अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)
- a. हडप्पा काळातील कला व स्थापत्य (Harappan age art and architecture)
- b. मौर्य कला व स्थापत्य (Mauryan art and architecture)
- c. शुंग-सातवाहन कला व स्थापत्य (Sunga-Satavahana art and architecture)
a. हडप्पा काळातील कला व स्थापत्य
हडप्पा संस्कृती (Harappan Civilisation) ही भारतातील पहिली नागरी संस्कृती होती. तिचा परिपक्व काळ साधारण इ.स.पू. 2600 ते इ.स.पू. 1900 मानला जातो. या लोकांची नगररचना, स्थापत्य व कला अतिशय प्रगत होती. मोहेंजोदडो, हडप्पा, लोथल, कालीबंगन, धोलावीरा ही प्रमुख स्थळे आहेत.
1. नगररचना (Town Planning)
- शहरे साधारण दोन भागांत विभागलेली होती: उंच भागावरील किल्ला (Citadel) आणि खालचे शहर (Lower Town).
- रस्ते सरळ होते व एकमेकांना काटकोनात छेदत; त्यामुळे शहर चौकोनी भागांत (Grid Pattern) विभागले जाई.
- घरे भाजलेल्या विटांची (Burnt Bricks) होती. विटांचे प्रमाण साधारण 1:2:4 असे ठराविक होते.
- झाकलेली गटारे (Drainage System) हे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य. प्रत्येक घराचे पाणी रस्त्याच्या गटारात जाई.
- घरांना विहिरी, स्नानगृहे व अंगण असे.
2. प्रमुख वास्तू
- महास्नानगृह (Great Bath), मोहेंजोदडो: विटांनी बांधलेला मोठा जलकुंड; पाणी न गळावे म्हणून डांबराचा (Bitumen) थर. धार्मिक स्नानासाठी असावा, असे मानले जाते.
- धान्यकोठार (Granary): मोहेंजोदडो व हडप्पा येथे मोठी कोठारे सापडली.
- लोथलची गोदी (Dockyard): गुजरातमधील लोथल येथे विटांची गोदी; सागरी व्यापाराचा पुरावा.
- धोलावीरा: पाणी साठवणाऱ्या मोठ्या टाक्या (Reservoirs) व तीन भागांतील शहररचना.
3. मूर्तिकला व इतर कला
- नर्तकीची कांस्यमूर्ती (Bronze Dancing Girl): मोहेंजोदडो; ‘लुप्त मेण पद्धती’ने (Lost-wax Technique) ओतलेली.
- पुरोहित-राजाची मूर्ती (Priest-King): मोहेंजोदडो; स्टिएटाइट दगडाची, अंगावर त्रिदल नक्षीचे वस्त्र.
- मुद्रा (Seals): मुख्यतः स्टिएटाइटच्या चौकोनी मुद्रा; एकशिंगी पशू (Unicorn), बैल, हत्ती, वाघ यांची चित्रे व लिपी. ‘पशुपती मुद्रा’ प्रसिद्ध आहे.
- मृण्मूर्ती (Terracotta Figurines): मातृदेवता, पशू व खेळणी.
- मृद्भांडी (Pottery): लाल रंगावर काळ्या रंगाची नक्षी.
- महास्नानगृह व पुरोहित-राजाची मूर्ती: मोहेंजोदडो.
- गोदी: लोथल (गुजरात).
- नर्तकीची मूर्ती: कांस्य, लुप्त मेण पद्धत.
- हडप्पा लिपी अजून वाचता आलेली नाही.
b. मौर्य कला व स्थापत्य
मौर्य काळात (इ.स.पू. 322 ते इ.स.पू. 185 साधारण) भारतीय कलेत दगडाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर सुरू झाला. विशेषतः सम्राट अशोकाच्या काळात कला बौद्ध धर्माच्या प्रसाराचे साधन बनली. इतिहासकार मौर्य कलेचे दोन प्रकार मानतात: राजकला (Court Art) आणि लोककला (Popular Art).
1. राजप्रासाद (Palace)
पाटलिपुत्र येथील चंद्रगुप्त मौर्याचा प्रासाद मुख्यतः लाकडाचा होता, असे मेगॅस्थेनिसच्या वर्णनावरून दिसते. पाटण्याजवळ कुम्हरार येथे उत्खननात खांबांच्या सभागृहाचे (Pillared Hall) अवशेष मिळाले आहेत.
2. अशोकाचे स्तंभ (Ashokan Pillars)
- एकाच दगडातून घडवलेले (Monolithic) स्तंभ; मुख्यतः चुनार येथील वालुकाश्म (Chunar Sandstone).
- दगडाला आरशासारखी चकाकी, याला ‘मौर्य झिलई’ (Mauryan Polish) म्हणतात.
- स्तंभाच्या माथ्यावर उलट्या कमळाचा आकार व त्यावर प्राण्यांची शिल्पे.
- सारनाथ सिंहशीर्ष (Sarnath Lion Capital): पाठीला पाठ लावून बसलेले चार सिंह; खालच्या फलकावर हत्ती, घोडा, बैल, सिंह व त्यांच्यामध्ये धर्मचक्र. हे भारताचे राष्ट्रीय बोधचिन्ह (State Emblem) आहे.
- इतर: रामपूर्वा (बैल), लौरिया नंदनगड (सिंह), संकिसा (हत्ती).
