जागतिक संस्कृतीचा इतिहास (प्राचीन काळापासून प्रारंभिक मध्ययुगीन काळापर्यंत) (History of World Civilization (Earliest Times to Early Medieval Times)) HIS5ME1

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• हडप्पा संस्कृती: विस्तार, नगररचना, सामाजिक व आर्थिक स्थिती, कला व स्थापत्य.
• इजिप्शियन संस्कृती: राजकीय विकास, कला व स्थापत्य.
• मेसोपोटेमिया संस्कृती - सुमेरियन व बॅबिलोनियन: समाज, धर्म, कायदा, स्थापत्य, प्रशासन.

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I: Harappa Civilization: Extent, Urban Planning, Social and Economic Conditions, Art and Architecture.; Egyptian Civilization: Political Development, Art and Architecture.; Mesopotamia Civilization- Sumerian and Babylonian: Society, Religion, Law, Architecture, Administration.

१. हडप्पा संस्कृती (Harappa Civilization)

परिचय : हडप्पा संस्कृतीलाच सिंधू संस्कृती (Indus Valley Civilization) म्हणतात. ही भारतीय उपखंडातील पहिली नागरी (शहरी) संस्कृती होती. १९२१ मध्ये दयाराम साहनी यांनी हडप्पा (रावी नदीकाठी) येथे आणि १९२२ मध्ये राखालदास बॅनर्जी यांनी मोहेंजोदडो (सिंधू नदीकाठी) येथे उत्खनन केले. त्या वेळी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे प्रमुख सर जॉन मार्शल होते. या संस्कृतीचा परिपक्व काळ साधारणतः इ.स.पू. २६०० ते इ.स.पू. १९०० असा मानला जातो. ही कांस्ययुगीन (Bronze Age) संस्कृती होती.

अ) विस्तार (Extent)

• पंजाब, सिंध, बलुचिस्तान, गुजरात, राजस्थान, हरियाणा, पश्चिम उत्तर प्रदेश व जम्मू या प्रदेशांत विस्तार.
• उत्तर : मांडा (जम्मू) | दक्षिण : दायमाबाद (महाराष्ट्र) | पश्चिम : सुत्कागेनडोर (बलुचिस्तान) | पूर्व : आलमगीरपूर (उत्तर प्रदेश).
• प्रमुख स्थळे : हडप्पा, मोहेंजोदडो, चन्हुदडो, लोथल (गोदी), कालीबंगन (नांगरलेले शेत, अग्निकुंड), धोलावीरा (जलव्यवस्थापन), राखीगढी, बनावली.
• त्या काळातील इजिप्त व मेसोपोटेमिया या संस्कृतींपेक्षा भौगोलिक दृष्ट्या अधिक विस्तृत.

ब) नगररचना (Urban Planning)

• जाळीदार रचना (Grid Pattern) : रस्ते एकमेकांना काटकोनात छेदत; त्यामुळे शहर आयताकृती भागांत विभागलेले.
• दोन भाग : उंच भागावरील किल्ला/गढी (Citadel) आणि खालचे नगर (Lower Town).
• भाजलेल्या विटा : प्रमाणबद्ध विटांचा वापर (साधारण १:२:४ प्रमाण).
• सांडपाणी व्यवस्था (Drainage) : झाकलेली गटारे, घरांतील पाणी रस्त्यावरील मोठ्या गटारात; स्वच्छतेची उत्तम जाणीव.
• घरे : मध्यभागी अंगण, विहीर, स्नानगृह; काही घरे दुमजली.
• सार्वजनिक इमारती : मोहेंजोदडोचे महास्नानगृह (Great Bath), धान्यकोठार (Granary), सभागृह.

क) सामाजिक स्थिती (Social Conditions)

• समाजात व्यापारी, कारागीर, शेतकरी, मजूर असे विविध वर्ग होते.
• कापूस व लोकर यांचे कपडे; स्त्री-पुरुष दागिने वापरत (मणी, बांगड्या, हार).
• धर्म : मातृदेवतेची उपासना, पशुपती मुद्रा (आद्य शिव मानला जातो), पिंपळ वृक्ष, प्राणी व लिंगपूजा. मंदिराचे निश्चित पुरावे मिळत नाहीत.
• लिपी : चित्रलिपी; अद्याप वाचता आलेली नाही.
• मनोरंजनासाठी फासे, खेळणी, मातीची बाहुली.

ड) आर्थिक स्थिती (Economic Conditions)

• शेती : गहू, जव (बार्ली), तीळ, वाटाणा; कापूस पिकवणारे जगातील सुरुवातीचे लोक.
• पशुपालन : बैल, म्हैस, शेळी, मेंढी.
• उद्योग : मणी तयार करणे, मृद्भांडी, कांस्य व तांब्याची कामे, कापड विणणे. लोखंड अज्ञात.
• व्यापार : अंतर्गत व परदेशी; मेसोपोटेमियाशी व्यापार (मेसोपोटेमियन लेखांत ‘मेलुहा’ असा उल्लेख). लोथल हे बंदर.
• प्रमाणित वजने-मापे; मुद्रांचा (Seals) वापर व्यापारात.

इ) कला व स्थापत्य (Art and Architecture)

• मुद्रा : सेलखडी (Steatite) दगडाच्या चौकोनी मुद्रा; एकशिंगी प्राणी, बैल, हत्ती यांची चित्रे.
• मूर्तिकला : मोहेंजोदडोची कांस्य नर्तकी, पुरोहित राजा (Priest-King) यांची मूर्ती, मातीच्या (Terracotta) मूर्ती.
• मृद्भांडी : लाल रंगावर काळ्या रंगाची नक्षी.
• स्थापत्य : महास्नानगृह, धान्यकोठार, लोथलची गोदी, धोलावीराचे जलसाठे.

