे विभाजन.
- ऑग्सबर्गचा तह (१५५५): जर्मन राजांना आपल्या राज्याचा धर्म निवडण्याचा अधिकार.
- धार्मिक युद्धे, उदा. तीस वर्षांचे युद्ध (१६१८–१६४८).
- राष्ट्रीय राज्ये व राजसत्ता बळकट; पोपची सत्ता घटली.
- स्थानिक भाषा, शिक्षण व व्यक्तिस्वातंत्र्याला चालना.
| मुद्दा | कॅथॉलिक | प्रोटेस्टंट |
|---|---|---|
| सर्वोच्च अधिकार | पोप व चर्च | बायबल |
| मुक्तीचा मार्ग | श्रद्धा व सत्कर्मे, चर्चचे विधी | श्रद्धा (ल्यूथर) |
| उपासनेची भाषा | प्रामुख्याने लॅटिन | स्थानिक भाषा |
| पुरोहितांची भूमिका | मध्यस्थ म्हणून महत्त्वाची | कमी महत्त्व |
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) प्रबोधन म्हणजे काय? प्रबोधनाच्या काळातील नगरराज्यांची भूमिका तसेच कला व स्थापत्यातील प्रगतीचे वर्णन करा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) धर्मसुधारणा चळवळीची कारणे स्पष्ट करून मार्टिन ल्यूथरचे कार्य व धर्मसुधारणेचे परिणाम सविस्तर लिहा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) कॉन्स्टँटिनोपलच्या पतनाची (१४५३) कारणे व परिणाम थोडक्यात लिहा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: तेराव्या शतकातील युरोपमधील सरंजामशाही व चर्चचे वर्चस्व.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: प्रतिधर्मसुधारणा (Counter-Reformation).