MH State Board All Notes Free5th to 12th & BA, BSc, B.Com 🔍

मध्ययुगीन भारताचा इतिहास: इ.स. 1206 ते 1526 HIS3MM5

RTMNU BA Semester 3 · इतिहास (History) · History of Medieval India: 1206 to 1526 AD · 4 घटक (units) · मराठी नोट्स

विद्यापीठ (University)RTMNU – राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, नागपूर
अभ्यासक्रम (Course)B.A. (चार वर्षीय पदवी अभ्यासक्रम, NEP 2020) – इतिहास (History)
सत्र (Semester)Semester III (सत्र 3)
पेपर कोड (Paper code)HIS3MM5
पेपरचे नाव (Paper title)History of Medieval India: 1206 to 1526 AD – मध्ययुगीन भारताचा इतिहास: इ.स. 1206 ते 1526
प्रकार (Category)मुख्य अनिवार्य विषय (Major Mandatory) – Major Mandatory-5
क्रेडिट (Credits)4 क्रेडिट (4 तास / आठवडा)
गुण (Marks)सत्रांत परीक्षा 80 गुण + अंतर्गत मूल्यमापन 20 गुण = 100 गुण; उत्तीर्ण होण्यासाठी किमान 40 गुण
अभ्यासक्रम (Syllabus)as per official RTMNU NEP 2020 syllabus 2024-25 (अधिकृत RTMNU NEP 2020 अभ्यासक्रम 2024-25)

खालील प्रत्येक घटकाचे मुद्दे अधिकृत RTMNU अभ्यासक्रमानुसार आहेत (मूळ इंग्रजी शीर्षक कंसात). Unit topics follow the official RTMNU syllabus. · सर्व RTMNU BA इतिहास पेपर्स

घटक (Units)

  1. 1घटक I (Unit I): साहित्यिक साधने, दिल्ली सल्तनतीची स्थापना व गुलाम घराणे (Literary Sources, Establishment of Delhi Sultanate and Slave Dynasty)Notes
  2. 2घटक II (Unit II): खिलजी, तुघलक व लोदी–सूर काळ आणि सल्तनतीचा अस्त (Khiljis, Tughlaqs, Lodis–Surs and Downfall of the Sultanate)Notes
  3. 3घटक III (Unit III): दिल्ली सल्तनत काळातील कला, भक्ती चळवळ व सूफी पंथ (Art and Culture, Bhakti Movement and Sufism)Notes
  4. 4घटक IV (Unit IV): विजयनगर साम्राज्य व बहमनी राज्याचा अस्त (Vijaynagar Empire and Downfall of Bahamani Dynasty)Notes

RTMNU BA Sem 3 · HIS3MM5 · Unit I

घटक I (Unit I): साहित्यिक साधने, दिल्ली सल्तनतीची स्थापना व गुलाम घराणे (Literary Sources, Establishment of Delhi Sultanate and Slave Dynasty)

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

  • a. सल्तनत काळाची साहित्यिक साधने (Literary Sources of the Sultanate Period)
  • b. दिल्ली सल्तनतीची स्थापना – कुतुबुद्दीन ऐबक, इल्तुतमिश (Establishment of Delhi Sultanate – Qutb-ud-Din Aibak, Iltutmish)
  • c. रझिया सुलताना, बल्बन – रक्त व लोह नीती, राजत्व सिद्धांत (Razia Sultana, Balban – Blood and Iron Policy, Theory of Kingship)

a. सल्तनत काळाची साहित्यिक साधने

इ.स. 1206 ते 1526 या दिल्ली सल्तनतीच्या काळाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी फारसी (Persian) भाषेतील तवारिखा (इतिहास ग्रंथ), प्रवासवर्णने, आत्मचरित्रे व काव्य ही प्रमुख साहित्यिक साधने (Literary Sources) आहेत. बहुतेक लेखक दरबारी होते, त्यामुळे त्यांच्या लेखनात सुलतानांची स्तुती व एकांगीपणा आढळतो.

लेखकग्रंथमहत्त्व
हसन निजामीताज-उल-मआसिर (Taj-ul-Maasir)कुतुबुद्दीन ऐबक व इल्तुतमिशच्या सुरुवातीच्या काळाची माहिती
मिन्हाज-उस-सिराजतबकात-ए-नासिरी (Tabaqat-i-Nasiri)सुलतान नासिरुद्दीन महमूदला अर्पण; गुलाम घराण्याचा इ.स. 1260 पर्यंतचा इतिहास
झियाउद्दीन बरनीतारीख-ए-फिरोजशाही, फतवा-ए-जहाँदारीबल्बन ते फिरोज तुघलकच्या सुरुवातीपर्यंतचा इतिहास; अलाउद्दीनची बाजार नीती, राजत्वाचे विचार
अमीर खुसरोखजाइन-उल-फुतूह, किरान-उस-सादैन, मिफ्ताह-उल-फुतूह, नूह सिपिहर, तुघलकनामाखिलजी व तुघलक काळातील मोहिमा, दरबार व समाजजीवन
इसामीफुतूह-उस-सलातीनबहमनी दरबारात लिहिलेला; मुहम्मद बिन तुघलकवर टीका
इब्न बतूतारेहला (Rihla) – प्रवासवर्णनमोरोक्कोचा प्रवासी; इ.स. 1333 मध्ये भारतात; मुहम्मद बिन तुघलकने दिल्लीचा काझी नेमले
शम्स-ए-सिराज अफीफतारीख-ए-फिरोजशाहीफिरोज तुघलकच्या कारभाराची सविस्तर माहिती
फिरोजशाह तुघलकफुतूहात-ए-फिरोजशाही (आत्मचरित्र)स्वतःची कामे व धोरणे
याह्या बिन अहमद सरहिंदीतारीख-ए-मुबारकशाहीसय्यद घराण्याच्या इतिहासाचे मुख्य साधन