२. इजिप्शियन संस्कृती (Egyptian Civilization)

इजिप्शियन संस्कृती नाईल नदीच्या खोऱ्यात विकसित झाली. ग्रीक इतिहासकार हिरोडोटस याने इजिप्तला ‘नाईलची देणगी’ म्हटले आहे, कारण नाईलच्या पुरामुळे सुपीक जमीन मिळत असे.

अ) राजकीय विकास (Political Development)

• एकीकरण : सुरुवातीला उत्तर (Lower) व दक्षिण (Upper) इजिप्त असे दोन भाग; साधारण इ.स.पू. ३१०० च्या सुमारास राजा मेनेस (नार्मर) याने एकीकरण केले.
• फॅरो (Pharaoh) : राजाला देवाचा अवतार मानले जाई; तो सर्वोच्च शासक, न्यायाधीश व धर्मप्रमुख.
• प्रशासन : मुख्यमंत्री वझीर (Vizier); राज्य प्रांतांमध्ये (Nomes) विभागलेले, त्यांवर प्रांताधिकारी.
• प्राचीन राज्य (Old Kingdom) : ‘पिरॅमिडचे युग’; जोसर, खुफू हे राजे.
• मध्य राज्य (Middle Kingdom) : स्थैर्य, सिंचन व व्यापाराचा विकास.
• नवे राज्य (New Kingdom) : साम्राज्य विस्ताराचा काळ – हॅटशेपसुत (स्त्री फॅरो), थुटमोस तिसरा (साम्राज्य विस्तारक), अखेनातन (एकमेव ‘आतेन’ सूर्यदेवाची उपासना), तुतनखामेन, रामसेस दुसरा (हिटाइट लोकांशी कादेशची लढाई).

ब) कला व स्थापत्य (Art and Architecture)

• पिरॅमिड : फॅरोंची थडगी. सक्कारा येथील जोसरचा पायऱ्यांचा पिरॅमिड (स्थापत्यकार इम्होटेप); गिझा येथील खुफूचा महान पिरॅमिड.
• स्फिंक्स : गिझा येथील सिंहाचे शरीर व मानवी मुख असलेली भव्य मूर्ती.
• मंदिरे : कर्नाक, लक्सॉर, अबू सिंबल (रामसेस दुसरा); भव्य स्तंभ व ओबेलिस्क.
• चित्रकला व शिल्पकला : थडग्यांच्या भिंतींवर दैनंदिन जीवन व धार्मिक प्रसंगांची चित्रे.
• लिपी : हायरोग्लिफिक्स (Hieroglyphics) चित्रलिपी, पपायरसवर लेखन. रोझेटा शिलालेखाच्या आधारे शॅम्पोलियन याने ही लिपी उलगडली.
• ममी (Mummy) : मृत्यूनंतरच्या जीवनावर विश्वास असल्याने मृतदेहांचे जतन.

३. मेसोपोटेमिया संस्कृती – सुमेरियन व बॅबिलोनियन

‘मेसोपोटेमिया’ म्हणजे दोन नद्यांमधील प्रदेश – टायग्रिस व युफ्रेटिस (सध्याचा इराक). येथे प्रथम सुमेरियन व नंतर बॅबिलोनियन संस्कृती उदयास आली.

अ) समाज (Society)

• तीन प्रमुख वर्ग : उच्च वर्ग (राजा, पुरोहित, सरदार), सामान्य स्वतंत्र नागरिक (शेतकरी, कारागीर, व्यापारी), गुलाम.
• स्त्रियांना मालमत्ता व व्यापाराचे काही अधिकार होते.
• सुमेरियनांनी क्युनिफॉर्म (Cuneiform) म्हणजे पाचरीच्या आकाराची लिपी मातीच्या पाट्यांवर विकसित केली; चाकाचा वापर; ६० वर आधारित अंकपद्धती.

ब) धर्म (Religion)

• अनेकेश्वरवाद : प्रत्येक शहराची स्वतंत्र रक्षक देवता.
• सुमेरियन देवता : अनु (आकाश), एन्लिल (वायू), एन्की/इआ (पाणी), इनाना/इश्तार (प्रेम व युद्ध).
• बॅबिलोनचा प्रमुख देव मार्डुक.
• पुरोहितांचे वर्चस्व; मंदिरे आर्थिक केंद्रे. गिल्गमेशचे महाकाव्य हे प्रसिद्ध साहित्य.

क) कायदा (Law)

• उर शहराचा राजा उर-नम्मू याची संहिता ही ज्ञात सर्वांत प्राचीन कायदा संहितांपैकी एक.
• हम्मुराबीची कायदा संहिता : बॅबिलोनचा राजा हम्मुराबी (इ.स.पू. १८ वे शतक) याने सुमारे २८२ कलमे काळ्या दगडी स्तंभावर कोरली.
• तत्त्व : ‘डोळ्यासाठी डोळा, दातासाठी दात’ (प्रतिशोधाचे तत्त्व).
• विवाह, व्यापार, मालमत्ता, मजुरी, शेती यांविषयी नियम; शिक्षा वर्गानुसार वेगवेगळी.

ड) स्थापत्य (Architecture)

• झिगुरात (Ziggurat) : पायऱ्यांचे उंच मंदिर; उरचा झिगुरात प्रसिद्ध.
• दगडाच्या अभावी कच्च्या व भाजलेल्या विटांचा वापर; कमान व घुमटाचा प्रारंभिक वापर.
• नंतरच्या बॅबिलोनमध्ये नेबुखद्नेझर दुसरा याच्या काळातील इश्तार द्वार; ‘झुलत्या बागा’ (Hanging Gardens) परंपरेने प्रसिद्ध.