3. स्तूप (Stupa)
परंपरेनुसार अशोकाने अनेक स्तूप बांधले. सांची येथील महास्तूपाचा मूळ विटांचा गाभा अशोकाच्या काळातील आहे.
4. शैलगृहे (Rock-cut Caves)
बिहारमधील बराबर टेकड्यांतील गुंफा (उदा. लोमश ऋषी, सुदामा) अशोकाने आजीविक पंथाला दान दिल्या. नागार्जुनी टेकड्यांतील गुंफा त्याचा नातू दशरथ याने दिल्या. लोमश ऋषी गुंफेचे प्रवेशद्वार लाकडी झोपडीच्या आकाराचे आहे.
5. लोककला: यक्ष-यक्षी मूर्ती
- दीदारगंज यक्षी (पाटणा) - चवरी धरलेली, झिलईदार मूर्ती. तिच्या काळाबद्दल इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत; बहुतेक तिला मौर्य काळातील मानतात.
- परखम यक्ष (मथुरा).
- धौली (ओडिशा) येथील खडकात कोरलेला हत्ती.
- मौर्य झिलई हे मौर्य कलेचे वैशिष्ट्य.
- राष्ट्रीय बोधचिन्ह: सारनाथ सिंहशीर्ष (26 जानेवारी 1950 रोजी स्वीकारले).
- बराबर गुंफा: आजीविकांना दान.
c. शुंग-सातवाहन कला व स्थापत्य
मौर्यांनंतर उत्तर भारतात शुंग (इ.स.पू. 185 पासून) व दख्खनमध्ये सातवाहन सत्तेवर आले. या काळात स्तूपांचे वेदिका (Railing) व तोरण (Gateway) तसेच पश्चिम भारतातील शैलगृहे यांचा मोठा विकास झाला. ही कला मुख्यतः लोकांच्या व व्यापाऱ्यांच्या दानांतून उभी राहिली.
1. शुंग कला
- भरहूत स्तूप (मध्य प्रदेश): दगडी वेदिकेवर जातक कथा, यक्ष-यक्षी व बुद्धाच्या जीवनातील प्रसंग कोरलेले; शिल्पांखाली नावे कोरलेली आहेत. याचे अवशेष कोलकात्याच्या भारतीय संग्रहालयात आहेत.
- सांची स्तूप: शुंग काळात अशोकाच्या विटांच्या स्तूपावर दगडी आवरण, वेदिका व पायऱ्या घालून तो मोठा केला गेला.
- हेलिओडोरसचा स्तंभ (बेसनगर, विदिशा): इंडो-ग्रीक राजा अँटिअल्किडासचा दूत हेलिओडोरस याने वासुदेवाच्या सन्मानार्थ उभारलेला गरुडध्वज स्तंभ; तो स्वतःला भागवत म्हणवतो.
- या काळात बुद्धाची मानवी मूर्ती नाही; बोधिवृक्ष, धर्मचक्र, पादुका, रिकामे आसन या प्रतीकांनी बुद्ध दाखवला जाई.
2. सातवाहन कला
- सांचीची तोरणे: चार दिशांना चार तोरणे; दक्षिण तोरणावर सातकर्णीच्या कारागिराचा लेख, तसेच विदिशेच्या हस्तिदंत कारागिरांचा उल्लेख करणारा लेख आहे. जातक कथा व बुद्धजीवनाचे सुंदर कोरीव काम.
- पश्चिम भारतातील शैलगृहे: भाजे, कोंडाणे, पितळखोरा, बेडसे, कार्ले, नाशिक (पांडवलेणी), कान्हेरी, अजिंठ्याच्या सुरुवातीच्या गुंफा (क्र. 9, 10, 12, 13).
- कार्ले चैत्य: पश्चिम भारतातील सर्वांत मोठा व भव्य चैत्य; खांबांवर हत्ती व स्वार, प्रवेशाजवळ दांपत्य शिल्पे.
- नाशिक लेणी: गौतमीपुत्र सातकर्णीची माता गौतमी बलश्री हिचा प्रसिद्ध शिलालेख.
- अजिंठा गुंफा क्र. 10 मधील चित्रे भारतातील सर्वांत जुन्या गुंफाचित्रांपैकी आहेत.
3. चैत्य व विहार यातील फरक
| मुद्दा | चैत्य (Chaitya) | विहार (Vihara) |
|---|---|---|
| उपयोग | प्रार्थनागृह | भिक्षूंचे निवासस्थान |
| आकार | लांबट, मागचा भाग अर्धवर्तुळाकार | मधला चौकोनी मंडप व भोवती खोल्या |
| मध्यभागी | स्तूप | मोकळे सभागृह |
| उदाहरण | कार्ले, भाजे | नाशिक, अजिंठा गुंफा 12 |
- भरहूत: शुंग काळ; शिल्पांखाली नावे.
- सांचीची तोरणे: सातवाहन काळ.
- कार्ले: सर्वांत मोठा चैत्य (महाराष्ट्र).
- हेलिओडोरस स्तंभ: बेसनगर (विदिशा).
परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) हडप्पा संस्कृतीची नगररचना व स्थापत्य यांची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मौर्य कला व स्थापत्याचा आढावा घ्या. अशोकाच्या स्तंभांची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: सारनाथ सिंहशीर्ष.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: भरहूत स्तूप.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: कार्ले चैत्य किंवा चैत्य व विहार यातील फरक.