लोदी काळासाठी बाबरचे आत्मचरित्र तुजुक-ए-बाबरी (बाबरनामा) उपयुक्त आहे.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
  • तबकात-ए-नासिरी – मिन्हाज-उस-सिराज.
  • तारीख-ए-फिरोजशाही – बरनी व अफीफ (दोघांचे वेगवेगळे ग्रंथ).
  • रेहला – इब्न बतूता.
  • अमीर खुसरोला ‘तूती-ए-हिंद’ (Parrot of India) म्हणतात.

b. दिल्ली सल्तनतीची स्थापना – कुतुबुद्दीन ऐबक

पार्श्वभूमी: मुहम्मद घोरीचा तराईनच्या पहिल्या लढाईत (इ.स. 1191) पृथ्वीराज चौहानकडून पराभव झाला, पण तराईनच्या दुसऱ्या लढाईत (इ.स. 1192) घोरी विजयी झाला. यामुळे उत्तर भारतात तुर्की सत्तेचा पाया घातला गेला. इ.स. 1206 मध्ये घोरीचा खून झाला आणि त्याचा गुलाम व सेनापती कुतुबुद्दीन ऐबक भारतातील प्रदेशांचा स्वतंत्र शासक झाला.

कुतुबुद्दीन ऐबक (इ.स. 1206 – 1210)

  • गुलाम घराणे / मामलूक घराणे (Slave / Mamluk Dynasty) याचा संस्थापक; दिल्ली सल्तनतीचा पहिला सुलतान.
  • राजधानी – लाहोर. त्याने ‘सुलतान’ ही पदवी न घेता ‘मलिक’ व ‘सिपहसालार’ ही पदवी वापरली.
  • प्रतिस्पर्धी ताजुद्दीन यल्दोज (गझनी) व नासिरुद्दीन कुबाचा (मुलतान–सिंध) यांच्याशी विवाहसंबंध जोडून स्थान मजबूत केले.
  • दानशूरपणामुळे ‘लाखबख्श’ (लाखो दान करणारा) म्हणून प्रसिद्ध.
  • बांधकामे: दिल्लीची कुव्वत-उल-इस्लाम मशीद, अजमेरचा अढाई दिन का झोपडा; कुतुबमिनारचे बांधकाम सुरू केले.
  • इ.स. 1210 मध्ये लाहोर येथे चौगान (पोलो) खेळताना घोड्यावरून पडून मृत्यू.

b. इल्तुतमिश (इ.स. 1211 – 1236)

ऐबकनंतर आरामशाह अल्पकाळ गादीवर आला. बदायूँचा सुभेदार व ऐबकचा जावई इल्तुतमिश याने त्याला दूर करून सत्ता घेतली. तो इल्बारी तुर्क होता. त्याला दिल्ली सल्तनतीचा खरा संस्थापक मानले जाते.

  1. प्रतिस्पर्ध्यांचा बंदोबस्त: यल्दोजचा तराईन येथे पराभव (इ.स. 1215–16); कुबाचा इ.स. 1228 मध्ये सिंधू नदीत बुडून मेला.
  2. मंगोल संकट: चंगेझखान ख्वारिझमचा राजपुत्र जलालुद्दीन मंगबर्नीचा पाठलाग करत सिंधूपर्यंत आला (सुमारे इ.स. 1221). इल्तुतमिशने जलालुद्दीनला आश्रय नाकारला व सल्तनत मंगोल आक्रमणातून वाचवली.
  3. बंगाल व राजपूत: बंगालमधील बंड मोडले; रणथंभोर, ग्वाल्हेर इत्यादी जिंकले.
  4. खलिफाची मान्यता: इ.स. 1229 मध्ये बगदादच्या अब्बासी खलिफाकडून मान्यतापत्र (Investiture) मिळाले; त्यामुळे सत्तेला कायदेशीरपणा आला.
  5. प्रशासन: राजधानी दिल्लीला आणली; ‘तुर्कान-ए-चहलगानी’ (चाळीस सरदारांचे मंडळ – Group of Forty) स्थापन केले; इक्ता पद्धत (Iqta System) व्यवस्थित केली.
  6. नाणी: चांदीचा ‘टंका’ व तांब्याचा ‘जीतल’ ही शुद्ध अरबी पद्धतीची नाणी सुरू केली.
  7. बांधकाम: कुतुबमिनारचे काम पूर्ण केले.