इ) प्रशासन (Administration)

• सुमेरियन : उर, उरुक, लगाश, निप्पुर इ. स्वतंत्र नगर-राज्ये (City-States); शासक पुरोहित-राजा (एन्सी/लुगल).
• अक्कडचा सार्गन याने नगर-राज्ये जिंकून पहिले साम्राज्य स्थापले.
• बॅबिलोनियन : हम्मुराबीने केंद्रीकृत प्रशासन उभारले; प्रांतांवर राज्यपाल, कर वसुली, कालवे व सिंचनाची देखभाल, न्यायव्यवस्था.

तुलनात्मक तक्ता

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) हडप्पा संस्कृतीचा विस्तार व नगररचना स्पष्ट करून तिच्या सामाजिक व आर्थिक स्थितीचे वर्णन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सुमेरियन व बॅबिलोनियन संस्कृतीतील समाज, धर्म, कायदा, स्थापत्य व प्रशासन यांचा आढावा घ्या.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) इजिप्तमधील फॅरोंचा राजकीय विकास थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : इजिप्शियन पिरॅमिड व कला.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : हम्मुराबीची कायदा संहिता.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• चिनी संस्कृती: राज्यव्यवस्था, समाज, विज्ञान व तंत्रज्ञान.
• माया संस्कृती: राज्यव्यवस्था, समाज, कला, धर्म, ऱ्हास.
• पर्शियन संस्कृती: राजकीय, सामाजिक व आर्थिक स्थिती.

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II: Chinese Civilization: Polity, Society, Science and Technology.; Maya Civilization: Polity, Society, Art, Religion, Decline.; Persian Civilization: Political, Social and Economic Condition.

१. चिनी संस्कृती : राज्यव्यवस्था, समाज, विज्ञान व तंत्रज्ञान

प्रस्तावना : चिनी संस्कृती ह्वांग-हो (पिवळी नदी) व यांगत्से नद्यांच्या खोऱ्यात विकसित झाली. ती जगातील सर्वात प्राचीन व सलगपणे टिकून राहिलेल्या संस्कृतींपैकी एक मानली जाते.

अ) राज्यव्यवस्था (Polity)

• शांग राजवंश : ऐतिहासिक पुराव्यांनी सिद्ध झालेला सर्वात प्राचीन राजवंश. ओरॅकल हाडांवरील (Oracle Bones) लेखनातून या काळाची माहिती मिळते.
• झोउ (चाऊ) राजवंश : या काळात स्वर्गाचा आदेश (Mandate of Heaven) ही संकल्पना मांडली गेली. राजा न्यायी असेपर्यंतच त्याला राज्य करण्याचा अधिकार असतो, अन्यायी राजाचा अधिकार नष्ट होतो, असा तिचा अर्थ होता. सत्ता सरंजामी स्वरूपाची होती.
• किन राजवंश : किन शी ह्वांगडी याने इ.स.पू. २२१ मध्ये चीनचे एकीकरण केले. त्याने कायदेवादी (Legalism) तत्त्वावर कठोर केंद्रीकृत शासन चालवले. लिपी, वजने-मापे व चलन यांचे प्रमाणीकरण केले आणि उत्तरेकडील जुन्या भिंती जोडून संरक्षक भिंत उभारण्यास चालना दिली.
• हान राजवंश : या काळात कन्फ्यूशियसच्या विचारांवर आधारित नोकरशाही उभी राहिली. सुशिक्षित व गुणवान व्यक्तींची प्रशासनात निवड करण्याची पद्धत रूढ झाली. रेशीम मार्गाने (Silk Route) पश्चिमेकडील देशांशी व्यापार वाढला.

ब) समाज (Society)

• कुटुंब हा समाजाचा पाया : समाज पितृसत्ताक होता. वडीलधाऱ्यांविषयी आदर आणि पूर्वजपूजा (Ancestor Worship) यांना विशेष महत्त्व होते.
• वर्गरचना : विद्वान-अधिकारी, शेतकरी, कारागीर व व्यापारी असा क्रम मानला जाई. व्यापाऱ्यांना तुलनेने कमी प्रतिष्ठा होती.
• कन्फ्यूशियस : नैतिकता, कर्तव्य, शिक्षण व सुसंवाद यांचा पुरस्कार केला.
• लाओत्से व ताओ धर्म : निसर्गाशी सुसंगत आणि साधे जीवन जगण्याचा संदेश दिला.
• पुढील काळात भारतातून बौद्ध धर्म चीनमध्ये पोहोचला.

क) विज्ञान व तंत्रज्ञान

• कागद : हान काळात कागदनिर्मितीत सुधारणा झाली. त्याचे श्रेय परंपरेने साई लुन (Cai Lun) याला दिले जाते.
• रेशीम : रेशीमनिर्मितीचे तंत्र दीर्घकाळ गुप्त ठेवण्यात आले होते.
• भूकंपमापक यंत्र : हान काळातील झांग हेंग याने भूकंपाची दिशा दाखवणारे यंत्र तयार केले.
• इतर शोध : होकायंत्र (Compass), बंदुकीची दारू (Gunpowder), लाकडी ठशांची छपाई (Woodblock Printing), एकचाकी हातगाडी, पंचांग व अॅक्युपंक्चर ही वैद्यकीय पद्धत.

२. माया संस्कृती : राज्यव्यवस्था, समाज, कला, धर्म, ऱ्हास

प्रस्तावना : माया संस्कृती मध्य अमेरिकेत (मेसोअमेरिका), म्हणजे आजचा दक्षिण मेक्सिको (युकाटन), ग्वाटेमाला, बेलीझ व होंडुरास या प्रदेशांत विकसित झाली. इ.स. सुमारे २५० ते ९०० हा तिचा अभिजात काळ (Classic Period) मानला जातो.

