मध्ययुगीन भारताचा इतिहास: इ.स. 1526 ते 1707 HIS4MM7

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• a. मुघल काळाची साहित्यिक साधने (Literary Sources of the Mughal Period)
• b. बाबराच्या आक्रमणापूर्वीची भारताची राजकीय स्थिती, भारतात मुघल सत्तेची स्थापना (The Political Condition of India before Babur's Invasion, Establishment of Mughal Rule in India)
• c. शेरशाह सूर – दुसऱ्या अफगाण साम्राज्याची स्थापना व प्रशासकीय सुधारणा (Sher Shah Sur – Establishment of Second Afghan Empire and Administrative Reforms)

a. मुघल काळाची साहित्यिक साधने

मुघल काळाचा (इ.स. 1526 ते 1707) इतिहास जाणून घेण्यासाठी विपुल साहित्यिक साधने (Literary Sources) उपलब्ध आहेत. यातील बहुतेक ग्रंथ फारसी (Persian) भाषेत आहेत. सम्राटांची आत्मचरित्रे, दरबारी इतिहासकारांचे ग्रंथ, स्वतंत्र इतिहासकारांचे लेखन आणि परकीय प्रवाशांची प्रवासवर्णने असे त्यांचे प्रकार पडतात.

1. आत्मचरित्रे व राजघराण्यातील लेखन

• बाबरनामा (Baburnama / तुझुक-ए-बाबरी) – बाबराचे आत्मचरित्र, तुर्की (चगताई) भाषेत. अकबराच्या काळात अब्दुर रहीम खान-ए-खानान याने त्याचा फारसी अनुवाद केला. बाबराची युद्धे, निसर्ग, भारताचे वर्णन यात आहे.
• हुमायूँनामा (Humayun-nama) – बाबराची मुलगी गुलबदन बेगम हिने लिहिले. हुमायूनच्या जीवनाची व राजघराण्याची माहिती.
• तुझुक-ए-जहाँगिरी (Tuzuk-i-Jahangiri) – जहाँगीरचे आत्मचरित्र.

2. दरबारी व इतर इतिहासकारांचे ग्रंथ

3. परकीय प्रवाशांची वर्णने

• राल्फ फिच, विल्यम हॉकिन्स, सर थॉमस रो (जहाँगीरच्या दरबारात इंग्रज राजदूत).
• फ्रान्स्वा बर्नियर (Francois Bernier) – शाहजहान व औरंगजेबाचा काळ, वारसा युद्धाचे वर्णन.
• टॅव्हर्नियर (हिरे व व्यापार) आणि निकोलाओ मनुची (स्टोरिया दो मोगोर).

याशिवाय तुलसीदास, सूरदास यांचे साहित्य, मराठी बखरी आणि शीख साहित्य यांतूनही सामाजिक-धार्मिक स्थिती समजते.

b. बाबरापूर्वीची राजकीय स्थिती व मुघल सत्तेची स्थापना

इ.स. 1526 पूर्वी भारतात कोणतीही एक मजबूत केंद्रीय सत्ता नव्हती. देश अनेक लहान-मोठ्या राज्यांत विभागलेला होता. या राजकीय फुटीचा फायदा बाबराला मिळाला.

बाबरापूर्वीची राजकीय स्थिती (Political Condition)

1. दिल्ली सल्तनत – इब्राहिम लोदी (इ.स. 1517-1526) सुलतान होता. त्याच्या कडक वागणुकीमुळे अफगाण सरदार नाराज होते.
2. पंजाब – सुभेदार दौलत खान लोदी आणि इब्राहिमचा काका आलम खान यांनी बाबराला भारतात येण्याचे निमंत्रण दिल्याचे मानले जाते.
3. मेवाड – राणा संग (संग्रामसिंह) हा उत्तर भारतातील सर्वांत शक्तिशाली राजपूत राजा होता.
4. गुजरात, माळवा, बंगाल – स्वतंत्र मुस्लिम राज्ये; बंगालमध्ये नुसरत शाह.
5. दक्षिण भारत – विजयनगरचे कृष्णदेवराय (इ.स. 1509-1529); बहमनी राज्याचे विजापूर, अहमदनगर, गोवळकोंडा, वऱ्हाड व बिदर अशा पाच शाह्यांत विभाजन.
6. पोर्तुगीज – इ.स. 1510 मध्ये गोवा जिंकून पश्चिम किनाऱ्यावर सत्ता.

मुघल सत्तेची स्थापना (Establishment of Mughal Rule)

बाबराचा जन्म इ.स. 1483 मध्ये फरगाणा (मध्य आशिया) येथे झाला. तो पित्याकडून तैमूरचा आणि आईकडून चंगेजखानाचा वंशज होता. समरकंद टिकवता न आल्याने त्याने काबूल जिंकले (इ.स. 1504) आणि भारताकडे लक्ष वळवले.

