अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)
- a. परमार; चंदेल, पाल-सेन (Paramara; Chandela, Pala-Sena)
- b. पश्चिमी चालुक्य आणि सोलंकी (Western Chalukya and Solanki)
- c. पश्चिम भारतीय हस्तलिखित चित्रकला (Western Indian Manuscript painting)
a. परमार स्थापत्य (Paramara Architecture)
इ.स. 10 ते 13 व्या शतकात माळवा प्रदेशात परमार घराण्याचे राज्य होते. त्यांची राजधानी धार (धारानगरी) होती. राजा भोज (सुमारे इ.स. 1010–1055) हा सर्वांत प्रसिद्ध परमार राजा होता. तो विद्वान व कलाप्रेमी होता.
- समरांगण सूत्रधार (Samarangana Sutradhara): स्थापत्यशास्त्रावरील हा संस्कृत ग्रंथ राजा भोजाच्या नावावर आहे. त्यात नगररचना, मंदिर, राजवाडे व यंत्रे यांची माहिती आहे.
- भोजपूरचे शिवमंदिर: भोपाळजवळ भोजपूर येथे भोजाने भव्य शिवमंदिर सुरू केले. येथील शिवलिंग अतिशय मोठे आहे. मंदिर अपूर्ण राहिले; पण त्याच्या परिसरातील दगडांवरील रेखाचित्रांमुळे बांधकामाची पद्धत समजते.
- उदयेश्वर (नीलकंठेश्वर) मंदिर, उदयपूर (विदिशा जिल्हा): राजा उदयादित्य याच्या काळात (11 वे शतक) बांधले. हे भूमिज शैलीचे (Bhumija style) उत्तम उदाहरण आहे.
- भूमिज शैली: नागर शैलीचा एक प्रकार. शिखरावर लहान लहान शिखरांच्या (उरुशृंग) रांगा मजल्यांप्रमाणे रचलेल्या असतात. ही शैली माळव्यात विकसित झाली.
चंदेल स्थापत्य (Chandela Architecture) – खजुराहो
बुंदेलखंडातील चंदेल राजांनी इ.स. 950 ते 1050 च्या सुमारास खजुराहो (मध्य प्रदेश) येथे मंदिरे बांधली. परंपरेनुसार येथे 85 मंदिरे होती; आज सुमारे 25 मंदिरे शिल्लक आहेत. ही मंदिरे हिंदू (शैव, वैष्णव) व जैन आहेत. इ.स. 1986 मध्ये खजुराहोचा युनेस्को जागतिक वारसा यादीत समावेश झाला.
- लक्ष्मण मंदिर: यशोवर्मन याच्या काळात सुरू; इ.स. 954 च्या सुमारास (धंगाच्या काळात) पूर्ण. पंचायतन रचना.
- विश्वनाथ मंदिर: राजा धंग याच्या काळात, सुमारे इ.स. 1002.
- कंदरिया महादेव मंदिर: सुमारे इ.स. 1025–1050; सर्वांत मोठे व उत्कृष्ट मंदिर. हे विद्याधर याने बांधल्याचे मानले जाते (इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत).
- जैन मंदिरे: पार्श्वनाथ, आदिनाथ इत्यादी.
वैशिष्ट्ये: उंच जगती (चौथरा); अर्धमंडप – मंडप – महामंडप – अंतराळ – गर्भगृह अशी एका रेषेत रचना; पर्वतशिखरासारखे उंच शिखर व त्याभोवती उरुशृंग; देव-देवता, अप्सरा (सुरसुंदरी), मिथुन शिल्पे व दैनंदिन जीवनाचे सुंदर शिल्पकाम.
पाल-सेन कला (Pala-Sena Art) – बंगाल व बिहार
- पाल राजे (8 वे ते 12 वे शतक): बौद्ध धर्माचे आश्रयदाते. धर्मपाल याने विक्रमशिला महाविहार स्थापन केला. पहारपूर (आजचा बांगलादेश) येथील सोमपुर महाविहारही धर्मपालाशी जोडला जातो. नालंदाला त्यांनी आश्रय दिला.