अ) राज्यव्यवस्था

• माया संस्कृतीत एकच साम्राज्य नव्हते, तर अनेक स्वतंत्र नगर-राज्ये (City-States) होती. उदा. टिकाल, कोपान, पालेंके, कालाकमुल आणि नंतरच्या काळातील चिचेन इत्झा.
• राजाला 'पवित्र स्वामी' मानले जाई. त्याची सत्ता वंशपरंपरागत आणि धार्मिक स्वरूपाची होती.
• नगर-राज्यांमध्ये सत्तेसाठी वारंवार युद्धे व स्पर्धा होत असत.

ब) समाज

• उतरंड : राजा, त्यानंतर उमराव व पुरोहित, त्यानंतर व्यापारी व कारागीर, त्यानंतर शेतकरी आणि सर्वात खाली गुलाम.
• अर्थव्यवस्था : मका हे मुख्य पीक होते. याशिवाय सोयाबीन वर्गातील पिके (बीन्स), भोपळा व कोको यांचीही लागवड होत असे. जंगल तोडून व जाळून शेती (स्थलांतरित शेती) केली जाई.
• कोको बिया काही प्रमाणात विनिमयाचे साधन म्हणून वापरल्या जात.

क) कला व ज्ञान

• पायऱ्यांचे पिरॅमिड-मंदिरे, राजवाडे आणि कोरीव शिलास्तंभ (Stelae) उभारले गेले.
• भित्तिचित्रे, जेड दगडाचे दागिने आणि रंगीत मातीची भांडी बनवली जात.
• चित्रलिपी (Hieroglyphic Script) विकसित झाली. झाडांच्या सालीपासून बनवलेल्या कागदावर ग्रंथ (Codex) लिहिले जात.
• गणित : शून्याची संकल्पना आणि वीसवर आधारित (Vigesimal) अंकपद्धती वापरली जात असे.
• पंचांग : ३६५ दिवसांचे सौर पंचांग, २६० दिवसांचे धार्मिक पंचांग आणि दीर्घ गणना (Long Count) पद्धत.

ड) धर्म

• माया लोक अनेक देवतांची पूजा करत (बहुदेववाद). उदा. पावसाचा देव चाक (Chaac), इत्झाम्ना आणि कुकुलकान (पंखधारी सर्प).
• पुरोहितांना समाजात मोठे स्थान होते. रक्तार्पण आणि नरबळी यांसारख्या प्रथा होत्या.
• चेंडूचा खेळ (Ball Game) हा धार्मिक विधीचा भाग होता.

इ) ऱ्हासाची कारणे

1. दीर्घकाळ पडलेला दुष्काळ.
2. लोकसंख्यावाढ आणि जमिनीचा कस कमी होणे.
3. मोठ्या प्रमाणावर झालेली जंगलतोड.
4. नगर-राज्यांमधील सततची युद्धे आणि राजकीय अस्थिरता.
5. सोळाव्या शतकात झालेल्या स्पॅनिश आक्रमणामुळे उरलीसुरली माया राज्येही नष्ट झाली.

टीप : इ.स.च्या नवव्या शतकाच्या सुमारास दक्षिणेकडील शहरे ओस पडली. मात्र युकाटनमध्ये माया संस्कृती पुढेही काही काळ टिकून राहिली.

३. पर्शियन संस्कृती : राजकीय, सामाजिक व आर्थिक स्थिती

अ) राजकीय स्थिती

• सायरस द ग्रेट : इ.स.पू. सहाव्या शतकाच्या मध्यात त्याने हखामनी (Achaemenid) साम्राज्याची स्थापना केली. त्याने जिंकलेल्या लोकांना धार्मिक सहिष्णुता दिली, याचा पुरावा 'सायरस सिलिंडर' या शिलालेखातून मिळतो.
• कँबायसिस : त्याने इजिप्त जिंकले.
• डरायस पहिला : त्याने साम्राज्याची प्रांतांमध्ये (Satrapies) विभागणी केली. प्रत्येक प्रांतावर क्षत्रप (Satrap) हा अधिकारी नेमला. क्षत्रपांवर लक्ष ठेवण्यासाठी 'राजाचे डोळे व कान' नावाचे हेर नेमले. त्याने सुसा ते सार्डिस असा 'राजमार्ग' (Royal Road) बांधला आणि पर्सेपोलिस ही भव्य राजधानी उभारली.
• झर्क्सिस : त्याच्या काळात ग्रीकांशी युद्धे झाली.
• अंत : इ.स.पू. चौथ्या शतकात अलेक्झांडरने हे साम्राज्य जिंकले.

ब) सामाजिक स्थिती

• समाजरचना : राजा व सरदार, पुरोहित (मॅगी), शेतकरी, कारागीर आणि गुलाम.
• धर्म : झरथुष्ट्र (Zoroaster) याने स्थापन केलेला पारशी (झरथुष्ट्री) धर्म प्रमुख होता. त्यात अहुरमज्द (सत्य/चांगुलपणा) आणि अंग्र मैन्यू (असत्य/दुष्टता) यांच्यातील संघर्षाची कल्पना आहे. अग्नीला पवित्र मानले जाते.
• साम्राज्यात विविध लोकांच्या भाषा व धर्मांविषयी सहिष्णुता होती. प्रशासनात अरेमाईक (Aramaic) भाषेचा वापर होत असे.

क) आर्थिक स्थिती

• शेती : भूमिगत कालव्यांद्वारे (कनात – Qanat) सिंचन केले जात असे.
• चलन : डरायसने 'डॅरिक' हे प्रमाणित सोन्याचे नाणे सुरू केले.
• व्यापार : रस्ते आणि टपाल व्यवस्थेमुळे व्यापार वाढला. नाईल नदी ते तांबडा समुद्र जोडणाऱ्या कालव्याचे कामही करण्यात आले.
• महसूल : प्रांतांकडून ठरावीक कर व खंडणी गोळा केली जात असे.