मृत्यूपूर्वी त्याने आपली मुलगी रझिया हिला वारस नेमले.

c. रझिया सुलताना (इ.स. 1236 – 1240)

इल्तुतमिशनंतर रुक्नुद्दीन फिरोज गादीवर आला, पण तो अयोग्य ठरला. दिल्लीच्या जनतेच्या पाठिंब्याने रझिया सुलताना झाली. ती दिल्लीच्या गादीवर बसलेली पहिली व एकमेव स्त्री शासक होती.

  • पुरुषी वेश (कबा व कुलाह) घालून, पडदा (बुरखा) न पाळता दरबारात येत असे; हत्तीवरून सार्वजनिकरीत्या फिरत असे.
  • तुर्की सरदारांचे (चहलगानी) वर्चस्व कमी करण्याचा प्रयत्न केला; अबिसिनियन (हबशी) जमालुद्दीन याकूत याला ‘अमीर-ए-आखूर’ (घोडदळ प्रमुख) नेमले. यामुळे तुर्की सरदार नाराज झाले.
  • भटिंडाचा सुभेदार अल्तुनिया याने बंड केले (इ.स. 1240). रझियाने अल्तुनियाशी विवाह केला, पण इ.स. 1240 मध्ये कैथलजवळ दोघांचा मृत्यू झाला.

अपयशाची कारणे: स्त्री शासक स्वीकारण्यास सरदार व उलेमांचा विरोध, चहलगानीची महत्त्वाकांक्षा, याकूतवरील मर्जीमुळे वाढलेला असंतोष.

c. बल्बन – रक्त व लोह नीती आणि राजत्व सिद्धांत (इ.स. 1266 – 1287)

गियासुद्दीन बल्बन हा इल्तुतमिशचा गुलाम व चहलगानीचा सदस्य होता. नासिरुद्दीन महमूदच्या काळात (इ.स. 1246–1266) तो नायब होता व त्याला ‘उलुघखान’ ही पदवी मिळाली. इ.स. 1266 मध्ये तो सुलतान झाला.

राजत्व सिद्धांत (Theory of Kingship)

  1. सुलतान हा ‘नियाबत-ए-खुदाई’ (पृथ्वीवरील ईश्वराचा प्रतिनिधी) आणि ‘जिल्ल-ए-इलाही’ (ईश्वराची छाया) आहे.
  2. राजसत्ता दैवी असल्याने सुलतानाला विरोध करणे म्हणजे ईश्वराला विरोध.
  3. दरबारात ‘सिजदा’ (साष्टांग नमस्कार) व ‘पायबोस’ (पायांचे चुंबन) प्रथा सुरू केल्या; इराणी ‘नौरोज’ उत्सव साजरा केला.
  4. स्वतःला इराणचा पौराणिक राजा अफ्रासियाबचा वंशज म्हणवले.
  5. दरबारात कठोर शिस्त व गांभीर्य; हलक्या कुळातील लोकांना उच्च पदे दिली नाहीत.

रक्त व लोह नीती (Blood and Iron Policy)

बंडखोर व शत्रूंचा कठोरपणे नाश करण्याच्या धोरणाला ‘रक्त व लोह नीती’ म्हणतात.

  • दिल्लीभोवतीच्या मेवाती लुटारूंचा बंदोबस्त; जंगले तोडली व ठाणी उभारली.
  • दोआबातील बंडखोरांचे दमन; रस्ते सुरक्षित केले.
  • बंगालचा सुभेदार तुघरिलखान याचे बंड चिरडले व कठोर शिक्षा दिल्या.
  • चहलगानीचा नाश करून सरदारांची शक्ती कमी केली.
  • ‘दिवाण-ए-अर्ज’ (लष्करी खाते) स्थापन करून सैन्याची पुनर्रचना केली; ‘बरीद’ (गुप्तहेर) यंत्रणा उभारली.
  • मंगोलांपासून वायव्य सीमेचे रक्षण; या लढ्यात त्याचा पुत्र मुहम्मद मारला गेला (इ.स. 1285).
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
  • तराईनची दुसरी लढाई – इ.स. 1192.
  • गुलाम घराण्याचा संस्थापक – कुतुबुद्दीन ऐबक (इ.स. 1206).
  • खलिफाची मान्यता – इल्तुतमिश, इ.स. 1229.
  • पहिली स्त्री सुलतान – रझिया (इ.स. 1236–1240).
  • ‘जिल्ल-ए-इलाही’ सिद्धांत – बल्बन.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

  1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) दिल्ली सल्तनतीच्या स्थापनेत कुतुबुद्दीन ऐबक व इल्तुतमिश यांचे योगदान स्पष्ट करा.
  2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) बल्बनचा राजत्व सिद्धांत व रक्त आणि लोह नीती यांचे सविस्तर वर्णन करा.
  3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सल्तनत काळाची प्रमुख साहित्यिक साधने यावर टीप लिहा.
  4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) रझिया सुलतानाच्या अपयशाची कारणे सांगा.
  5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) तुर्कान-ए-चहलगानी यावर टीप लिहा.
घटक II →