- शिल्पकला: काळ्या बेसाल्ट दगडातील बुद्ध, बोधिसत्त्व, तारा, विष्णू यांच्या मूर्ती; नालंदा व कुर्किहार येथील कांस्य (ब्राँझ) मूर्ती प्रसिद्ध. तिबेटी इतिहासकार तारानाथ याने धीमान व वितपाल (Dhiman and Bitpalo) या कलाकारांचा उल्लेख केला आहे.
- चित्रकला: ताडपत्रावरील बौद्ध हस्तलिखिते, उदा. अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता.
- सेन राजे (11 वे–12 वे शतक): विजयसेन, बल्लाळसेन, लक्ष्मणसेन. हे हिंदू धर्माचे आश्रयदाते होते. पाल शैलीतील शिल्पकला त्यांनी पुढे चालवली; विष्णू, सूर्य, शिव यांच्या मूर्ती घडल्या. त्यांची फार थोडी मंदिरे आज शिल्लक आहेत.
- समरांगण सूत्रधार – राजा भोज.
- उदयेश्वर मंदिर – भूमिज शैली – उदयादित्य.
- खजुराहो – चंदेल – युनेस्को 1986; कंदरिया महादेव सर्वांत मोठे.
- विक्रमशिला – धर्मपाल; धीमान व वितपाल – पाल कलाकार.
b. पश्चिमी चालुक्य स्थापत्य (Western Chalukya Architecture)
कल्याणीचे चालुक्य यांना पश्चिमी (उत्तरकालीन) चालुक्य म्हणतात. तैलप दुसरा याने इ.स. 973 मध्ये हे राज्य स्थापन केले; ते सुमारे इ.स. 1189 पर्यंत टिकले. आजच्या कर्नाटकातील तुंगभद्रा परिसरात त्यांनी अनेक मंदिरे बांधली.
- लक्कुंडी: ब्रह्म जिनालय (जैन मंदिर) – दानशूर अत्तिमब्बे हिने बांधले; काशीविश्वेश्वर मंदिर.
- इटगी येथील महादेव मंदिर (इ.स. 1112): विक्रमादित्य सहावा याचा सेनापती महादेव याने बांधले. शिलालेखात त्याला ‘देवालय चक्रवर्ती’ (मंदिरांचा सम्राट) म्हटले आहे.
- डंबळ येथील दोड्डबसप्पा मंदिर: ताऱ्याच्या आकाराचा (Stellate) तलविन्यास.
वैशिष्ट्ये:
- वेसर शैली (Vesara) – नागर व द्राविड शैलींचे मिश्रण.
- मऊ हिरवट-काळ्या सोपस्टोन/क्लोरिटिक शिस्ट दगडाचा वापर; त्यामुळे बारीक नक्षी शक्य.
- लेथवर घडवल्यासारखे गोल, चकचकीत खांब.
- दरवाजांच्या चौकटी व छतांवर सूक्ष्म कोरीवकाम.
- हीच शैली पुढे होयसळ स्थापत्याचा आधार ठरली.
सोलंकी स्थापत्य (Solanki / Chaulukya Architecture) – गुजरात
गुजरातमधील सोलंकी (चौलुक्य) घराण्याची राजधानी अणहिलवाड पाटण होती (इ.स. 10 वे ते 13 वे शतक). त्यांच्या शैलीला मारू-गुर्जर शैली (Maru-Gurjara style) म्हणतात.
