भारतीय स्वातंत्र्य लढा : इ.स. १८८५ ते १९४७ (Indian Freedom Struggle: 1885 to 1947 AD) HIS5M4

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना आणि मवाळांचे राजकारण
• जहालांचे राजकारण - लोकमान्य टिळक; स्वदेशी चळवळ
• क्रांतिकारी चळवळ टप्पा-१ - बिरसा मुंडा; वि. दा. सावरकर

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I: Establishment of Indian National Congress and Moderates Politics; Extremists Politics-Lokmanya Tilak; Swadeshi Movement; Revolutionary Movement Phase-I-Birsa Munda; V.D. Sawarkar

१. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना व मवाळ राजकारण

काँग्रेसची स्थापना

• स्थापना: २८ डिसेंबर १८८५, मुंबई (गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय).
• संस्थापक: निवृत्त ब्रिटिश अधिकारी ॲलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम (A.O. Hume).
• पहिले अध्यक्ष: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी (W.C. Bonnerjee). पहिल्या अधिवेशनाला सुमारे ७२ प्रतिनिधी उपस्थित होते.

स्थापनेची कारणे / पार्श्वभूमी

• ब्रिटिशांचे आर्थिक शोषण व वाढती गरिबी.
• इंग्रजी शिक्षणामुळे निर्माण झालेला सुशिक्षित मध्यमवर्ग.
• वृत्तपत्रे व साहित्य यांमुळे राष्ट्रीय जागृती.
• लॉर्ड लिटनची दडपशाही धोरणे (उदा. व्हर्नाक्युलर प्रेस ॲक्ट) व इल्बर्ट बिल वाद.
• पूर्वीच्या प्रादेशिक संघटना (उदा. पुणे सार्वजनिक सभा, इंडियन असोसिएशन).

मवाळ राजकारण (१८८५–१९०५)

प्रमुख नेते: दादाभाई नौरोजी, न्या. महादेव गोविंद रानडे, गोपाळ कृष्ण गोखले, फिरोजशहा मेहता, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी.

• कार्यपद्धती: अर्ज, विनंती व निषेध (Prayer, Petition, Protest) – घटनात्मक व शांततामय मार्ग.
• ब्रिटिश न्यायावर विश्वास: ब्रिटिश राजवट भारतासाठी कल्याणकारी आहे, अशी धारणा.
• मागण्या: कायदेमंडळांचा विस्तार, ICS परीक्षा भारतातही घ्याव्यात, लष्करी खर्चात कपात, भारतीयांना प्रशासनात संधी.
• आर्थिक राष्ट्रवाद: दादाभाई नौरोजी यांचा संपत्ती निःसारण सिद्धांत (Drain Theory) – ग्रंथ Poverty and Un-British Rule in India.

मूल्यमापन: यश – राष्ट्रीय जागृती, ब्रिटिश शोषणाचा आर्थिक पर्दाफाश, १८९२ चा इंडियन कौन्सिल्स ॲक्ट. मर्यादा – जनसामान्यांपासून दूर, केवळ सुशिक्षित वर्गापुरते मर्यादित, मवाळ मार्गाने फारसे यश नाही.

२. जहाल राजकारण – लोकमान्य टिळक; स्वदेशी चळवळ

जहाल राजकारणाच्या उदयाची कारणे

• मवाळ मार्गाचे अपयश.
• दुष्काळ व प्लेगच्या वेळी सरकारची कठोर धोरणे.
• लॉर्ड कर्झनची प्रतिगामी धोरणे व बंगालची फाळणी.
• जपानचा रशियावरील विजय (१९०५) – आशियाई लोकांना आत्मविश्वास.

प्रमुख नेते: लाल-बाल-पाल – लाला लजपतराय, बाळ गंगाधर टिळक, बिपिनचंद्र पाल; तसेच अरविंद घोष.

लोकमान्य टिळक

• वृत्तपत्रे: 'केसरी' (मराठी) व 'मराठा' (इंग्रजी) – लोकजागृतीचे साधन.
• सार्वजनिक उत्सव: गणेशोत्सव व शिवजयंती उत्सवांना सार्वजनिक स्वरूप देऊन जनसंघटन.
• घोषणा: "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच."
• चतुःसूत्री: स्वराज्य, स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण.
• शिक्षा: १९०८ मध्ये राजद्रोहाच्या आरोपावरून सहा वर्षांची शिक्षा, मंडाले (ब्रह्मदेश) तुरुंगात 'गीतारहस्य' ग्रंथ लिहिला.
• १९०७ च्या सुरत अधिवेशनात काँग्रेसमध्ये मवाळ-जहाल फूट पडली.

स्वदेशी चळवळ

• कारण: लॉर्ड कर्झनने केलेली बंगालची फाळणी – १६ ऑक्टोबर १९०५ पासून अंमलात. 'फोडा व राज्य करा' धोरण.
• सुरुवात: ७ ऑगस्ट १९०५ रोजी कलकत्ता टाऊन हॉलमध्ये बहिष्काराचा ठराव.
• कार्यक्रम: विदेशी मालावर बहिष्कार, परदेशी कापडाची होळी, स्वदेशी उद्योगांना प्रोत्साहन, राष्ट्रीय शिक्षण संस्था.
• रवींद्रनाथ टागोरांनी रक्षाबंधन साजरे केले; 'आमार सोनार बांगला' गीत लोकप्रिय झाले.