बाबराच्या यशाची कारणे: तोफखाना (उस्ताद अली व मुस्तफा), तुलुगमा युद्धनीती (Tulughma), कुशल घोडदळ, बाबराचे नेतृत्व आणि भारतीय राज्यांतील फूट. पानिपतनंतर बाबराने 'पादशाह' ही पदवी धारण केली. बाबराचा मृत्यू 26 डिसेंबर 1530 रोजी आग्रा येथे झाला.

हुमायून (इ.स. 1530-1540, 1555-1556): शेरखानाकडून चौसा (1539) व कनौज (1540) येथे पराभव होऊन त्याला राज्य गमवावे लागले. सुमारे 15 वर्षे वनवास भोगल्यावर इराणच्या शाहच्या मदतीने त्याने इ.स. 1555 मध्ये दिल्ली परत जिंकली. इ.स. 1556 मध्ये त्याचा मृत्यू झाला आणि अकबराच्या काळात मुघल सत्ता स्थिर झाली.

c. शेरशाह सूर – दुसरे अफगाण साम्राज्य व प्रशासकीय सुधारणा

शेरशाहचे मूळ नाव फरीद होते. त्याचे वडील हसन सूर हे सासाराम (बिहार) येथील जहागीरदार होते. वाघाला मारल्यामुळे त्याला 'शेरखान' ही पदवी मिळाली, असे सांगितले जाते. त्याच्या जन्मवर्षाबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत (इ.स. 1472 किंवा 1486).

दुसऱ्या अफगाण साम्राज्याची स्थापना (Second Afghan Empire)

लोदी सत्ता हे पहिले अफगाण साम्राज्य मानले जाते; म्हणून सूर घराण्याच्या सत्तेला दुसरे अफगाण साम्राज्य म्हणतात.

1. चौसाचे युद्ध (इ.स. 1539) – हुमायूनचा पराभव; शेरखानाने 'शेरशाह' ही पदवी घेतली.
2. कनौज/बिलग्रामचे युद्ध (इ.स. 1540) – हुमायूनचा निर्णायक पराभव; शेरशाह दिल्लीचा सम्राट झाला.
3. माळवा, रायसेन (1543), मारवाडचा मालदेव (1544) व सिंध-पंजाबवर विजय.
4. कालिंजरच्या वेढ्यात दारूगोळ्याच्या स्फोटात इ.स. 1545 मध्ये मृत्यू.

प्रशासकीय सुधारणा (Administrative Reforms)

1. केंद्रीय प्रशासन – सर्व सत्ता सम्राटाकडे. दिवाण-ए-विजारत (महसूल), दिवाण-ए-अर्ज (सैन्य), दिवाण-ए-रिसालत (परराष्ट्र), दिवाण-ए-इन्शा (पत्रव्यवहार) ही खाती.
2. प्रांतिक प्रशासन – साम्राज्याची विभागणी सरकार व परगण्यांत. सरकारमध्ये शिकदार-ए-शिकदारान (कायदा-सुव्यवस्था) व मुन्सिफ-ए-मुन्सिफान (न्याय/महसूल); परगण्यात शिकदार, अमीन, फोतेदार (खजिनदार) व कारकून.
3. जमीन महसूल (Land Revenue) – जमिनीची मोजणी, उत्पादनाचा सुमारे एक-तृतीयांश भाग कर, शेतकऱ्यांना पट्टा (Patta) व त्यांच्याकडून कबुलियत (Qabuliyat). रोख किंवा धान्यरूपात कर देण्याची मुभा. याच पद्धतीचा पुढे राजा तोडरमलने अकबराच्या काळात विकास केला.
4. चलन सुधारणा – चांदीचा 'रुपया' व तांब्याचा 'दाम' ही नाणी; आधुनिक रुपयाचा पाया.
5. लष्करी सुधारणा – घोड्यांवर दाग (Dagh) व सैनिकांचे हुलिया (वर्णन) नोंदवण्याची पद्धत; थेट भरती.
6. रस्ते व सराया – सोनारगाव (बंगाल) ते पेशावर हा 'सडक-ए-आझम' (पुढे ग्रँड ट्रंक रोड) बांधला; रस्त्यांवर सराया उभारल्या. सराया डाकचौक्या म्हणूनही वापरल्या जात.
7. पोलीस व न्याय – गावात गुन्हा झाल्यास मुकद्दमावर जबाबदारी; न्याय निष्पक्ष.
8. स्थापत्य – सासाराम येथील शेरशाहची कबर, दिल्लीचा पुराना किल्ला, रोहतास किल्ला.