तुलनात्मक तक्ता

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) प्राचीन चिनी संस्कृतीची राज्यव्यवस्था व समाजरचना स्पष्ट करा. चीनने विज्ञान व तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात दिलेल्या योगदानाचा आढावा घ्या.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) माया संस्कृतीची राज्यव्यवस्था, समाज, कला व धर्म यांचे वर्णन करा आणि तिच्या ऱ्हासाची कारणे सांगा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) डरायस पहिला याची प्रशासन व्यवस्था (क्षत्रप पद्धती) यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) स्वर्गाचा आदेश (Mandate of Heaven) ही चिनी संकल्पना स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) झरथुष्ट्री धर्माची प्रमुख तत्त्वे थोडक्यात लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• ग्रीस: अथेन्स व स्पार्टा.
• रोमन संस्कृती: विस्तार, साम्राज्यकाळ, रोमन प्रजासत्ताक व रोमन कायदा.
• ख्रिश्चन धर्माचा उदय, स्थापना व विकास.

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III: Greece: Athens and Sparta.; Rome Civilization: Expansion, Imperial Age, Roman Republic and Roman law.; Rise, Establishment and Growth of Christianity.

१. ग्रीस : अथेन्स आणि स्पार्टा (Greece: Athens and Sparta)

पार्श्वभूमी : प्राचीन ग्रीस डोंगराळ प्रदेश आणि अनेक बेटांमध्ये विभागलेला होता. त्यामुळे तेथे एकच मोठे राज्य निर्माण झाले नाही. त्याऐवजी अनेक स्वतंत्र नगरराज्ये (City-State / Polis) उदयास आली. त्यांपैकी अथेन्स आणि स्पार्टा ही दोन सर्वांत महत्त्वाची नगरराज्ये होती.

अथेन्स : लोकशाहीचे जन्मस्थान

• सोलोनच्या सुधारणा (इ.स.पू. सुमारे ५९४) : कर्जापोटी गुलाम बनवण्याची प्रथा बंद केली. श्रीमंतीनुसार नागरिकांचे वर्ग पाडून त्यांना राजकीय हक्क दिले.
• क्लेस्थेनिस (इ.स.पू. सुमारे ५०८) : यांना अथेन्सच्या लोकशाहीचे जनक मानले जाते. त्यांनी ५०० सदस्यांची परिषद (Boule) स्थापन केली आणि बहिष्कार पद्धत (Ostracism) सुरू केली, असे मानले जाते.
• प्रत्यक्ष लोकशाही (Direct Democracy) : सर्व प्रौढ पुरुष नागरिक लोकसभेत (Ecclesia) एकत्र येऊन कायदे, युद्ध आणि शांतता यांबाबत निर्णय घेत.
• पेरिक्लिसचे सुवर्णयुग (इ.स.पू. ५वे शतक) : या काळात पार्थेनॉन मंदिर बांधले गेले. नाटक, तत्त्वज्ञान आणि कला यांचा विकास झाला.
• विचारवंत : सॉक्रेटिस, प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटल (तत्त्वज्ञान), हेरोडोटस (इतिहासाचा जनक), सोफोक्लिस (नाटककार).
• मर्यादा : स्त्रिया, गुलाम आणि परकीय लोकांना नागरिकत्व व मतदानाचा हक्क नव्हता.

स्पार्टा : लष्करी नगरराज्य

• लायकर्गस : परंपरेनुसार स्पार्टाचे कायदे यांनी घडवले (हे काहीसे दंतकथात्मक व्यक्तिमत्त्व आहे).
• शासन : दोन राजे, वडीलधाऱ्यांची परिषद (Gerousia), पाच एफर्स (Ephors) आणि नागरिकांची सभा (Apella). ही अल्पजनसत्ता (Oligarchy) प्रकारची व्यवस्था होती.
• समाज : स्पार्टन नागरिक (योद्धे), पेरिओइकी (Perioeci – व्यापारी व कारागीर) आणि हेलॉट्स (Helots – शेतीवर काम करणारे दास).
• लष्करी शिक्षण (Agoge) : मुलांना साधारण ७व्या वर्षापासून कठोर सैनिकी प्रशिक्षण दिले जाई.
• स्त्रिया : इतर ग्रीक नगरांच्या तुलनेत स्पार्टन स्त्रियांना अधिक स्वातंत्र्य होते. त्यांना व्यायामाची मुभा आणि मालमत्तेचे हक्क होते.
• कला, व्यापार आणि तत्त्वज्ञान यांच्याकडे दुर्लक्ष झाले.

२. रोमन संस्कृती : विस्तार, साम्राज्य काळ, रोमन प्रजासत्ताक आणि रोमन कायदा

दंतकथेनुसार रोमची स्थापना इ.स.पू. ७५३ मध्ये रोम्युलसने केली. सुरुवातीला रोमवर राजांची सत्ता होती. इ.स.पू. ५०९ मध्ये शेवटच्या राजाला हाकलून देण्यात आले आणि प्रजासत्ताक स्थापन झाले.

(अ) रोमन प्रजासत्ताक (Roman Republic)

• कॉन्सल (Consul) : दरवर्षी दोन कॉन्सल निवडले जात. ते प्रशासन आणि सैन्याचे प्रमुख असत.
• सिनेट (Senate) : मुख्यतः पॅट्रिशियन (उमराव) वर्गाची सल्लागार संस्था. वित्त आणि परराष्ट्र धोरणावर तिचे नियंत्रण होते.
• लोकसभा (Assemblies) : नागरिकांच्या सभा अधिकारी निवडत आणि कायदे मंजूर करत.
• ट्रिब्यून (Tribune) : प्लेबियन (सामान्य जन) वर्गाचे रक्षक. त्यांना अन्यायकारक निर्णयांना नकाराधिकार (Veto) होता.
• डिक्टेटर (Dictator) : आणीबाणीत मर्यादित काळासाठी (साधारण सहा महिने) सर्वाधिकार असलेला अधिकारी.
• वर्गसंघर्ष : पॅट्रिशियन आणि प्लेबियन यांच्या दीर्घ संघर्षातून प्लेबियनांना हळूहळू अधिक हक्क मिळाले.