परिणाम: राष्ट्रीय चळवळ जनसामान्यांपर्यंत पोहोचली, स्वदेशी उद्योगांना चालना, स्त्रिया व विद्यार्थ्यांचा सहभाग. अखेर १९११ मध्ये बंगालची फाळणी रद्द झाली.

३. क्रांतिकारी चळवळ टप्पा-१ – बिरसा मुंडा; वि. दा. सावरकर

अर्थ: सशस्त्र मार्गाने ब्रिटिश सत्ता उलथवण्याचा प्रयत्न म्हणजे क्रांतिकारी चळवळ. उदाहरणे – चापेकर बंधू (पुणे, १८९७, रँड हत्या), खुदीराम बोस (मुझफ्फरपूर, १९०८), अनुशीलन समिती (बंगाल).

बिरसा मुंडा

• जन्म: १५ नोव्हेंबर १८७५, छोटा नागपूर प्रदेश (सध्याचे झारखंड), मुंडा आदिवासी समाज.
• लोक त्यांना 'धरती आबा' म्हणत.
• उलगुलान (महाविद्रोह): १८९९–१९०० – जमीनदार, सावकार ('दिकू'), ब्रिटिश सत्ता व वेठबिगारीविरुद्ध.
• आदिवासींच्या सामूहिक जमीन मालकीचे (खुंटकट्टी) संरक्षण हा प्रमुख उद्देश; धर्म व समाजसुधारणेचाही संदेश.
• मृत्यू: ९ जून १९००, रांची तुरुंगात.
• परिणाम: छोटा नागपूर कुळकायदा (Chotanagpur Tenancy Act), १९०८. आज १५ नोव्हेंबर 'जनजातीय गौरव दिवस' म्हणून साजरा होतो.

स्वातंत्र्यवीर वि. दा. सावरकर

• जन्म: २८ मे १८८३, भगूर (नाशिक).
• संघटना: 'मित्रमेळा' व पुढे 'अभिनव भारत' ही गुप्त क्रांतिकारी संघटना.
• लंडनमधील इंडिया हाऊस येथे क्रांतिकारी कार्य.
• ग्रंथ: '१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' – १८५७ च्या उठावाला पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध म्हटले; ब्रिटिशांनी त्यावर बंदी घातली.
• नाशिकचे कलेक्टर जॅक्सन यांच्या हत्येनंतर (१९०९, अनंत कान्हेरे) सावरकरांवर खटला; १९१० मध्ये अटक, मार्सेलिस बंदरात सुटकेचा धाडसी प्रयत्न.
• दोन जन्मठेपांची शिक्षा; अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये कारावास.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या स्थापनेची कारणे स्पष्ट करून मवाळ नेत्यांच्या कार्याचे मूल्यमापन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) जहाल राजकारणाच्या उदयाची कारणे सांगून स्वदेशी चळवळीतील लोकमान्य टिळकांचे योगदान स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: बिरसा मुंडा यांचा उलगुलान.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: स्वातंत्र्यवीर वि. दा. सावरकर यांचे क्रांतिकारी कार्य.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मवाळ व जहाल यांच्यातील फरक स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• होमरूल चळवळ; लखनौ करार
• महात्मा गांधी - प्रारंभिक सत्याग्रह आणि असहकार चळवळ
• सविनय कायदेभंग चळवळ, गोलमेज परिषदा

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II: Home Rule Movement; Lucknow Pact; Mahatma Gandhi-Early Satyagraha and Non - Cooperation Movement; Civil Disobedience Movement, Round Table Conferences

१. होमरूल चळवळ (Home Rule Movement)

अर्थ: 'होमरूल' म्हणजे ब्रिटिश साम्राज्यात राहूनच भारतीयांना स्वतःचा कारभार स्वतः करण्याचा अधिकार, म्हणजेच स्वराज्य. आयर्लंडमधील होमरूल चळवळीवरून ही कल्पना घेतली गेली.

पार्श्वभूमी / कारणे

• पहिल्या महायुद्धामुळे (१९१४-१८) महागाई, करवाढ आणि सक्तीची सैन्यभरती यांमुळे जनतेत असंतोष.
• १९०७ च्या सुरत फुटीनंतर काँग्रेस दुबळी झाली होती.
• १९१४ मध्ये लोकमान्य टिळक मंडाले तुरुंगातून सुटून आले.
• मोर्ले-मिंटो सुधारणांमुळे (१९०९) भारतीयांचे समाधान झाले नाही.

दोन होमरूल लीग

टिळकांची घोषणा: 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच.'

परिणाम / महत्त्व

• राष्ट्रीय चळवळ शहरांपुरती न राहता सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचली.
• १९१७ मध्ये ॲनी बेझंट यांना अटक झाली; त्यामुळे देशभर निषेध उसळला व नंतर त्यांची सुटका झाली.
• ऑगस्ट १९१७ मध्ये मॉन्टेग्यू यांनी भारतात हळूहळू जबाबदार शासन देण्याची घोषणा केली.
• ॲनी बेझंट १९१७ च्या कलकत्ता काँग्रेस अधिवेशनाच्या अध्यक्ष झाल्या.
• गांधीयुगातील जनआंदोलनांसाठी पायाभूमी तयार झाली.