| स्मारक | राजा / बांधणारा | काळ |
|---|---|---|
| मोढेरा सूर्यमंदिर | भीमदेव पहिला | इ.स. 1026–27 |
| राणी की वाव (पाटण), युनेस्को 2014 | राणी उदयमती (भीमदेव पहिला याच्या स्मरणार्थ) | 11 वे शतक |
| विमल वसही, दिलवाडा (माउंट अबू) | विमलशाह (भीमदेव पहिला याचा मंत्री) | इ.स. 1031 |
| लूण वसही, दिलवाडा | वस्तुपाल व तेजपाल (वाघेला राजा वीरधवल याचे मंत्री) | इ.स. 1230 |
| रुद्रमहालय, सिद्धपूर | सिद्धराज जयसिंह | 12 वे शतक |
| सोमनाथ मंदिराची पुनर्बांधणी | कुमारपाल | 12 वे शतक |
वैशिष्ट्ये: मोढेरा येथे सूर्यकुंड, सभामंडप व गर्भगृह; दिलवाडा मंदिरांतील पांढऱ्या संगमरवरावरील अतिशय नाजूक कोरीवकाम (छतांचे लोलक, तोरण); राणी की वाव ही सात मजली पायऱ्यांची विहीर असून तिच्यावर शेकडो शिल्पे आहेत.
- इटगी महादेव मंदिर – ‘देवालय चक्रवर्ती’.
- मोढेरा सूर्यमंदिर – भीमदेव पहिला.
- विमल वसही 1031; लूण वसही 1230.
- राणी की वाव – युनेस्को 2014.
c. पश्चिम भारतीय हस्तलिखित चित्रकला (Western Indian Manuscript Painting)
इ.स. 11 व्या ते 16 व्या शतकात गुजरात, राजस्थान व माळवा भागात धार्मिक ग्रंथांच्या हस्तलिखितांत लघुचित्रे (Miniatures) काढली गेली. यांना पश्चिम भारतीय शैली, जैन शैली किंवा अपभ्रंश शैली (Apabhramsha style) म्हणतात. जैन व्यापारी ‘शास्त्रदान’ म्हणून ग्रंथ लिहून घेत व भांडारांत ठेवत.
टप्पे
- ताडपत्र काळ (सुमारे 1100 ते 1400): लांब अरुंद ताडपत्रांवर लहान चित्रे. उदा. पाटण येथील ‘निशीथचूर्णी’ (सुमारे इ.स. 1100).
- कागद काळ (सुमारे 1400 नंतर): कागद आल्यावर चित्रे मोठी झाली; सोनेरी व निळ्या रंगांचा वापर वाढला. उदा. मांडू येथील कल्पसूत्र (इ.स. 1439).
प्रमुख ग्रंथ
- कल्पसूत्र – महावीर व इतर तीर्थंकरांचे जीवन.
- कालकाचार्य कथा – जैन आचार्य कालक यांची कथा.
- वसंत विलास (इ.स. 1451) – वसंत ऋतू व प्रेमावर आधारित धर्मनिरपेक्ष (लौकिक) चित्रमालिका.
- बालगोपाल स्तुती – कृष्णलीलेवर आधारित वैष्णव ग्रंथ.
वैशिष्ट्ये
- चेहरा एका बाजूने (तीन-चतुर्थांश) दाखवला तरी दूरचा डोळा चेहऱ्याबाहेर डोकावणारा (Protruding farther eye).
- टोकदार नाक, रुंद छाती, बारीक कंबर, कोनदार रेषा.
- लाल पार्श्वभूमी; पिवळा, निळा, सोनेरी रंग.
- सपाट रचना, खोली (Perspective) नाही.
- या शैलीचा प्रभाव पुढील राजपूत व सुरुवातीच्या मुघल चित्रकलेवर पडला.
- दुसरे नाव – जैन / अपभ्रंश शैली.
- निशीथचूर्णी – सुमारे 1100 – ताडपत्र.
- वसंत विलास – 1451 – लौकिक विषय.
- ‘बाहेर डोकावणारा दूरचा डोळा’ हे खास लक्षण.
परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) चंदेल राजांच्या काळातील खजुराहो येथील मंदिर स्थापत्याची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सोलंकी राजांच्या काळातील गुजरात व राजस्थानमधील कला व स्थापत्याचा आढावा घ्या.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: परमार स्थापत्य व राजा भोज.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: पाल-सेन काळातील शिल्पकला.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पश्चिम भारतीय हस्तलिखित चित्रकलेची वैशिष्ट्ये सांगा.