(आ) रोमचा विस्तार (Expansion)

• इ.स.पू. तिसऱ्या शतकापर्यंत रोमने जवळजवळ संपूर्ण इटली जिंकली.
• प्युनिक युद्धे (इ.स.पू. २६४–१४६) : कार्थेजविरुद्ध तीन युद्धे झाली. कार्थेजचा सेनापती हॅनिबल प्रसिद्ध आहे. शेवटी इ.स.पू. १४६ मध्ये कार्थेज नष्ट करण्यात आले.
• यानंतर मॅसेडोनिया, ग्रीस आणि पूर्व भूमध्य प्रदेशावर रोमचे वर्चस्व प्रस्थापित झाले. ज्युलियस सीझरने गॉल प्रदेश जिंकला.
• विस्ताराचे परिणाम : अपार संपत्ती आणि गुलामांची वाढ झाली. लहान शेतकरी उद्ध्वस्त झाले. ग्रॅकस बंधूंनी जमीन सुधारणांचा प्रयत्न केला. पुढे यादवी युद्धे झाली आणि इ.स.पू. ४४ मध्ये सीझरची हत्या झाली.

(इ) साम्राज्य काळ (Imperial Age)

• ऑगस्टस (ऑक्टेव्हियन) : इ.स.पू. २७ मध्ये हे पहिले सम्राट बनले. प्रजासत्ताकाचे बाह्य स्वरूप कायम ठेवून त्यांनी प्रत्यक्ष सत्ता स्वतःकडे घेतली.
• पॅक्स रोमाना (Pax Romana) : सुमारे २०० वर्षांचा शांतता आणि समृद्धीचा काळ. या काळात रस्ते, जलवाहिन्या (Aqueducts), कोलोसियम यांसारखी बांधकामे झाली आणि व्यापार वाढला.
• सम्राट ट्राजनच्या काळात (इ.स. दुसरे शतक) साम्राज्याचा सर्वाधिक विस्तार झाला.
• डायोक्लेशियनने प्रशासनाच्या सोयीसाठी साम्राज्याचे विभाजन केले. कॉन्स्टंटाइनने इ.स. ३३० मध्ये कॉन्स्टँटिनोपल ही नवी राजधानी केली.
• पतन : इ.स. ४७६ मध्ये पश्चिम रोमन साम्राज्याचा अंत झाला. पूर्व रोमन (बायझंटाइन) साम्राज्य इ.स. १४५३ पर्यंत टिकले.
• पतनाची कारणे : रानटी जमातींची आक्रमणे, आर्थिक संकट, भ्रष्टाचार, भाडोत्री सैन्यावरील अवलंबित्व आणि अतिविस्तार.

(ई) रोमन कायदा (Roman Law)

• बारा पट्टिका (Twelve Tables, इ.स.पू. सुमारे ४५१–४५०) : पहिला लिखित रोमन कायदा. प्लेबियनांच्या मागणीमुळे तो तयार करण्यात आला.
• जस सिव्हिले (Jus Civile) : फक्त रोमन नागरिकांसाठीचा कायदा.
• जस जेन्शियम (Jus Gentium) : साम्राज्यातील सर्व लोकांना लागू होणारा राष्ट्रांचा कायदा.
• जस नॅचरेल (Jus Naturale) : सर्व मानव समान आहेत, या कल्पनेवर आधारित नैसर्गिक कायदा.
• जस्टिनियन संहिता (Corpus Juris Civilis, इ.स. ६वे शतक) : बायझंटाइन सम्राट जस्टिनियनने रोमन कायद्यांचे संकलन केले.
• महत्त्व : 'दोष सिद्ध होईपर्यंत निर्दोष' हे तत्त्व, करार आणि मालमत्ताविषयक कायदे यांचा युरोपीय आणि आधुनिक कायदा व्यवस्थांवर मोठा प्रभाव पडला.

३. ख्रिश्चन धर्माचा उदय, स्थापना आणि वाढ (Rise, Establishment and Growth of Christianity)

उदय

• ख्रिश्चन धर्माचे संस्थापक येशू ख्रिस्त यांचा जन्म रोमन अधिपत्याखालील जुडिया प्रदेशात ज्यू कुटुंबात झाला.
• शिकवण : एकच ईश्वर, प्रेम, क्षमा, दया, नम्रता, बंधुभाव आणि गरीब व दुःखी लोकांची सेवा. 'डोंगरावरील प्रवचन' (Sermon on the Mount) हे त्यांचे प्रसिद्ध प्रवचन आहे.
• रोमन गव्हर्नर पाँटियस पायलटच्या काळात येशूंना क्रूसावर चढवण्यात आले. त्यांचे पुनरुत्थान झाले, अशी अनुयायांची श्रद्धा आहे.
• धर्मग्रंथ : बायबल (जुना करार व नवा करार).

प्रसार आणि स्थापना

• प्रेषित (Apostles) : पीटर आणि पॉल यांनी धर्मप्रसाराचे मोठे कार्य केले. पॉलने ज्यू नसलेल्या लोकांमध्येही धर्मप्रसार केला.
• छळ : नीरो (इ.स. ६४) आणि डायोक्लेशियन यांसारख्या सम्राटांनी ख्रिश्चनांचा छळ केला. हुतात्म्यांच्या बलिदानामुळे धर्माबद्दल आदर वाढला.
• मिलानचा जाहीरनामा (Edict of Milan, इ.स. ३१३) : सम्राट कॉन्स्टंटाइनने ख्रिश्चनांना धार्मिक सहिष्णुता दिली.
• नायसियाची परिषद (Council of Nicaea, इ.स. ३२५) : धर्मसिद्धांतांचे एकीकरण करण्यात आले.
• राजधर्म (इ.स. ३८०) : सम्राट थियोडोसियसच्या काळात ख्रिश्चन धर्म रोमन साम्राज्याचा अधिकृत धर्म बनला.