२. लखनौ करार (Lucknow Pact), १९१६

अर्थ: डिसेंबर १९१६ मध्ये लखनौ येथे झालेल्या अधिवेशनांत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस व मुस्लिम लीग यांच्यात झालेला समझोता म्हणजे लखनौ करार.

प्रमुख तरतुदी

• काँग्रेस व लीग यांनी मिळून सरकारपुढे घटनात्मक सुधारणांची संयुक्त मागणी मांडली.
• काँग्रेसने मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ मान्य केले.
• अल्पसंख्य असलेल्या प्रांतांत मुस्लिमांना लोकसंख्येपेक्षा जास्त प्रतिनिधित्व (Weightage) देण्याचे ठरले.
• कायदेमंडळांत निवडून आलेल्या सदस्यांचे प्रमाण वाढवावे, अशी मागणी केली.

महत्त्व

• हिंदू-मुस्लिम ऐक्य घडून आले; ब्रिटिशांच्या 'फोडा आणि राज्य करा' धोरणाला धक्का बसला.
• मवाळ व जहाल गट पुन्हा एकत्र आले.
• लोकमान्य टिळक व मोहम्मद अली जिना यांनी हा करार घडवून आणण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

मर्यादा: स्वतंत्र मतदारसंघ मान्य केल्यामुळे जातीय राजकारणाला अप्रत्यक्ष मान्यता मिळाली; पुढे फाळणीच्या राजकारणाचे बीज यात दिसते.

३. महात्मा गांधी – प्रारंभिक सत्याग्रह

सत्याग्रह म्हणजे: सत्य व अहिंसा यांच्या आधारे अन्यायाचा शांततामय प्रतिकार. गांधीजींनी हे तंत्र दक्षिण आफ्रिकेत वर्णभेदाविरुद्ध विकसित केले आणि जानेवारी १९१५ मध्ये ते भारतात परतले.

• चंपारण्य सत्याग्रह (१९१७), बिहार: नीळ उत्पादक शेतकऱ्यांवर युरोपियन मळेवाल्यांची 'तीनकठिया' पद्धत लादली होती. गांधीजींच्या चौकशी व आंदोलनामुळे शेतकऱ्यांना दिलासा मिळाला. हा भारतातील पहिला सत्याग्रह मानला जातो.
• अहमदाबाद गिरणी कामगार संप (१९१८): मजुरीवाढीसाठी कामगारांचा लढा; गांधीजींनी या वेळी उपोषणाचे शस्त्र वापरले आणि कामगारांना मजुरीवाढ मिळाली.
• खेडा सत्याग्रह (१९१८), गुजरात: पीक बुडाल्याने शेतसारा माफीची मागणी; सरदार वल्लभभाई पटेल यांचा सहभाग. सरकारला काही प्रमाणात नमते घ्यावे लागले.
• रौलट कायदा विरोधी सत्याग्रह (१९१९): खटल्याविना अटक करण्याचा अधिकार देणाऱ्या कायद्याविरुद्ध देशव्यापी हरताळ. १३ एप्रिल १९१९ रोजी अमृतसरमध्ये जालियनवाला बाग हत्याकांड घडले.

४. असहकार चळवळ (Non-Cooperation Movement), १९२०-२२

कारणे

1. रौलट कायदा व जालियनवाला बाग हत्याकांड.
2. खिलाफत प्रश्न – तुर्कस्तानच्या खलिफाबाबत ब्रिटिशांच्या धोरणामुळे भारतीय मुस्लिम नाराज; गांधीजींनी खिलाफत चळवळीला पाठिंबा दिला.
3. १९१९ च्या सुधारणांबद्दल (मॉन्टेग्यू-चेम्सफर्ड) असमाधान आणि युद्धोत्तर आर्थिक हालअपेष्टा.

सप्टेंबर १९२० च्या कलकत्ता विशेष अधिवेशनात ठराव मंजूर झाला व डिसेंबर १९२० च्या नागपूर अधिवेशनात त्याला मान्यता मिळाली. गांधीजींनी 'एका वर्षात स्वराज्य' असे आश्वासन दिले.

कार्यक्रम

• बहिष्कार: सरकारी पदव्या, शाळा-महाविद्यालये, न्यायालये, कायदेमंडळे व परदेशी कापडावर बहिष्कार.
• विधायक कार्य: स्वदेशी, खादी व चरखा, राष्ट्रीय शाळा (उदा. काशी विद्यापीठ, जामिया मिलिया, गुजरात विद्यापीठ), हिंदू-मुस्लिम ऐक्य, अस्पृश्यता निवारण.
• १९२१ मध्ये प्रिन्स ऑफ वेल्सच्या भारत भेटीवर बहिष्कार.

माघार: फेब्रुवारी १९२२ मध्ये उत्तर प्रदेशातील चौरीचौरा येथे जमावाने पोलीस ठाणे जाळले. हिंसेमुळे गांधीजींनी चळवळ स्थगित केली. मार्च १९२२ मध्ये गांधीजींना अटक होऊन सहा वर्षांची शिक्षा झाली.