RTMNU BA Sem 3 · HIS3MM5 · Unit II

घटक II (Unit II): खिलजी, तुघलक व लोदी–सूर काळ आणि सल्तनतीचा अस्त (Khiljis, Tughlaqs, Lodis–Surs and Downfall of the Sultanate)

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

  • a. अलाउद्दीन खिलजी – प्रशासकीय सुधारणा, राजत्व सिद्धांत, बाजार नियंत्रण नीती (Alauddin Khilji – Administrative Reforms, Theory of Kingship, Market Control Policy)
  • b. मुहम्मद बिन तुघलक – प्रमुख प्रयोग, फिरोज तुघलक – प्रशासन (Muhammad-Bin-Tughlaq – Major Experiments, Firoz Tughlaq – Administration)
  • c. लोदी व सूर – दिल्ली सल्तनतीचा अस्त (Lodhi and Surs – Downfall of Delhi Sultanate)

a. अलाउद्दीन खिलजी – राजत्व सिद्धांत व प्रशासकीय सुधारणा

जलालुद्दीन खिलजीने इ.स. 1290 मध्ये खिलजी घराण्याची स्थापना केली. त्याचा पुतण्या व जावई अलाउद्दीन खिलजी याने इ.स. 1296 मध्ये कडा येथे जलालुद्दीनचा खून करून सत्ता मिळवली. त्याचा कारभार इ.स. 1296 ते 1316 असा होता. सुलतान होण्यापूर्वीच त्याने देवगिरीवर स्वारी (इ.स. 1296) करून प्रचंड संपत्ती मिळवली होती.

राजत्व सिद्धांत (Theory of Kingship)

  1. राज्यकारभारात धर्मगुरूंचा (उलेमा) हस्तक्षेप त्याने मान्य केला नाही; राज्याच्या हिताचे जे असेल तेच तो करत असे, असे बरनी सांगतो.
  2. सुलतानाची सत्ता सर्वोच्च व निरंकुश असावी; सरदारांनी केवळ आज्ञापालन करावे.
  3. तो स्वतःला ‘सिकंदर-ए-सानी’ (दुसरा अलेक्झांडर) म्हणवत असे. नवा धर्म स्थापण्याची व जगज्जेता होण्याची त्याची कल्पना दिल्लीचा कोतवाल अलाउल मुल्क याने त्याला सोडण्यास लावली.

बंडे रोखण्यासाठी चार अध्यादेश

  1. धार्मिक व खाजगी जमिनी (इनाम, वक्फ, मिल्क) जप्त केल्या.
  2. गुप्तहेर यंत्रणा (बरीद, मुन्हियान) मजबूत केली.
  3. दिल्लीत मद्यपान व मद्यविक्रीवर बंदी घातली.
  4. सुलतानाच्या परवानगीशिवाय सरदारांच्या मेजवान्या व विवाहसंबंधांवर बंदी घातली.

प्रशासकीय सुधारणा

  • लष्कर: रोख पगारावर मोठे कायमस्वरूपी सैन्य (Standing Army); घोड्यांना डाग देणे (दाग – Branding) व सैनिकांचे वर्णन नोंदवणे (हुलिया / चेहरा) पद्धत सुरू केली.
  • महसूल: जमिनीची मोजणी (मसाहत) करून ‘बिस्वा’ एककावर कर; उत्पन्नाच्या 50% ‘खराज’ (जमीन महसूल); घरपट्टी (घरी) व चराई कर लावला; खूत, मुकद्दम, चौधरी या मध्यस्थांचे विशेषाधिकार काढून घेतले.

a. अलाउद्दीन खिलजीची बाजार नियंत्रण नीती (Market Control Policy)

कारणे: मंगोल आक्रमणांपासून रक्षणासाठी मोठे सैन्य ठेवणे आवश्यक होते. कमी पगारात सैनिकांचा उदरनिर्वाह व्हावा म्हणून वस्तूंच्या किमती कमी व स्थिर ठेवणे हा मुख्य उद्देश होता.

  1. तीन बाजारपेठा: धान्य बाजार (मंडी), कापड व महागड्या वस्तूंचा बाजार (सराय-ए-अदल) आणि घोडे, गुलाम व गुरांचा बाजार.
  2. अधिकारी: ‘दिवाण-ए-रियासत’ हे बाजार खाते; प्रत्येक बाजारावर ‘शहना-ए-मंडी’ (बाजार अधीक्षक). मलिक कबूल हा धान्य बाजाराचा शहना होता.
  3. सर्व वस्तूंचे दर सरकारने ठरवले; व्यापाऱ्यांची नोंदणी केली.
  4. दोआबातील महसूल धान्य स्वरूपात घेऊन सरकारी कोठारांत साठा केला; दुष्काळात धान्य पुरवले.
  5. महागडे कापड खरेदीसाठी ‘परवाना-नवीस’कडून परवाना आवश्यक.
  6. कमी वजन देणाऱ्या व्यापाऱ्यांना कठोर शिक्षा; गुप्तहेरांमार्फत सतत देखरेख.