वाढीची कारणे

1. समता आणि मुक्तीचा संदेश गरीब व गुलामांना आकर्षक वाटला.
2. रोमन रस्ते, पॅक्स रोमाना आणि ग्रीक-लॅटिन भाषा यांमुळे प्रवास व प्रचार सुलभ झाला.
3. चर्चची सुसंघटित रचना होती : पोप, बिशप आणि पाद्री.
4. सम्राटांचा राजाश्रय मिळाला.
5. मठ आणि मिशनऱ्यांचे सेवाकार्य.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) अथेन्स आणि स्पार्टा या ग्रीक नगरराज्यांच्या राजकीय व सामाजिक व्यवस्थेचे तुलनात्मक विवेचन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) रोमन प्रजासत्ताकाची शासनव्यवस्था स्पष्ट करून रोमच्या विस्ताराचा व साम्राज्य काळाचा आढावा घ्या.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : रोमन कायदा (Roman Law)
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) ख्रिश्चन धर्माच्या प्रसाराची कारणे लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : पॅक्स रोमाना (Pax Romana)

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• इस्लामचा जन्म, विस्तार व त्याचा प्रभाव.
• धर्मयुद्धे (Crusades) व त्यांचा युरोपवरील प्रभाव.
• युरोपीय सरंजामशाहीचा (Feudalism) उदय, विकास व ऱ्हास.

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV: Birth and Expansion of Islam and its impact.; Crusades and their impact on Europe.; Rise and Growth of European Feudalism and its Decline.

१. इस्लामचा उदय, विस्तार आणि परिणाम (Birth and Expansion of Islam and its Impact)

पार्श्वभूमी: इस्लामपूर्व अरबस्तानात लोक अनेक टोळ्यांमध्ये विभागलेले होते. टोळीयुद्धे, मूर्तिपूजा आणि अंधश्रद्धा यांचे प्रमाण मोठे होते. इतिहासकार या काळाला जाहिलिया (अज्ञानाचा काळ) म्हणतात. मक्का हे व्यापाराचे आणि काबा या धार्मिक स्थळाचे केंद्र होते.

पैगंबर मुहम्मद आणि इस्लामचा जन्म

• पैगंबर मुहम्मद यांचा जन्म इ.स. सुमारे ५७० मध्ये मक्का येथे कुरैश टोळीत झाला.
• सुमारे इ.स. ६१० मध्ये हिरा गुहेत त्यांना ईश्वरी संदेश (वही) प्राप्त झाला, अशी इस्लामी श्रद्धा आहे.
• हिजरत (इ.स. ६२२): मक्केतील विरोधामुळे ते मदिना येथे गेले. याच वर्षापासून हिजरी सन सुरू होतो.
• इ.स. ६३० मध्ये मक्केवर विजय मिळवला आणि इ.स. ६३२ मध्ये त्यांचे निधन झाले.

इस्लामची मुख्य तत्त्वे (पाच स्तंभ)

1. कलमा (शहादा): अल्लाह एकच आहे आणि मुहम्मद त्याचे पैगंबर आहेत, यावर श्रद्धा.
2. नमाज (सलात): दिवसातून पाच वेळा प्रार्थना.
3. जकात: गरिबांसाठी दान.
4. रोजा (सौम): रमजान महिन्यात उपवास.
5. हज: आयुष्यात एकदा मक्का यात्रा (ऐपत असल्यास).

कुराण हा पवित्र धर्मग्रंथ आहे. एकेश्वरवाद, समता आणि बंधुभाव ही इस्लामची प्रमुख शिकवण आहे.

इस्लामचा विस्तार

• खलिफा काळ: अबू बकर, उमर, उस्मान आणि अली हे पहिले चार खलिफा (खुलफा-ए-राशिदीन). या काळात सीरिया, इराक, इराण (ससानी साम्राज्य) आणि इजिप्त जिंकले गेले.
• उमय्या वंश (इ.स. ६६१–७५०): राजधानी दमास्कस. उत्तर आफ्रिका, स्पेन (इ.स. ७११) आणि सिंध (इ.स. ७१२, मुहम्मद बिन कासिम) येथे विस्तार. इ.स. ७३२ मधील टूर्सच्या लढाईत फ्रान्समध्ये पुढील विस्तार थांबला.
• अब्बासी वंश (इ.स. ७५० पासून): राजधानी बगदाद; विद्या आणि संस्कृतीचा सुवर्णकाळ.

विस्ताराची कारणे

• धार्मिक उत्साह आणि अरब एकता
• बायझंटाइन आणि ससानी साम्राज्यांचा दुर्बलपणा
• साधी व समतावादी शिकवण
• कुशल लष्करी नेतृत्व

परिणाम (Impact)

• धार्मिक-सामाजिक: टोळ्यांचे एकीकरण, बंधुभावाची भावना.
• भाषा व साहित्य: अरबी भाषेचा प्रसार.
• विज्ञान: बगदादचे बैत-उल-हिक्मा (House of Wisdom) हे ज्ञानकेंद्र; अल-ख्वारिझ्मी (बीजगणित), इब्न सिना (वैद्यक) यांचे योगदान.
• ज्ञानाचा सेतू: भारतीय अंकपद्धती, चिनी कागद आणि ग्रीक तत्त्वज्ञान युरोपपर्यंत पोहोचले.
• स्थापत्य: मशिदी, घुमट, मिनार व कमानींची शैली.
• व्यापार: आशिया, आफ्रिका व युरोप यांच्यात व्यापार वाढला.