महत्त्व: काँग्रेस खऱ्या अर्थाने जनसंघटना बनली; शेतकरी, कामगार, स्त्रिया, विद्यार्थी चळवळीत आले; लोकांच्या मनातील ब्रिटिश सत्तेची भीती कमी झाली.

५. सविनय कायदेभंग चळवळ (Civil Disobedience Movement)

पार्श्वभूमी

• सायमन कमिशनमध्ये एकही भारतीय सदस्य नसल्याने 'सायमन, परत जा' आंदोलन झाले.
• नेहरू अहवाल (१९२८) सरकारने स्वीकारला नाही.
• डिसेंबर १९२९ च्या लाहोर अधिवेशनात (अध्यक्ष – पं. जवाहरलाल नेहरू) पूर्ण स्वराज्य हे ध्येय जाहीर; २६ जानेवारी १९३० हा स्वातंत्र्य दिन म्हणून पाळला.
• गांधीजींच्या ११ मागण्या व्हाइसरॉय आयर्विन यांनी फेटाळल्या.

दांडी यात्रा

१२ मार्च १९३० रोजी गांधीजी साबरमती आश्रमातून निवडक सहकाऱ्यांसह निघाले आणि ६ एप्रिल १९३० रोजी दांडी येथे मीठ तयार करून मिठाचा कायदा मोडला.

चळवळीचा प्रसार

• देशभर मिठाचा सत्याग्रह, परदेशी माल व दारू दुकानांवर निदर्शने, करबंदी.
• धारासना मिठागारावरील सत्याग्रह; वायव्य सरहद्द प्रांतात खान अब्दुल गफ्फार खान यांचे 'खुदाई खिदमतगार'.
• महाराष्ट्र व मध्य प्रांतात जंगल सत्याग्रह; सोलापूर येथील आंदोलन विशेष गाजले.
• स्त्रियांचा मोठ्या प्रमाणावर सहभाग हे या चळवळीचे वैशिष्ट्य.

गांधी-आयर्विन करार (मार्च १९३१): चळवळ स्थगित, राजकीय कैद्यांची सुटका, किनारपट्टीवर घरगुती वापरासाठी मीठ तयार करण्याची परवानगी आणि काँग्रेसचा दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत सहभाग. परिषद अपयशी ठरल्यावर १९३२ मध्ये चळवळ पुन्हा सुरू झाली व १९३४ मध्ये मागे घेण्यात आली.

असहकार व सविनय कायदेभंग – तुलना

६. गोलमेज परिषदा (Round Table Conferences), १९३०-३२

सायमन कमिशनच्या अहवालावर चर्चा करून भारताच्या भावी राज्यघटनेबाबत निर्णय घेण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने लंडन येथे तीन गोलमेज परिषदा भरवल्या.

• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी तिन्ही परिषदांत दलित वर्गाचे प्रतिनिधित्व करून त्यांच्या हक्कांची मागणी केली.
• जातीय निवाडा (Communal Award), १९३२: ब्रिटिश पंतप्रधान रॅम्से मॅक्डोनाल्ड यांनी दलितांसह विविध गटांना स्वतंत्र मतदारसंघ जाहीर केले.
• त्याविरुद्ध गांधीजींनी येरवडा तुरुंगात उपोषण केले; सप्टेंबर १९३२ मध्ये गांधी-आंबेडकर यांच्यात पुणे करार झाला – स्वतंत्र मतदारसंघाऐवजी संयुक्त मतदारसंघात दलितांसाठी राखीव जागा.
• परिणाम: या परिषदांतील चर्चेतून पुढे भारत सरकार कायदा, १९३५ तयार झाला.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) असहकार चळवळीची कारणे, कार्यक्रम, प्रगती व परिणाम सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सविनय कायदेभंग चळवळीचा आढावा घ्या आणि गोलमेज परिषदांचे महत्त्व स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) होमरूल चळवळीवर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लखनौ करार (१९१६) – तरतुदी व महत्त्व स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) महात्मा गांधींच्या प्रारंभिक सत्याग्रहांवर (चंपारण्य, अहमदाबाद, खेडा) टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• क्रांतिकारी चळवळ टप्पा-२; भगतसिंग; चंद्रशेखर आझाद
• चले जाव (भारत छोडो) आंदोलन - १९४२
• सुभाषचंद्र बोस आणि आझाद हिंद सेना (INA), आझाद हिंद सेनेचे खटले (INA Trials)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III: Revolutionary Movement phase-II; Bhagat Singh; Chandrashekar Azad; Quit India Movement-1942; Subhash Chandra Bose and Indian National Army (INA), INA Trials;

१. क्रांतिकारी चळवळ टप्पा-२ (Revolutionary Movement Phase-II)

अर्थ : १९२२ नंतर उत्तर भारत, पंजाब आणि बंगालमध्ये सशस्त्र मार्गाने स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी झालेल्या चळवळीला क्रांतिकारी चळवळीचा दुसरा टप्पा म्हणतात. पहिल्या टप्प्यापेक्षा हा टप्पा अधिक संघटित होता आणि त्यावर समाजवादी विचारांचा प्रभाव होता.