परिणाम: त्याच्या हयातीत दिल्लीतील किमती स्थिर राहिल्या व मोठे सैन्य ठेवता आले; पण ही व्यवस्था भीतीवर आधारित असल्याने त्याच्या मृत्यूनंतर (इ.स. 1316) ती कोसळली. ही व्यवस्था मुख्यतः दिल्ली व परिसरापुरती होती, असे अनेक इतिहासकार मानतात.

b. मुहम्मद बिन तुघलकचे प्रमुख प्रयोग (इ.स. 1325 – 1351)

गियासुद्दीन तुघलकने इ.स. 1320 मध्ये तुघलक घराण्याची स्थापना केली. त्याचा पुत्र जुनाखान (उलुघखान) इ.स. 1325 मध्ये मुहम्मद बिन तुघलक म्हणून गादीवर आला. तो विद्वान व बुद्धिमान होता, पण त्याच्या योजना अव्यवहार्य ठरल्या. प्रयोगांच्या क्रमाबद्दल इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.

  1. दोआबातील करवाढ: गंगा–यमुना दोआबात जमीन महसूल वाढवला. याच वेळी दुष्काळ पडल्याने शेतकरी गाव सोडून पळाले व बंडे झाली. नंतर सुलतानाने कर्जे (तकावी) दिली व शेती खाते ‘दिवाण-ए-अमीर-ए-कोही’ स्थापन केले.
  2. राजधानी स्थलांतर (इ.स. 1326–27): दिल्लीहून देवगिरी (दौलताबाद) येथे राजधानी नेली. कारणे – साम्राज्याच्या मध्यवर्ती ठिकाणी राजधानी, दक्षिणेवर नियंत्रण, मंगोलांपासून सुरक्षितता. लोकांना सक्तीने नेल्यामुळे हाल झाले; काही वर्षांनी पुन्हा दिल्लीला परत यावे लागले.
  3. प्रतीक चलन (Token Currency, इ.स. 1329–30): चांदीच्या टंचाईमुळे तांबे/पितळेची नाणी चांदीच्या नाण्यांच्या किमतीवर चालवली. सरकारी टांकसाळीवर नियंत्रण नसल्याने घरोघरी बनावट नाणी तयार झाली; योजना मागे घेऊन सरकारने खरी नाणी देऊन प्रतीक नाणी परत घेतली, त्यामुळे खजिन्याचे मोठे नुकसान झाले.
  4. खुरासान मोहीम: खुरासान जिंकण्यासाठी मोठे सैन्य उभारून एक वर्षाचा पगार दिला; मोहीम न करता सैन्य बरखास्त केले – पैशाचा अपव्यय.
  5. कराचिल मोहीम: कुमाऊँ–गढवाल हिमालयीन प्रदेशातील मोहीम; पावसाळा व डोंगराळ प्रदेशामुळे सैन्याचा मोठा नाश झाला.

या अपयशांमुळे देशभर बंडे झाली; दक्षिणेत विजयनगर (इ.स. 1336) व बहमनी (इ.स. 1347) ही स्वतंत्र राज्ये उदयास आली. इ.स. 1351 मध्ये सिंधमधील थट्टा येथे त्याचा मृत्यू झाला. त्याच्या विरोधी गुणांमुळे इतिहासकार त्याला ‘विरोधाभासांचे मिश्रण’ म्हणतात.

b. फिरोज तुघलकचे प्रशासन (इ.स. 1351 – 1388)

  • कर व्यवस्था: इस्लामी कायद्याविरुद्ध असलेले 24 कर रद्द करून खराज, जिझिया, खम्स व जकात हे चार कर ठेवले. ब्राह्मणांवरही जिझिया लावला.
  • सिंचन: यमुना व सतलज नद्यांतून कालवे काढले; शेती वाढली.
  • नवी नगरे: फिरोजाबाद, फतेहाबाद, हिसार, जौनपूर इत्यादी.
  • लोककल्याण: ‘दिवाण-ए-खैरात’ (दानधर्म खाते – गरीब मुलींच्या विवाहासाठी मदत), ‘दार-उल-शफा’ (रुग्णालय), बेरोजगारांसाठी रोजगार कार्यालय.
  • गुलाम खाते: ‘दिवाण-ए-बंदगान’; सुमारे 1,80,000 गुलाम होते, असे अफीफ सांगतो.
  • इक्ता व सैन्य: इक्ता व सैनिकांची पदे वंशपरंपरागत केली; पगाराऐवजी महसूल हस्तांतरण – यामुळे सैन्य दुबळे झाले.
  • संस्कृती: अशोकाचे टोपरा व मेरठ येथील स्तंभ दिल्लीला आणले; संस्कृत ग्रंथांचे फारसीत भाषांतर करवले; ‘फुतूहात-ए-फिरोजशाही’ हे आत्मचरित्र लिहिले.

मूल्यमापन: लोककल्याणकारी कामे प्रशंसनीय होती, पण वंशपरंपरागत इक्ता, गुलामांची वाढती संख्या व धार्मिक कडवेपणा यांमुळे सल्तनत दुर्बल झाली.

c. लोदी व सूर घराणी

इ.स. 1398 मधील तैमूरच्या आक्रमणानंतर तुघलक सत्ता संपली. त्यानंतर सय्यद घराणे (इ.स. 1414–1451, संस्थापक खिज्रखान) आले.