केवळ 5 वर्षांच्या कारकिर्दीत केलेल्या या सुधारणांमुळे शेरशाहला अकबराचा अग्रदूत मानले जाते.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) बाबराच्या आक्रमणापूर्वीची भारताची राजकीय स्थिती स्पष्ट करून बाबराने भारतात मुघल सत्ता कशी स्थापन केली ते लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शेरशाह सूरने केलेल्या प्रशासकीय सुधारणांचे सविस्तर वर्णन करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मुघल काळाची साहित्यिक साधने यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पानिपतचे पहिले युद्ध (इ.स. 1526) यावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) शेरशाहची जमीन महसूल पद्धत यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• a. मुघल साम्राज्य – राजपूत धोरण, धार्मिक धोरण (Mughal Empire – Rajput Policy, Religious Policy)
• b. मुघल साम्राज्य – वायव्य सरहद्द धोरण, मध्य आशिया धोरण (Mughal Empire – North-West Frontier Policy, Central Asia Policy)
• c. मुघल साम्राज्य – दख्खन धोरण, मुघल साम्राज्याचा ऱ्हास (Mughal Empire – Deccan Policy, Downfall of Mughal Empire)

a. राजपूत धोरण व धार्मिक धोरण

राजपूत धोरण (Rajput Policy)

राजपूत हे शूर आणि भारतातील प्रभावी सत्ताधारी होते. त्यांना शत्रू न ठेवता साम्राज्याचे सहकारी बनवणे हा अकबराच्या राजपूत धोरणाचा मुख्य हेतू होता.

1. अकबर – इ.स. 1562 मध्ये आमेरचा राजा भारमल याच्या मुलीशी विवाह. राजा भगवानदास व राजा मानसिंग यांना उच्च मनसबी. शरण आलेल्या राजांना त्यांचे राज्य परत (वतन जहागीर) दिले. विरोध करणाऱ्यांवर स्वारी – चितोड (इ.स. 1568), रणथंभोर (इ.स. 1569). हळदीघाटीचे युद्ध (18 जून 1576) – मानसिंग विरुद्ध महाराणा प्रताप; प्रतापने शेवटपर्यंत मुघलांचे वर्चस्व मान्य केले नाही.
2. जहाँगीर – इ.स. 1615 मध्ये राजपुत्र खुर्रमच्या मोहिमेनंतर मेवाडचा राणा अमरसिंह याच्याशी सन्मानजनक तह.
3. शाहजहान – अकबराचे धोरण साधारणपणे चालू ठेवले.
4. औरंगजेब – इ.स. 1678 मध्ये महाराजा जसवंतसिंहाच्या मृत्यूनंतर मारवाड खालसा करण्याचा प्रयत्न. दुर्गादास राठोड यांनी अजितसिंहाचे रक्षण केले. मारवाड व मेवाडशी युद्ध (इ.स. 1679 नंतर); राजपुत्र अकबराचे बंड (इ.स. 1681). यामुळे राजपुतांचा पाठिंबा कमी झाला.

धार्मिक धोरण (Religious Policy)

1. अकबर – सुलह-ए-कुल (Sulh-i-kul, सर्वांशी शांतता): यात्रा कर रद्द (इ.स. 1563), जिझिया कर रद्द (इ.स. 1564), फतेहपूर सिक्री येथे इबादतखाना (इ.स. 1575), महजर (इ.स. 1579), दीन-ए-इलाही (इ.स. 1582). सर्व धर्मांना समान वागणूक.
2. जहाँगीर – सामान्यतः सहिष्णुता; पण बंडखोर राजपुत्र खुसरोला मदत केल्याच्या कारणावरून शीख गुरू अर्जन देव यांना इ.स. 1606 मध्ये देहदंड.
3. शाहजहान – काही प्रमाणात कट्टर धोरण; नवीन मंदिरे बांधण्यावर निर्बंध.
4. औरंगजेब – कट्टर सुन्नी धोरण: मंदिरे पाडण्याचे आदेश (इ.स. 1669), जिझिया कर पुन्हा लागू (इ.स. 1679), गुरू तेगबहादूर यांना देहदंड (इ.स. 1675), दरबारातील संगीत व झरोका दर्शन बंद, मुहतसिबांची नेमणूक, 'फतवा-ए-आलमगिरी' संकलन.

b. वायव्य सरहद्द धोरण व मध्य आशिया धोरण

वायव्य सरहद्द धोरण (North-West Frontier Policy)

खैबर, बोलन, गोमल या खिंडींतून भारतावर आक्रमणे होत. म्हणून काबूल व कंदाहार ही सामरिक ठाणी मुघलांसाठी महत्त्वाची होती. इराणचे सफावी (Safavids) व मध्य आशियातील उझबेक हे प्रबळ शेजारी होते. कंदाहारवरून मुघल व इराण यांच्यात सतत संघर्ष झाला.

1. अकबर – सावत्र भाऊ मिर्झा हकीम (काबूल) याच्याविरुद्ध इ.स. 1581 ची मोहीम; त्याच्या मृत्यूनंतर (1585) काबूल साम्राज्यात. युसुफझाई टोळ्यांविरुद्धच्या मोहिमेत बिरबल ठार (इ.स. 1586). काश्मीर (1586), सिंध (1591) व कंदाहार (1595) जिंकले. उझबेकांच्या धोक्यामुळे अकबर सुमारे 13 वर्षे (1585-1598) लाहोर येथे राहिला.
2. जहाँगीर – इराणचा शाह अब्बास पहिला याने इ.स. 1622 मध्ये कंदाहार जिंकले.
3. शाहजहान – इ.स. 1638 मध्ये इराणी सुभेदार अली मर्दान खान याने कंदाहार मुघलांच्या हाती दिले; पण इ.स. 1649 मध्ये ते पुन्हा इराणकडे गेले. 1649 व 1652 (औरंगजेब) आणि 1653 (दारा शिकोह) असे तीन वेढे अपयशी ठरले. कंदाहार कायमचे गेले.
4. औरंगजेब – युसुफझाई (1667) व आफ्रिदी (1672, ऐमल खान) पठाणांची बंडे; खुशालखान खट्टक याचा विरोध. औरंगजेब स्वतः हसन अब्दाल येथे गेला (1674-75). बळाबरोबर पैसा व पदे देऊन टोळ्यांना शांत केले.