उदयाची कारणे

• असहकार चळवळ मागे घेणे : चौरीचौरा घटनेनंतर (फेब्रुवारी १९२२) गांधीजींनी चळवळ थांबवली. त्यामुळे अनेक तरुण निराश झाले.
• रशियन क्रांतीचा प्रभाव : समाजवाद आणि मार्क्सवादी विचारांचे आकर्षण वाढले.
• ब्रिटिशांची दडपशाही : रौलट कायदा, जालियनवाला बाग हत्याकांड यांचा राग.
• सायमन कमिशनविरोधी आंदोलनात लाला लजपतराय यांच्यावरील लाठीहल्ला.

महत्त्वाच्या संघटना व घटना

• हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन (HRA) : १९२४ मध्ये स्थापना. सचिंद्रनाथ सन्याल, रामप्रसाद बिस्मिल इत्यादी प्रमुख.
• काकोरी कट (१९२५) : सरकारी खजिना नेणारी रेल्वे लुटली. रामप्रसाद बिस्मिल, अशफाकउल्ला खान, राजेंद्र लाहिरी, रोशनसिंह यांना फाशी.
• हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA) : १९२८ मध्ये दिल्ली येथे HRA चे नाव बदलून 'सोशालिस्ट' शब्द जोडला. ध्येय – समाजवादी प्रजासत्ताक.
• चितगाव शस्त्रागार हल्ला (१९३०) : बंगालमध्ये सूर्य सेन (मास्टरदा) यांच्या नेतृत्वाखाली.

२. भगतसिंग (Bhagat Singh)

• जन्म : १९०७, बंगा (लायलपूर जिल्हा, आता पाकिस्तानात). घराण्यातच देशभक्तीची परंपरा.
• नौजवान भारत सभा (१९२६) : तरुणांमध्ये राष्ट्रवादी व समाजवादी विचार पसरवण्यासाठी स्थापना.
• साँडर्स हत्या (डिसेंबर १९२८) : लाला लजपतराय यांच्या मृत्यूचा बदला म्हणून राजगुरू, सुखदेव, चंद्रशेखर आझाद यांच्या सहकार्याने लाहोर येथे.
• केंद्रीय कायदेमंडळात बॉम्ब (८ एप्रिल १९२९) : बटुकेश्वर दत्त यांच्यासोबत. उद्देश कोणाला मारणे नव्हे तर 'बहिऱ्या सरकारला ऐकवणे' हा होता. पब्लिक सेफ्टी बिल व ट्रेड डिस्प्युट्स बिलाचा विरोध. स्वतःहून अटक करून घेतली.
• तुरुंगातील उपोषण : राजकीय कैद्यांच्या हक्कांसाठी. या उपोषणात जतीन दास यांचा मृत्यू झाला (१९२९).
• लाहोर कट खटला व फाशी : २३ मार्च १९३१ रोजी भगतसिंग, राजगुरू व सुखदेव यांना लाहोर येथे फाशी.
• विचार : 'इन्कलाब जिंदाबाद' घोषणा लोकप्रिय केली. 'मी नास्तिक का आहे?' (Why I am an Atheist) हा लेख प्रसिद्ध. शोषणमुक्त, समाजवादी भारत हे स्वप्न.

३. चंद्रशेखर आझाद (Chandrashekhar Azad)

• जन्म : १९०६, भाबरा (मध्य प्रदेश).
• असहकार चळवळीत किशोरवयात अटक; न्यायालयात नाव 'आझाद', वडिलांचे नाव 'स्वतंत्रता' व पत्ता 'तुरुंग' असे सांगितले. तेव्हापासून 'आझाद' नाव पडले.
• काकोरी कटात सहभाग; पोलिसांच्या हाती कधीही लागले नाहीत.
• HSRA चे सेनापती (Commander-in-Chief) म्हणून संघटन, शस्त्रे व निधीची व्यवस्था केली.
• साँडर्स प्रकरणात भगतसिंगांना साथ.
• बलिदान : २७ फेब्रुवारी १९३१, अल्फ्रेड पार्क, अलाहाबाद. पोलिसांशी लढताना जिवंत न पकडले जाण्याची प्रतिज्ञा पाळली. आज हे उद्यान 'चंद्रशेखर आझाद पार्क' म्हणून ओळखले जाते.

तुलना : भगतसिंग व चंद्रशेखर आझाद

४. भारत छोडो आंदोलन – १९४२ (Quit India Movement)

कारणे

• क्रिप्स योजनेचे अपयश (१९४२) – भारतीयांची निराशा.
• दुसऱ्या महायुद्धात जपानचा पूर्वेकडून धोका; ब्रिटिश भारताचे रक्षण करू शकणार नाहीत अशी भावना.
• महागाई, वस्तूंची टंचाई व आर्थिक हाल.

प्रमुख घटनाक्रम

• जुलै १९४२ – वर्धा येथे काँग्रेस कार्यकारिणीचा ठराव.
• ८ ऑगस्ट १९४२ : मुंबईत गवालिया टँक मैदानावर अखिल भारतीय काँग्रेस समितीने 'भारत छोडो' ठराव मंजूर केला. गांधीजींचा मंत्र – 'करा किंवा मरा' (Do or Die).
• ९ ऑगस्टच्या पहाटे गांधीजी व सर्व प्रमुख नेत्यांना अटक. गांधीजींना पुण्यातील आगाखान पॅलेसमध्ये ठेवले.
• नेतृत्वाविना जनतेने स्वयंस्फूर्तीने आंदोलन चालवले.