लोदी घराणे (इ.स. 1451 – 1526) – पहिले अफगाण घराणे

सुलतानकाळमहत्त्वाचे मुद्दे
बहलोल लोदी1451–1489संस्थापक; जौनपूरचे शर्की राज्य जिंकले; अफगाण सरदारांना बरोबरीने वागवले.
सिकंदर लोदी1489–1517इ.स. 1504 मध्ये आग्रा शहराची स्थापना; जमीन मोजणीसाठी ‘गज-ए-सिकंदरी’; ‘गुलरुखी’ नावाने काव्य.
इब्राहिम लोदी1517–1526हट्टी स्वभाव; अफगाण सरदारांशी संघर्ष; पंजाबचा सुभेदार दौलतखान लोदी याने बाबरला आमंत्रण दिले.

पानिपतची पहिली लढाई (21 एप्रिल 1526): बाबरने इब्राहिम लोदीचा पराभव केला; इब्राहिम मारला गेला व दिल्ली सल्तनतीचा अंत होऊन मुघल सत्तेची स्थापना झाली.

सूर घराणे (इ.स. 1540 – 1555)

शेरशाह सूरने चौसा (इ.स. 1539) व कनौज/बिलग्राम (इ.स. 1540) येथे हुमायूनचा पराभव करून अफगाण सत्ता पुन्हा स्थापन केली. त्याने चांदीचा ‘रुपया’, सडक-ए-आझम (ग्रँड ट्रंक रोड), सराया, जमीन मोजणी, पट्टा व कबुलियत पद्धत अशा सुधारणा केल्या. इ.स. 1545 मध्ये कालिंजर येथे त्याचा मृत्यू झाला. त्याच्या दुर्बल वारसांमुळे इ.स. 1555 मध्ये हुमायूनने दिल्ली परत जिंकली.

c. दिल्ली सल्तनतीच्या अस्ताची कारणे (Downfall of Delhi Sultanate)

  1. निरंकुश व लष्करी स्वरूप: सत्ता सुलतानाच्या वैयक्तिक कर्तृत्वावर व लष्करी बळावर आधारित होती; जनतेचा पाठिंबा नव्हता.
  2. वारसा कायद्याचा अभाव: प्रत्येक सुलतानानंतर गादीसाठी कलह, खून व कट.
  3. सरदारांचे गट व महत्त्वाकांक्षा: तुर्की, अफगाण व इतर सरदारांचे संघर्ष.
  4. मुहम्मद बिन तुघलकच्या अपयशी योजना: खजिना रिकामा व सर्वत्र बंडे.
  5. फिरोज तुघलकची दुर्बल धोरणे: वंशपरंपरागत इक्ता, गुलामांचे वर्चस्व, दुबळे सैन्य.
  6. तैमूरचे आक्रमण (इ.स. 1398): दिल्लीची लूट व कत्तल; सल्तनतीची प्रतिष्ठा नष्ट.
  7. प्रांतीय राज्यांचा उदय: विजयनगर, बहमनी, बंगाल, जौनपूर, गुजरात, माळवा स्वतंत्र झाले.
  8. मंगोल आक्रमणे व आर्थिक ताण.
  9. इब्राहिम लोदीचा स्वभाव व बाबरचे आक्रमण: तोफखाना व ‘तुलुगमा’ युद्धतंत्रामुळे बाबर पानिपत येथे विजयी झाला.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
  • बाजार नियंत्रण – अलाउद्दीन खिलजी; शहना-ए-मंडी.
  • राजधानी देवगिरी (दौलताबाद) – इ.स. 1326–27; प्रतीक चलन – इ.स. 1329–30.
  • चार कर (खराज, जिझिया, खम्स, जकात) – फिरोज तुघलक.
  • आग्रा शहराची स्थापना – सिकंदर लोदी, इ.स. 1504.
  • पानिपतची पहिली लढाई – 21 एप्रिल 1526.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

  1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) अलाउद्दीन खिलजीच्या प्रशासकीय सुधारणा व बाजार नियंत्रण नीतीचे सविस्तर वर्णन करा.
  2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मुहम्मद बिन तुघलकच्या प्रमुख प्रयोगांचे वर्णन करून त्यांच्या अपयशाची कारणे स्पष्ट करा.
  3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) फिरोज तुघलकचे प्रशासन यावर टीप लिहा.
  4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) दिल्ली सल्तनतीच्या अस्ताची कारणे थोडक्यात लिहा.
  5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) अलाउद्दीन खिलजीचा राजत्व सिद्धांत यावर टीप लिहा.
← घटक Iघटक III →

RTMNU BA Sem 3 · HIS3MM5 · Unit III

घटक III (Unit III): दिल्ली सल्तनत काळातील कला, भक्ती चळवळ व सूफी पंथ (Art and Culture, Bhakti Movement and Sufism)

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

  • a. दिल्ली सल्तनत काळातील चित्रकला, संगीत, साहित्य आणि स्थापत्यकलेचा विकास (Development of Painting, Music, Literature and Architecture during Delhi Sultanate)
  • b. भक्ती चळवळ (Bhakti Movement)
  • c. सूफी पंथ (Sufism)

a. सल्तनत काळातील स्थापत्यकला (Architecture)