मध्य आशिया धोरण (Central Asia Policy)

1. समरकंद व फरगाणा ही मुघलांची पूर्वजांची भूमी होती; ती परत मिळवण्याची इच्छा मुघल सम्राटांमध्ये होती.
2. अकबर – उझबेक सुलतान अब्दुल्ला खान याच्याशी समझोता करून हिंदुकुश पर्वत ही सीमा मानली; त्यामुळे संघर्ष टळला.
3. शाहजहान – बल्ख व बदख्शान मोहीम (इ.स. 1646-47): राजपुत्र मुरादबख्श व नंतर औरंगजेब यांना पाठवले. बल्ख जिंकले, पण कडाक्याची थंडी, स्थानिक उझबेक टोळ्यांचा विरोध, रसदीचा अभाव यामुळे इ.स. 1647 मध्ये माघार घ्यावी लागली.
4. परिणाम – प्रचंड पैसा व सैन्य वाया गेले, एकही प्रदेश हाती आला नाही; मुघल प्रतिष्ठेला धक्का.

c. दख्खन धोरण व मुघल साम्राज्याचा ऱ्हास

दख्खन धोरण (Deccan Policy)

साम्राज्यविस्ताराची इच्छा, दख्खनची संपत्ती, पोर्तुगीजांवर नियंत्रण आणि नंतर मराठ्यांचा उदय ही मुघलांच्या दख्खन धोरणाची प्रमुख कारणे होती.

1. अकबर – खानदेशने मांडलिकत्व स्वीकारले. अहमदनगरवर स्वारी; चांदबिबीने शौर्याने लढा दिला (1595-96), तहात वऱ्हाड मुघलांना मिळाले. इ.स. 1600 मध्ये अहमदनगर किल्ला व इ.स. 1601 मध्ये असीरगड जिंकला. खानदेश, वऱ्हाड, अहमदनगर हे सुभे निर्माण झाले.
2. जहाँगीर – निजामशाहीचा वजीर मलिक अंबर याने गनिमी काव्याने मुघलांना जोरदार प्रतिकार केला; जहाँगीरला मोठे यश मिळाले नाही.
3. शाहजहान – दौलताबाद (1633) घेऊन निजामशाही संपवली (1636); शहाजीराजे भोसले यांचा निजामशाही वाचवण्याचा प्रयत्न अपयशी. इ.स. 1636 मध्ये विजापूर व गोवळकोंडा यांच्याशी तह; त्यांनी मुघलांचे वर्चस्व मान्य केले.
4. औरंगजेब – राजपुत्र म्हणून दोनदा दख्खनचा सुभेदार (1636-44, 1652-57). सम्राट झाल्यावर इ.स. 1681-82 पासून मृत्यूपर्यंत दख्खनमध्ये. विजापूर (1686) व गोवळकोंडा (1687) जिंकले. छत्रपती संभाजी महाराजांना पकडून इ.स. 1689 मध्ये ठार केले. पण राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध चालू राहिले. 3 मार्च 1707 रोजी अहमदनगर येथे औरंगजेबाचा मृत्यू झाला.

या दीर्घ युद्धामुळे खजिना रिकामा झाला, उत्तर भारतातील प्रशासन ढिले पडले. म्हणून दख्खन धोरणाला मुघल साम्राज्याचा 'व्रण' (Deccan Ulcer) म्हटले जाते.

मुघल साम्राज्याच्या ऱ्हासाची कारणे (Causes of Downfall)

1. औरंगजेबाचे धार्मिक धोरण – हिंदू, शीख, राजपूत यांच्यात असंतोष.
2. दख्खन धोरण – पैसा, सैन्य व वेळ यांचा अपव्यय.
3. दुर्बल वारस – 1707 नंतरचे सम्राट अयोग्य व विलासी.
4. वारसा युद्धे – वारसाहक्काचा निश्चित नियम नसल्याने सतत युद्धे.
5. जहागिरदारी व मनसबदारी पद्धतीतील दोष – जहागिरींची टंचाई (Jagirdari Crisis), सरदारांमधील गटबाजी.
6. बंडे – मराठे, शीख, जाट, सतनामी, बुंदेले यांचे उठाव.
7. प्रांतिक सुभेदारांचे स्वातंत्र्य – हैदराबाद, बंगाल, अवध स्वतंत्र झाले.
8. परकीय आक्रमणे – नादिरशाह (1739) व अहमदशाह अब्दाली यांची आक्रमणे.
9. युरोपियनांचा उदय – प्लासी (1757) व बक्सर (1764) नंतर इंग्रज प्रबळ.