वैशिष्ट्ये

• भूमिगत नेतृत्व : जयप्रकाश नारायण, राम मनोहर लोहिया, अरुणा असफ अली. उषा मेहता यांनी गुप्त 'काँग्रेस रेडिओ' चालवला.
• प्रति सरकारे (Parallel Governments) : सातारा (नाना पाटील), बलिया (उत्तर प्रदेश), तामलूक (बंगाल).
• विदर्भात चिमूर व आष्टी येथे तीव्र लढा झाला.
• विद्यार्थी, शेतकरी, कामगार व महिलांचा मोठा सहभाग.

मर्यादा व परिणाम

• मुस्लिम लीग दूर राहिली; कम्युनिस्ट पक्षाने विरोध केला.
• सरकारने कठोर दडपशाही करून आंदोलन चिरडले.
• तरीही ब्रिटिशांना कळून चुकले की भारतावर दीर्घकाळ राज्य करणे शक्य नाही. स्वातंत्र्याची मागणी आता तडजोडीपलीकडे गेली.

५. सुभाषचंद्र बोस व आझाद हिंद सेना (INA), INA खटले

सुभाषचंद्र बोस

• जन्म २३ जानेवारी १८९७, कटक. ICS परीक्षा उत्तीर्ण होऊनही देशसेवेसाठी राजीनामा.
• काँग्रेस अध्यक्ष – हरिपुरा (१९३८) व त्रिपुरी (१९३९). गांधीजींशी मतभेदांमुळे राजीनामा देऊन फॉरवर्ड ब्लॉक (१९३९) स्थापन केला.
• १९४१ मध्ये नजरकैदेतून निसटून जर्मनीला गेले; तेथे 'आझाद हिंद रेडिओ' सुरू केला.

आझाद हिंद सेना (Indian National Army – INA)

• सुरुवात – कॅप्टन मोहनसिंग यांनी जपानच्या मदतीने भारतीय युद्धकैद्यांपासून सेना उभारली. रासबिहारी बोस यांचे योगदान.
• १९४३ मध्ये सुभाषचंद्र बोस सिंगापूरला आले व सेनेचे नेतृत्व स्वीकारले; त्यांना 'नेताजी' म्हटले गेले.
• २१ ऑक्टोबर १९४३ : सिंगापूर येथे 'आझाद हिंद सरकार' (स्वतंत्र भारताचे हंगामी सरकार) स्थापन.
• घोषणा : 'चलो दिल्ली', 'तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हें आज़ादी दूँगा', 'जय हिंद'.
• महिलांसाठी राणी झाशी रेजिमेंट – कॅप्टन लक्ष्मी स्वामिनाथन.
• अंदमान-निकोबार बेटांना 'शहीद' व 'स्वराज' अशी नावे दिली.
• १९४४ च्या इम्फाळ-कोहिमा मोहिमेत अपयश; जपानच्या पराभवानंतर सेना शरण आली. ऑगस्ट १९४५ मध्ये विमान अपघातात नेताजींचा मृत्यू झाल्याचे सांगितले जाते (हा विषय आजही वादग्रस्त आहे).

INA खटले (लाल किल्ला खटले, १९४५-४६)

• दिल्लीच्या लाल किल्ल्यात शाहनवाज खान, प्रेम सहगल व गुरुबक्षसिंग धिल्लन यांच्यावर राजद्रोहाचा खटला.
• बचाव पक्ष : भुलाभाई देसाई (प्रमुख युक्तिवाद), पं. नेहरू, तेजबहादूर सप्रू, असफ अली इत्यादी.
• देशभर निदर्शने; 'लाल किल्ला तोडून टाका' अशी भावना. हिंदू-मुस्लिम-शीख ऐक्याचे दर्शन.
• शिक्षा झाली, पण जनमताच्या दबावामुळे सेनाप्रमुखांनी ती माफ केली.
• परिणाम : भारतीय सैन्यातही राष्ट्रवाद पसरला; १९४६ चे नाविक बंड (RIN Mutiny) घडले. ब्रिटिशांना भारतीय सैन्यावर विसंबणे अशक्य झाले.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारत छोडो आंदोलनाची (१९४२) कारणे, स्वरूप व परिणाम सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सुभाषचंद्र बोस व आझाद हिंद सेनेचे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान विशद करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भगतसिंग यांच्या क्रांतिकारी कार्यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) चंद्रशेखर आझाद यांच्या कार्यावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) INA खटले (लाल किल्ला खटले) यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• क्रिप्स मिशन, वेव्हेल योजना
• कॅबिनेट मिशन योजना, माउंटबॅटन योजना
• स्वातंत्र्य कायदा, १९४७; भारताची फाळणी

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV: Cripps Mission, Wavell Plan,; Cabinet Mission Plan, Mountbatten Plan; Independence Act, 1947, Partition of India

१. क्रिप्स योजना (Cripps Mission) – १९४२

पार्श्वभूमी: दुसऱ्या महायुद्धात (Second World War) जपानने आग्नेय आशियात वेगाने आगेकूच केली आणि भारताच्या सीमेपर्यंत धोका निर्माण झाला. युद्धासाठी भारतीयांचे सहकार्य मिळवणे ब्रिटनला आवश्यक होते. अमेरिका व चीन यांचाही ब्रिटनवर दबाव होता. म्हणून मार्च १९४२ मध्ये ब्रिटिश मंत्रिमंडळातील सदस्य सर स्टॅफर्ड क्रिप्स यांना भारतात पाठवले गेले.