इ.स. 1206 ते 1526 या काळात तुर्क-अफगाण सुलतानांनी भारतात नवी स्थापत्यशैली आणली. भारतीय कारागीर आणि इराणी-मध्य आशियाई कल्पना यांच्या मिलाफातून इंडो-इस्लामिक स्थापत्यशैली (Indo-Islamic Architecture) निर्माण झाली.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  1. खरी कमान (True Arch) आणि घुमट (Dome) यांचा वापर.
  2. मिनार (Minaret) आणि उंच प्रवेशद्वारे.
  3. मानवी व प्राणी चित्रांऐवजी सुलेखन (Calligraphy), भौमितिक नक्षी आणि वेलबुट्टी (Arabesque).
  4. लाल वालुकाश्म (Red Sandstone) व पांढऱ्या संगमरवराचा वापर.
  5. चुना-गिलाव्याचा (Mortar) वापर.

राजवंशनिहाय प्रमुख इमारती

राजवंश / सुलतानइमारती
कुतुबुद्दीन ऐबककुव्वत-उल-इस्लाम मशीद (दिल्ली), अढाई दिन का झोपडा (अजमेर), कुतुबमिनारचे बांधकाम सुरू
इल्तुतमिशकुतुबमिनार पूर्ण केला; सुलतान गढी (मुलगा नासिरुद्दीन महमूद याची कबर)
बल्बनबल्बनची कबर – खऱ्या कमानीचे सुरुवातीचे उदाहरण मानले जाते
अलाउद्दीन खिलजीअलाई दरवाजा (इ.स. 1311), सिरी शहर, हौज-ए-अलाई
तुघलकतुघलकाबाद (गियासुद्दीन तुघलक) व त्याची तिरप्या भिंतींची कबर; जहाँपनाह (मुहम्मद बिन तुघलक); फिरोजाबाद (कोटला), हौजखास मदरसा (फिरोजशाह तुघलक)
सय्यद व लोदीअष्टकोनी कबरी, दुहेरी घुमट (Double Dome) – सिकंदर लोदीची कबर, लोदी गार्डन

फिरोजशाह तुघलकाने अशोकाचे दोन स्तंभ (टोपरा व मेरठ येथून) दिल्लीला आणले. सल्तनत स्थापत्याने पुढील मुघल स्थापत्याचा पाया घातला.

a. साहित्य, संगीत व चित्रकला (Literature, Music and Painting)

1. साहित्य (Literature)

सल्तनत काळात फारसी (Persian) ही राजभाषा होती. इतिहासलेखनाला मोठी चालना मिळाली.

  • अमीर खुसरो (इ.स. 1253–1325) – ‘तूती-ए-हिंद’ (भारताचा पोपट). ग्रंथ: खजाइन-उल-फुतूह, किरान-उस-सादैन, मिफ्ताह-उल-फुतूह, नूह सिपिहर, तुघलकनामा. त्याने हिंदवी भाषेतही रचना केल्या.
  • मिन्हाज-उस-सिराज – तबकात-ए-नासिरी.
  • झियाउद्दीन बरनी – तारीख-ए-फिरोजशाही, फतवा-ए-जहाँदारी.
  • शम्स-ए-सिराज अफिफ – तारीख-ए-फिरोजशाही.
  • इसामी – फुतूह-उस-सलातीन.
  • इब्न बतूता (मोरोक्कोचा प्रवासी) – रिहला (अरबी भाषेत), मुहम्मद बिन तुघलकाच्या काळाचे वर्णन.
  • अमीर हसन देहलवी – फवाइद-उल-फुआद (निजामुद्दीन औलियाचे संवाद).
  • फिरोजशाह तुघलक – आत्मचरित्र ‘फुतूहात-ए-फिरोजशाही’; त्याच्या काळात संस्कृत ग्रंथांची फारसी भाषांतरे झाली.
  • प्रादेशिक भाषा: संत ज्ञानेश्वरांची ‘ज्ञानेश्वरी’ (इ.स. 1290, मराठी), कबीर व इतर संतांची हिंदी रचना, विद्यापती (मैथिली). याच काळात उर्दू (Urdu) भाषेचा उगम झाला.

2. संगीत (Music)

  • अमीर खुसरोने भारतीय व इराणी संगीताचा मिलाफ केला. कव्वाली व काही नवे राग त्याच्या नावाने परंपरेने जोडले जातात. सतार व तबल्याचा शोध त्यानेच लावला या परंपरेबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.
  • सूफी संतांच्या ‘समा’ (भक्तिसंगीत) मैफिलींमुळे संगीत लोकप्रिय झाले.
  • फिरोजशाह तुघलकाच्या काळात भारतीय संगीतावरील ग्रंथ फारसीत अनुवादित झाले.
  • ग्वाल्हेरचा राजा मानसिंह तोमर (इ.स. 1486–1516) याने ध्रुपद गायकीला प्रोत्साहन दिले.