इ.स. 1857 च्या उठावानंतर शेवटचा मुघल सम्राट बहादूरशाह जफर याला इंग्रजांनी रंगूनला पाठवले आणि मुघल सत्तेचा औपचारिक अंत झाला.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) अकबर ते औरंगजेब या काळातील मुघलांच्या राजपूत व धार्मिक धोरणाचा आढावा घ्या.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मुघलांचे दख्खन धोरण स्पष्ट करून मुघल साम्राज्याच्या ऱ्हासाची कारणे लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मुघलांचे वायव्य सरहद्द धोरण (कंदाहार प्रश्न) यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) शाहजहानची बल्ख व बदख्शान मोहीम यावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) अकबराचे सुलह-ए-कुल धोरण यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• a. मुघल प्रशासन आणि मनसबदारी पद्धत (Mughal Administration and Mansabdari System)
• b. मुघल व प्रादेशिक चित्रकलेचा विकास, संगीत (Development of Mughal and Regional Paintings, Music)
• c. स्थापत्यकला, साहित्याचा विकास (Architecture, Development of Literature)

a. मुघल प्रशासन (Mughal Administration)

मुघल प्रशासनाचा पाया बाबरने घातला, पण त्याला व्यवस्थित स्वरूप सम्राट अकबराने दिले. मुघल शासन केंद्रीकृत (Centralised) होते. बादशहा हा सर्वोच्च सत्ताधारी होता.

1. केंद्रीय प्रशासन (Central Administration)

2. प्रांतिक व स्थानिक प्रशासन

• सुभा (Province): अकबराने इ.स. 1580 मध्ये साम्राज्याचे 12 सुभे केले; नंतर ही संख्या वाढली. सुभ्याचा प्रमुख सुभेदार (सिपहसालार / नाझिम). त्याच्यासोबत दिवाण, बक्षी, सद्र, काझी, कोतवाल व वाकिया-नवीस (बातमीदार) असत.
• सरकार (District): फौजदार (कायदा-सुव्यवस्था) व अमलगुजार (महसूल).
• परगणा: शिकदार, आमिल, कानुनगो व फोतेदार (खजिनदार).
• गाव: मुकद्दम (प्रमुख) व पटवारी (हिशेब ठेवणारा).

3. महसूल व्यवस्था (Land Revenue System)

अकबराचा अर्थमंत्री राजा तोडरमल याने जाब्ती पद्धत (Zabt) लागू केली. इ.स. 1580 मध्ये दहसाला पद्धत (Ain-i-Dahsala) सुरू झाली — मागील 10 वर्षांच्या उत्पादन व किमतींच्या सरासरीवर रोख कर ठरवला गेला. सामान्यतः उत्पादनाचा सुमारे एक-तृतीयांश भाग कर म्हणून घेतला जाई. जमिनीचे चार प्रकार केले: पोलज (दरवर्षी लागवड), परौती (एक-दोन वर्षे पडीक), चाचर (3-4 वर्षे पडीक) व बंजर (5 वर्षांहून अधिक पडीक). याशिवाय बटाई (गल्लाबख्शी) व कनकूत या पद्धतीही होत्या.

a. मनसबदारी पद्धत (Mansabdari System)

'मनसब' म्हणजे पद किंवा दर्जा (Rank). अकबराने इ.स. 1575 च्या सुमारास ही पद्धत सुरू केली. प्रत्येक अधिकाऱ्याला (लष्करी व नागरी) एक मनसब दिला जाई. मनसबदारी ही मुघल प्रशासन व लष्कर यांचा कणा होती.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

1. जात व स्वार (Zat and Sawar): 'जात' दर्जा अधिकाऱ्याचे पद व पगार दाखवी, तर 'स्वार' दर्जा त्याने किती घोडेस्वार ठेवायचे ते दाखवी.
2. दर्जे: मनसब 10 पासून 10,000 पर्यंत होते; मोठे मनसब राजपुत्रांना दिले जात.
3. तीन श्रेणी: स्वार दर्जा जातइतका असेल तर प्रथम श्रेणी, अर्धा किंवा अधिक असेल तर द्वितीय, अर्ध्यापेक्षा कमी असेल तर तृतीय श्रेणी.
4. पगार: रोख (नकदी) किंवा जहागिरीच्या (Jagir) रूपात.
5. दाग व चेहरा (Dagh and Chehra): घोड्यांवर डाग देणे व सैनिकांच्या वर्णनाची नोंद, यामुळे फसवणूक थांबली.
6. वंशपरंपरागत नाही: मनसबदाराच्या मृत्यूनंतर त्याची संपत्ती जप्त होई (Escheat / जब्ती).
7. नियुक्ती, बढती व बडतर्फी बादशहाच्या इच्छेवर होती.