प्रमुख तरतुदी

• युद्ध संपल्यानंतर भारताला वसाहती स्वराज्य (Dominion Status) दिले जाईल.
• युद्धानंतर राज्यघटना तयार करण्यासाठी संविधान सभा (Constituent Assembly) स्थापन होईल. तिचे सदस्य प्रांतिक विधिमंडळांकडून निवडले जातील, तर संस्थानांचे प्रतिनिधी संस्थानिक नेमतील.
• नवी घटना मान्य नसलेल्या प्रांतांना त्यातून बाहेर राहण्याचा अधिकार असेल.
• युद्धकाळात संरक्षण खाते ब्रिटिशांच्याच ताब्यात राहील.

अपयशाची कारणे

• काँग्रेस: तात्काळ सत्ता हस्तांतर नव्हते, संरक्षण खाते भारतीयांना नव्हते आणि प्रांतांना बाहेर राहण्याच्या अधिकारामुळे देशाचे तुकडे होण्याचा धोका होता.
• मुस्लिम लीग: पाकिस्तानच्या मागणीला स्पष्ट मान्यता दिली नव्हती.
• महात्मा गांधींनी या योजनेला "पुढील तारखेचा धनादेश" (Post-dated Cheque) असे म्हटले.

परिणाम: योजनेच्या अपयशामुळे भारतीयांमध्ये असंतोष वाढला. त्यातूनच ऑगस्ट १९४२ मध्ये 'चले जाव' आंदोलन सुरू झाले.

२. वेव्हेल योजना (Wavell Plan) – १९४५

जून १९४५ मध्ये व्हाईसरॉय लॉर्ड वेव्हेल यांनी राजकीय कोंडी फोडण्यासाठी ही योजना मांडली. तिच्यावर चर्चा करण्यासाठी सिमला परिषद (Simla Conference, जून–जुलै १९४५) भरवण्यात आली.

प्रमुख तरतुदी

• व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी मंडळात व्हाईसरॉय व सरसेनापती वगळता सर्व सदस्य भारतीय असतील.
• सवर्ण हिंदू व मुस्लिम यांना समान प्रतिनिधित्व दिले जाईल.
• परराष्ट्र खाते भारतीय सदस्याकडे दिले जाईल.
• युद्धानंतर नव्या राज्यघटनेविषयी चर्चा सुरू केली जाईल.

अपयश: कार्यकारी मंडळातील सर्व मुस्लिम सदस्य फक्त मुस्लिम लीगच नेमेल, असा आग्रह मोहम्मद अली जिना यांनी धरला. काँग्रेसने हा आग्रह नाकारला, कारण काँग्रेसमध्येही मुस्लिम नेते होते (उदा. काँग्रेस अध्यक्ष मौलाना अबुल कलाम आझाद). त्यामुळे सिमला परिषद अपयशी ठरली आणि लीगचे राजकीय वजन वाढले.

३. कॅबिनेट मिशन योजना (Cabinet Mission Plan) – १९४६

युद्धानंतर ब्रिटनमध्ये क्लेमेंट ॲटली यांचे मजूर पक्षाचे सरकार आले. १९४६ मध्ये तीन मंत्र्यांचे शिष्टमंडळ भारतात आले. त्याचे सदस्य होते: लॉर्ड पेथिक-लॉरेन्स, सर स्टॅफर्ड क्रिप्स आणि ए. व्ही. अलेक्झांडर. या शिष्टमंडळाने १६ मे १९४६ रोजी आपली योजना जाहीर केली.

प्रमुख तरतुदी

• स्वतंत्र पाकिस्तानची मागणी फेटाळली गेली.
• ब्रिटिश प्रांत व संस्थाने मिळून भारतीय संघराज्य (Union of India) निर्माण होईल. संरक्षण, परराष्ट्र व्यवहार आणि दळणवळण ही खाती संघाकडे राहतील.
• प्रांतांचे A, B, C असे तीन गट (Grouping) करण्यात येतील.
• संविधान सभेत एकूण ३८९ सदस्य असतील आणि त्यांची निवड प्रांतिक विधिमंडळांमार्फत होईल.
• प्रमुख पक्षांचे अंतरिम सरकार (Interim Government) स्थापन होईल.

परिणाम

• मुस्लिम लीगने सुरुवातीला योजना स्वीकारली, पण नंतर माघार घेतली. लीगने १६ ऑगस्ट १९४६ रोजी 'प्रत्यक्ष कृती दिन' (Direct Action Day) पाळला. त्यातून कलकत्त्यात भीषण जातीय दंगली उसळल्या.
• २ सप्टेंबर १९४६ रोजी पं. जवाहरलाल नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली अंतरिम सरकार स्थापन झाले. लीग नंतर त्यात सामील झाली, पण तिने सरकारला सहकार्य केले नाही.
• ९ डिसेंबर १९४६ रोजी संविधान सभेची पहिली बैठक झाली. लीगने या सभेवर बहिष्कार टाकला.