२. धर्मयुद्धे (क्रुसेड्स) आणि त्यांचा युरोपवरील परिणाम (Crusades and their Impact on Europe)

अर्थ: जेरुसलेम या ख्रिश्चनांच्या पवित्र भूमीवर ताबा मिळवण्यासाठी युरोपीय ख्रिश्चनांनी मुस्लिम सत्तांविरुद्ध सुमारे इ.स. १०९६ ते १२९१ या काळात केलेल्या युद्धांना धर्मयुद्धे (Crusades) म्हणतात. Crux म्हणजे क्रॉस.

कारणे

• धार्मिक: सेल्जुक तुर्कांनी जेरुसलेम ताब्यात घेतल्याने ख्रिस्ती यात्रेकरूंना अडचणी येऊ लागल्या.
• बायझंटाइन सम्राटाची मदतीची हाक: तुर्कांच्या आक्रमणामुळे सम्राट अलेक्सियस पहिला याने पोपकडे मदत मागितली.
• पोपची भूमिका: पोप अर्बन दुसरा याने इ.स. १०९५ मध्ये क्लेरमाँट परिषदेत धर्मयुद्धाचे आवाहन केले.
• राजकीय-आर्थिक: सरंजामदारांना जमीन व वैभवाची लालसा; इटालियन व्यापाऱ्यांना व्यापारी लाभाची अपेक्षा.
• सामाजिक: कर्जमाफी, पापमुक्ती आणि साहसाचे आकर्षण.

प्रमुख धर्मयुद्धे

युरोपवरील परिणाम

• सरंजामशाहीचा ऱ्हास: अनेक सरंजामदार मारले गेले किंवा कर्जबाजारी झाले.
• राजसत्ता बळकट: राजांचे अधिकार वाढले.
• व्यापार व शहरांची वाढ: व्हेनिस, जिनोआ यांसारखी इटालियन शहरे समृद्ध झाली; मसाले, रेशीम यांचा व्यापार वाढला.
• पैशाची अर्थव्यवस्था व बँकिंग: वस्तुविनिमयाऐवजी चलनाचा वापर वाढला.
• ज्ञानाचा प्रसार: अरब विज्ञान, गणित आणि वैद्यकाची ओळख; पुढील प्रबोधनाला (Renaissance) पोषक वातावरण तयार झाले.
• पोपच्या प्रतिष्ठेला धक्का: अपयशामुळे चर्चविषयी शंका वाढल्या.
• दुष्परिणाम: प्रचंड जीवितहानी आणि धार्मिक कटुता.

३. युरोपीय सरंजामशाहीचा उदय, वाढ आणि ऱ्हास (Rise and Growth of European Feudalism and its Decline)

अर्थ: Feudalism हा शब्द लॅटिन Feudum (जहागीर/Fief) पासून आला. जमिनीच्या बदल्यात लष्करी सेवा व निष्ठा यांवर आधारलेली मध्ययुगीन राजकीय, सामाजिक व आर्थिक व्यवस्था म्हणजे सरंजामशाही.

उदयाची कारणे

• इ.स. ४७६ मध्ये पश्चिम रोमन साम्राज्याचा पाडाव झाल्याने केंद्रीय सत्ता नष्ट झाली.
• शार्लमेनच्या साम्राज्याचे विघटन (व्हर्डनचा तह, इ.स. ८४३).
• व्हायकिंग, मग्यार व इतर आक्रमणांपासून संरक्षणाची गरज.
• व्यापार घटल्याने जमीन हेच संपत्तीचे मुख्य साधन बनले.

सरंजामी उतरंड (Hierarchy)

वैशिष्ट्ये

• स्वामी-मांडलिक संबंध: होमेज (Homage) आणि निष्ठेची शपथ (Fealty).
• मॅनर व्यवस्था (Manorial System): स्वयंपूर्ण ग्रामीण जागीर; किल्ला, चर्च, शेती.
• सत्तेचे विकेंद्रीकरण; न्याय व कर सरंजामदारांच्या हाती.
• चर्चचा मोठा प्रभाव.
• शौर्यधर्म (Chivalry) ही नाइटांची आचारसंहिता.

गुण आणि दोष

• गुण: अराजकाच्या काळात संरक्षण व स्थैर्य; शेतीचे संघटन.
• दोष: भूदासांचे शोषण, सततची खासगी युद्धे, केंद्रीय सत्ता दुर्बल, सामाजिक विषमता.

ऱ्हासाची कारणे

1. धर्मयुद्धे: सरंजामदारांचे बळ घटले.
2. व्यापार व शहरांचा उदय: नवा व्यापारी (मध्यम) वर्ग राजांच्या बाजूने उभा राहिला.
3. पैशाची अर्थव्यवस्था: सेवेऐवजी पैशात कर दिला जाऊ लागला.
4. ब्लॅक डेथ (१४ वे शतक): प्लेगमुळे मजूर घटले, भूदासांची सौदाशक्ती वाढली.
5. बंदुकीची दारू व तोफा: किल्ले व नाइट निरुपयोगी ठरले.
6. शेतकरी उठाव: उदा. इंग्लंडमधील शेतकरी बंड (इ.स. १३८१).
7. शतवर्षीय युद्ध (१३३७–१४५३) व राष्ट्रीय राजसत्तांचा उदय: कायमस्वरूपी सैन्य असलेले बलवान राजे.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) इस्लामच्या उदयाची पार्श्वभूमी स्पष्ट करून इस्लामचा विस्तार व त्याचे जगावरील परिणाम सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) युरोपीय सरंजामशाहीचा उदय, तिची वैशिष्ट्ये आणि ऱ्हासाची कारणे स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) धर्मयुद्धांची (क्रुसेड्स) कारणे लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: धर्मयुद्धांचे युरोपवरील परिणाम.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: इस्लामचे पाच स्तंभ.