जहांगीराने दु-अस्पा, सिह-अस्पा (Du-aspa Sih-aspa) पद्धत सुरू केली. औरंगजेबाच्या काळात मनसबदारांची संख्या वाढली पण जहागिरी कमी पडल्या — यालाच जहागिरदारी संकट (Jagirdari Crisis) म्हणतात.

b. मुघल व प्रादेशिक चित्रकला, संगीत (Paintings and Music)

मुघल चित्रकला (Mughal Painting)

मुघल चित्रकलेत इराणी (Persian) व भारतीय शैलींचा संगम झाला. हुमायूनने इराणहून मीर सय्यद अली व अब्दुस समद या चित्रकारांना भारतात आणले.

• अकबर: चित्रशाळा (Tasvirkhana) स्थापन केली. हमजानामा (Dastan-i-Amir Hamza) चित्रमालिका तयार झाली. रझ्मनामा (महाभारताचा फारसी अनुवाद) सचित्र झाला. प्रसिद्ध चित्रकार: दसवंत व बसावन.
• जहांगीर: मुघल चित्रकलेचे सुवर्णयुग. व्यक्तिचित्रे (Portraits), पशु-पक्षी व निसर्गचित्रे. उस्ताद मन्सूर (नादिर-उल्-अस्र) — पक्षी व फुलांची चित्रे; अबुल हसन (नादिर-उझ्-झमान); बिशनदास — व्यक्तिचित्रे.
• शहाजहान: स्थापत्याकडे अधिक लक्ष; चित्रकलेत सजावट वाढली पण जिवंतपणा कमी झाला.
• औरंगजेब: राजाश्रय कमी झाल्याने चित्रकार प्रादेशिक दरबारांत गेले.

प्रादेशिक चित्रकला (Regional Paintings)

1. राजपूत / राजस्थानी शैली: मेवाड, बुंदी, कोटा, किशनगड. किशनगडची 'बणी-ठणी' (चित्रकार निहालचंद) प्रसिद्ध. विषय — कृष्णलीला, रागमाला, बारामासा.
2. पहाडी शैली: बसोहली, गुलेर, कांगडा (हिमालयीन प्रदेश).
3. दख्खनी शैली (Deccani): विजापूर, गोवळकोंडा व अहमदनगर येथील दरबार.

संगीत (Music)

• अकबराच्या दरबारात तानसेन हा श्रेष्ठ गायक होता; लोकपरंपरेत त्याला अकबराच्या 'नवरत्नां'पैकी एक मानले जाते. आईन-ए-अकबरीत दरबारातील 36 गायकांचा उल्लेख आहे.
• माळव्याचा बाजबहादूर हाही नामवंत संगीतज्ञ होता. धृपद (Dhrupad) गायनाला या काळात प्रतिष्ठा मिळाली.
• जहांगीर व शहाजहान यांनीही संगीताला आश्रय दिला; शहाजहानच्या दरबारात जगन्नाथ (कविराय) व लाल खान होते.
• औरंगजेबाने दरबारातील गायन बंद केले, तरी त्याच्या काळात संगीतावर फारसी ग्रंथ लिहिले गेले (उदा. फकिरुल्लाचा 'राग दर्पण').

c. मुघल स्थापत्यकला (Mughal Architecture)

मुघल स्थापत्यात इराणी, मध्य आशियाई व भारतीय (राजपूत) शैलींचा मिलाफ दिसतो. वैशिष्ट्ये: दुहेरी घुमट (Double Dome), चारबाग उद्याने (Charbagh), लाल दगड व संगमरवर, पच्चीकारी (Pietra dura).

शहाजहानचा काळ मुघल स्थापत्याचे सुवर्णयुग मानला जातो. औरंगजेबानंतर स्थापत्याला उतरती कळा लागली.

c. साहित्याचा विकास (Development of Literature)

1. फारसी साहित्य (Persian Literature)

• बाबर — तुझुक-ए-बाबरी / बाबरनामा (तुर्की भाषेत आत्मचरित्र).
• गुलबदन बेगम — हुमायूननामा.
• अबुल फजल — अकबरनामा व आईन-ए-अकबरी.
• बदायुनी — मुंतखब-उत्-तवारीख; निजामुद्दीन अहमद — तबकात-ए-अकबरी.
• फैजी — कवी; 'लीलावती' (गणित ग्रंथ) चा फारसी अनुवाद.
• अकबराच्या मक्तबखान्यात (भाषांतर विभाग) महाभारत (रझ्मनामा), रामायण, अथर्ववेद यांचे फारसी अनुवाद झाले.
• जहांगीर — तुझुक-ए-जहांगिरी (आत्मचरित्र); अब्दुल हमीद लाहोरी — बादशाहनामा (शहाजहानचा इतिहास).
• दारा शिकोह — मजमा-उल्-बहरैन; 'सिर्र-ए-अकबर' मध्ये उपनिषदांचा फारसी अनुवाद (इ.स. 1657).
• औरंगजेबाच्या काळात फतवा-ए-आलमगिरी हा कायदेग्रंथ; खाफी खान — मुंतखब-उल्-लुबाब.