४. माउंटबॅटन योजना (Mountbatten Plan) – ३ जून १९४७

२० फेब्रुवारी १९४७ रोजी पंतप्रधान ॲटली यांनी घोषणा केली की जून १९४८ पूर्वी ब्रिटिश भारत सोडतील. त्यानंतर मार्च १९४७ मध्ये लॉर्ड माउंटबॅटन व्हाईसरॉय म्हणून भारतात आले. देशातील दंगलींची स्थिती पाहून त्यांनी फाळणी हाच व्यवहार्य मार्ग मानला आणि ३ जून १९४७ रोजी आपली योजना जाहीर केली.

प्रमुख तरतुदी

• भारताची भारत व पाकिस्तान अशी दोन अधिराज्यांमध्ये (Dominions) फाळणी होईल.
• पंजाब व बंगालच्या विधिमंडळांनी प्रांताच्या विभाजनाचा निर्णय घ्यायचा होता.
• वायव्य सरहद्द प्रांत (NWFP) आणि आसाममधील सिल्हेट येथे सार्वमत (Referendum) घेतले जाईल.
• सीमा निश्चित करण्यासाठी सीमा आयोग (Boundary Commission) नेमला जाईल. त्याचे अध्यक्ष सर सिरिल रॅडक्लिफ होते.
• संस्थानांवरील ब्रिटिश सार्वभौमत्व संपुष्टात येईल. संस्थाने भारत किंवा पाकिस्तानात सामील होऊ शकतील.
• सत्ता हस्तांतराची तारीख पुढे आणून १५ ऑगस्ट १९४७ निश्चित करण्यात आली.

काँग्रेस व मुस्लिम लीग या दोघांनीही ही योजना स्वीकारली.

५. भारतीय स्वातंत्र्य कायदा, १९४७ (Indian Independence Act, 1947)

माउंटबॅटन योजनेला कायदेशीर रूप देण्यासाठी ब्रिटिश संसदेने जुलै १९४७ मध्ये हा कायदा संमत केला.

प्रमुख तरतुदी

1. १५ ऑगस्ट १९४७ पासून भारत व पाकिस्तान ही दोन स्वतंत्र अधिराज्ये अस्तित्वात येतील.
2. दोन्ही देशांच्या संविधान सभांना पूर्ण सार्वभौम अधिकार मिळतील. त्या स्वतःची राज्यघटना तयार करू शकतील.
3. प्रत्येक अधिराज्यासाठी स्वतंत्र गव्हर्नर जनरल असेल.
4. भारतमंत्री (Secretary of State for India) हे पद रद्द होईल.
5. संस्थानांवरील ब्रिटिश सर्वश्रेष्ठत्व (Paramountcy) संपुष्टात येईल.
6. नवी घटना तयार होईपर्यंत भारत सरकार कायदा, १९३५ आवश्यक बदलांसह लागू राहील.

स्वतंत्र भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल लॉर्ड माउंटबॅटन झाले, तर पाकिस्तानचे पहिले गव्हर्नर जनरल मोहम्मद अली जिना झाले.

६. भारताची फाळणी (Partition of India)

फाळणीची कारणे

• ब्रिटिशांची 'फोडा आणि राज्य करा' (Divide and Rule) नीती.
• १९०९ च्या कायद्याने सुरू झालेले स्वतंत्र मतदारसंघ.
• मुस्लिम लीगचा द्विराष्ट्र सिद्धांत आणि लाहोर ठराव (१९४०) यातून झालेली पाकिस्तानची मागणी.
• जिनांचा हट्टी दृष्टिकोन आणि प्रत्यक्ष कृती दिनानंतर उसळलेल्या जातीय दंगली.
• अंतरिम सरकारमध्ये लीगचे असहकार्य, ज्यामुळे कारभार करणे कठीण झाले.
• गृहयुद्ध टाळण्यासाठी काँग्रेसने नाइलाजाने फाळणी स्वीकारली.
• ब्रिटिशांना लवकरात लवकर भारत सोडण्याची घाई होती.

फाळणीचे परिणाम

• इतिहासातील सर्वात मोठे लोकसंख्या स्थलांतर झाले. लाखो लोक बेघर झाले.
• पंजाब व बंगालमध्ये भीषण हिंसाचार झाला आणि मोठी जीवितहानी झाली.
• निर्वासितांच्या पुनर्वसनाची गंभीर समस्या निर्माण झाली.
• काश्मीर प्रश्न निर्माण झाला आणि भारत-पाकिस्तान संघर्षाची सुरुवात झाली.
• संपत्ती, लष्कर आणि प्रशासन यांची विभागणी करावी लागली.
• ५०० हून अधिक संस्थानांच्या विलीनीकरणाचे आव्हान उभे राहिले. हे काम सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी पार पाडले.

तुलनात्मक तक्ता

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) कॅबिनेट मिशन योजनेच्या तरतुदी स्पष्ट करून तिच्या परिणामांची चर्चा करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारताच्या फाळणीची कारणे व परिणाम सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) क्रिप्स योजनेवर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) वेव्हेल योजना व सिमला परिषद यावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतीय स्वातंत्र्य कायदा, १९४७ च्या प्रमुख तरतुदी लिहा.