2. प्रादेशिक भाषांतील साहित्य

• हिंदी: तुलसीदास — रामचरितमानस; सूरदास — सूरसागर; अब्दुर रहीम खानखाना — दोहे; रसखान; केशवदास — रामचंद्रिका.
• मराठी: संत एकनाथ — एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण; संत तुकाराम — अभंग गाथा; समर्थ रामदास — दासबोध, मनाचे श्लोक.
• बंगाली: मुकुंदराम चक्रवर्ती — चंडीमंगल; चैतन्य परंपरेतील वैष्णव साहित्य.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मुघल केंद्रीय व प्रांतिक प्रशासनाचे सविस्तर वर्णन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मनसबदारी पद्धत म्हणजे काय? तिची वैशिष्ट्ये व गुणदोष स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: जहांगीरकालीन चित्रकला.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: शहाजहानकालीन स्थापत्यकला.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: मुघलकालीन फारसी साहित्य.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• a. भक्ती व सूफी चळवळ (Bhakti and Sufi Movements)
• b. मुघल काळातील सामाजिक स्थिती (Social Conditions during Mughal Period)
• c. मुघल काळ – व्यापार व वाणिज्य, विज्ञान व तंत्रज्ञान (Mughal Period – Trade and Commerce, Science and Technology)

a. भक्ती चळवळ (Bhakti Movement)

भक्ती म्हणजे ईश्वरावरील निस्सीम प्रेम व श्रद्धा. मध्ययुगात भक्ती चळवळीने कर्मकांड, जातिभेद व अंधश्रद्धा यांना विरोध करून सामान्य लोकांना साध्या भक्तिमार्गाची शिकवण दिली. या चळवळीची सुरुवात मुघल काळापूर्वी झाली होती, पण 16 व्या-17 व्या शतकात ती अधिक व्यापक झाली.

वैशिष्ट्ये

1. एकेश्वरवाद व ईश्वरावरील प्रेम.
2. जातिभेद, कर्मकांड व मूर्तिपूजेतील बाह्य अवडंबराला विरोध (काही संतांचा).
3. गुरूचे महत्त्व.
4. लोकभाषांमधून उपदेश — त्यामुळे प्रादेशिक साहित्य समृद्ध झाले.
5. समानता व मानवतावाद.

प्रमुख संत

• कबीर (15 वे शतक): रामानंदांचे शिष्य मानले जातात; हिंदू-मुस्लीम ऐक्य; 'बीजक' मध्ये त्यांचे दोहे.
• गुरू नानक (इ.स. 1469-1539): शीख धर्माचे संस्थापक; एकेश्वरवाद, नामस्मरण, जातिभेदाला विरोध.
• चैतन्य महाप्रभू (इ.स. 1486-1534): बंगालमध्ये कृष्णभक्ती; संकीर्तन.
• वल्लभाचार्य: पुष्टिमार्ग; सूरदास — कृष्णभक्ती; तुलसीदास — रामभक्ती; मीराबाई — राजस्थानातील कृष्णभक्त कवयित्री; दादू दयाळ — अकबराचे समकालीन.
• महाराष्ट्र (वारकरी संप्रदाय): संत ज्ञानेश्वर व नामदेव यांची परंपरा पुढे संत एकनाथ (इ.स. 1533-1599) व संत तुकाराम यांनी चालवली. समर्थ रामदास (इ.स. 1608-1681) यांनी रामदासी संप्रदाय स्थापन केला.

a. सूफी चळवळ (Sufi Movement)

सूफी हे इस्लाममधील गूढवादी (Mystic) संत होते. ईश्वरप्रेम, साधे जीवन व मानवसेवा यावर त्यांचा भर होता. त्यांचे पंथ सिलसिले (Silsila) म्हणून ओळखले जातात.

• पीर / मुर्शिद — गुरू; मुरीद — शिष्य; खानकाह — आश्रम; समा — भक्तिसंगीत.

भक्ती व सूफी चळवळीचे परिणाम

1. हिंदू-मुस्लीम समन्वय वाढला.
2. जातिभेद व कर्मकांड यांवर टीका झाली.
3. लोकभाषांतील साहित्य समृद्ध झाले.
4. अकबराच्या सहिष्णु धोरणाला वैचारिक पार्श्वभूमी मिळाली.

b. मुघल काळातील सामाजिक स्थिती (Social Conditions)

1. समाजरचना

• उच्च वर्ग: बादशहा, सरदार व मनसबदार (इराणी, तुराणी, अफगाण, राजपूत, भारतीय मुस्लीम; नंतर दख्खनी व मराठे). त्यांचे जीवन ऐषारामी होते.
• मध्यम वर्ग: व्यापारी, सावकार, लहान अधिकारी.
• सामान्य वर्ग: शेतकरी, कारागीर, मजूर — गरीब व कष्टाचे जीवन. परदेशी प्रवासी (बर्नियर, टॅव्हर्नियर, मनुची) यांनी या दारिद्र्याचे वर्णन केले आहे.
• हिंदू समाजात जातिव्यवस्था कठोर होती; मुस्लीम समाजातही अश्रफ व अजलाफ असे भेद होते.

2. स्त्रियांची स्थिती

1. पडदा पद्धत, बालविवाह, बहुपत्नीत्व (उच्च वर्गात), सती व राजपुतांमधील जोहर या प्रथा होत्या.
2. अकबराने जबरदस्तीच्या सतीला बंदी घातली व विवाहाचे वय (मुलगे 16, मुली 14) ठरवले; विधवा पुनर्विवाहास प्रोत्साहन दिले.
3. राजघराण्यातील स्त्रिया शिक्षित व प्रभावी होत्या: गुलबदन बेगम, नूरजहान, जहाँआरा, झेबुन्निसा (कवयित्री).

3. अकबराच्या सामाजिक सुधारणा

• युद्धकैद्यांना गुलाम करण्यास बंदी (इ.स. 1562).
• यात्राकर (इ.स. 1563) व जिझिया कर (इ.स. 1564) रद्द.
• औरंगजेबाने इ.स. 1679 मध्ये जिझिया पुन्हा लागू केला.

4. शिक्षण व करमणूक

मकतब, मदरसे, पाठशाळा व टोल ही शिक्षणकेंद्रे होती. शिकार, चौगान (पोलो), बुद्धिबळ, पचिसी, कुस्ती ही करमणुकीची साधने होती. ईद, होळी, दिवाळी, नवरोज असे सण साजरे होत.

c. व्यापार व वाणिज्य (Trade and Commerce)

1. शेती व उद्योग

• शेती हा अर्थव्यवस्थेचा पाया होता. कापूस, नीळ (Indigo), ऊस ही नगदी पिके. पोर्तुगीजांमार्फत तंबाखू व मका यांसारखी नवी पिके आली.
• सुती कापड (बंगाल, गुजरात, कोरोमंडल), रेशीम, नीळ (बयाना, सरखेज), सोरा (Saltpetre) हे प्रमुख उद्योग.

2. अंतर्गत व परकीय व्यापार

• बंदरे: सुरत (मुघलांचे प्रमुख बंदर, 'बाब-उल्-मक्का'), खंबायत, मच्छलीपट्टणम, हुगळी, लाहरी बंदर.
• खुश्कीचे मार्ग काबूल व कंदाहारमार्गे मध्य आशिया व इराणकडे जात.
• निर्यात: कापड, नीळ, मसाले, सोरा; आयात: सोने-चांदी, घोडे, रेशीम, चैनीच्या वस्तू. व्यापार भारताच्या बाजूने असल्याने चांदीचा ओघ भारतात आला.
• प्रसिद्ध व्यापारी: सुरतचा वीरजी वोरा, अहमदाबादचा शांतिदास जव्हेरी, सुरतचा मुल्ला अब्दुल गफूर.
• बँकिंग: सराफ, हुंडी (Bill of Exchange) व विमा (बिमा) पद्धत.
• चलन: चांदीचा रुपया (शेरशाहने सुरू केला), तांब्याचा दाम, सोन्याची मोहर.

3. युरोपियन कंपन्या

c. विज्ञान व तंत्रज्ञान (Science and Technology)

• तोफखाना: बाबरने इ.स. 1526 च्या पानिपतच्या लढाईत तोफा व बंदुकांचा प्रभावी वापर केला (उस्ताद अली कुली, मुस्तफा).
• फतहुल्ला शिराझी: अकबराच्या दरबारातील विद्वान; यांत्रिक शोध व 'इलाही' कालगणनेत (Tarikh-i-Ilahi) योगदान.
• खगोल व गणित: फारसी व संस्कृत ग्रंथांची देवाणघेवाण; 'लीलावती'चा फारसी अनुवाद.
• वैद्यक: युनानी व आयुर्वेद या दोन्ही पद्धती प्रचलित; हकीमांना राजाश्रय.
• शेती तंत्र: रहाट / पर्शियन चाक (Persian Wheel) याने सिंचन.
• सोऱ्याचा वापर करून पाणी थंड करण्याची पद्धत आईन-ए-अकबरीत वर्णिलेली आहे.
• जहाजबांधणी, कागद, काच, धातुकाम व कापड रंगवण्याची कला विकसित होती.
• मर्यादा: पोर्तुगीजांनी गोव्यात छापखाना (इ.स. 1556) आणला तरी मुघलांनी तो स्वीकारला नाही; विज्ञानात मोठी मूलभूत प्रगती झाली नाही.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मुघल काळातील भक्ती व सूफी चळवळींचा आढावा घेऊन त्यांचे परिणाम स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मुघल काळातील व्यापार व वाणिज्याचे सविस्तर वर्णन करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: मुघल काळातील स्त्रियांची स्थिती.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: चिश्ती सिलसिला.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: मुघल काळातील विज्ञान व तंत्रज्ञान.