3. चित्रकला (Painting)

  • कट्टर धार्मिक मतामुळे सुलतानांच्या दरबारात चित्रकलेला फारसे प्रोत्साहन नव्हते; या काळातील फार कमी चित्रे उपलब्ध आहेत.
  • गुजरातमध्ये जैन हस्तलिखितांतील लघुचित्रे (उदा. कल्पसूत्र) तयार झाली.
  • माळव्याच्या (मांडू) सुलतानाच्या काळातील ‘निमतनामा’ हे सचित्र हस्तलिखित (सुमारे इ.स. 1500) प्रसिद्ध आहे. यात इराणी व भारतीय शैलींचा मिलाफ दिसतो.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
  • अलाई दरवाजा – इ.स. 1311, अलाउद्दीन खिलजी.
  • अमीर खुसरो – ‘तूती-ए-हिंद’.
  • तबकात-ए-नासिरी – मिन्हाज-उस-सिराज.
  • दुहेरी घुमट – लोदी काळ.

b. भक्ती चळवळ (Bhakti Movement)

भक्ती म्हणजे ईश्वरावर निस्सीम प्रेम व पूर्ण शरणागती. कर्मकांड, जातिभेद यांना विरोध करून साध्या भक्तीने मोक्ष मिळतो, असा संदेश देणाऱ्या चळवळीला भक्ती चळवळ (Bhakti Movement) म्हणतात.

उगम

भक्ती चळवळीचा उगम दक्षिण भारतात झाला. तमिळ प्रदेशातील आळवार (Alvars – विष्णुभक्त) व नायनार (Nayanars – शिवभक्त) संतांनी (सुमारे 6 वे ते 9 वे शतक) भक्तीचा प्रसार केला. पुढे आचार्यांनी तिला तत्त्वज्ञानाचा आधार दिला:

आचार्यतत्त्वज्ञान
रामानुजाचार्यविशिष्टाद्वैत
माध्वाचार्यद्वैत
निंबार्कद्वैताद्वैत
वल्लभाचार्यशुद्धाद्वैत (पुष्टिमार्ग)

प्रमुख संत

  • रामानंद – रामभक्तीचा उत्तर भारतात प्रसार; सर्व जातींचे शिष्य.
  • कबीर – निर्गुण भक्ती; हिंदू-मुस्लीम एकता; मूर्तिपूजा व कर्मकांडावर टीका; ‘दोहे’; रचना ‘बीजक’ मध्ये संकलित. (जन्म-मृत्यूच्या तारखांबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.)
  • गुरू नानक (इ.स. 1469–1539) – शीख धर्माचे संस्थापक; एकेश्वरवाद, समता, लंगर.
  • चैतन्य महाप्रभू (इ.स. 1486–1533) – बंगालमध्ये कृष्णभक्ती, कीर्तन.
  • महाराष्ट्रातील संत – संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव (यांनी पंजाबपर्यंत प्रसार केला), वारकरी संप्रदाय, विठ्ठलभक्ती; नंतर एकनाथ, तुकाराम.
  • मीराबाई – राजस्थानातील कृष्णभक्त कवयित्री.

भक्ती चळवळीत सगुण (साकार ईश्वर – राम, कृष्ण, विठ्ठल) व निर्गुण (निराकार ईश्वर – कबीर, नानक) असे दोन प्रवाह होते.

वैशिष्ट्ये

  1. एकेश्वरवाद व ईश्वरावर प्रेम.
  2. जातिभेद, अस्पृश्यता यांना विरोध.
  3. कर्मकांड, यज्ञ, मूर्तिपूजेतील अवडंबराला विरोध.
  4. गुरूचे महत्त्व.
  5. लोकभाषांचा (मराठी, हिंदी, बंगाली इ.) वापर.
  6. स्त्री-पुरुष समानता.

परिणाम

  1. प्रादेशिक भाषा व साहित्याचा विकास.
  2. हिंदू-मुस्लीम समन्वयाला चालना.
  3. सामाजिक समतेचा विचार रुजला.
  4. शीख धर्माचा उदय.
  5. महाराष्ट्रात सामाजिक-धार्मिक जागृती, ज्याचा पुढे स्वराज्याच्या विचारालाही उपयोग झाला.

c. सूफी पंथ (Sufism)

सूफी पंथ (Sufism) हा इस्लाममधील गूढवादी (Mysticism) भक्तिमार्ग आहे. ‘सूफ’ म्हणजे लोकर; सूफी संत साधे लोकरीचे वस्त्र घालत, म्हणून हे नाव पडले असे मानले जाते. (‘सफा’ म्हणजे पवित्रता या शब्दापासून नाव आले, असेही एक मत आहे.)

मुख्य तत्त्वे

  1. ईश्वर एक आहे (तौहीद) व त्याच्यावर प्रेम हाच मार्ग.
  2. पीर (गुरू) व मुरीद (शिष्य) संबंध महत्त्वाचे.
  3. खानकाह (Khanqah) – सूफी संतांचे आश्रमस्थान.
  4. झिक्र (नामस्मरण) व समा (भक्तिसंगीत).
  5. साधी राहणी, त्याग, मानवसेवा.
  6. सर्व धर्म व जातींच्या लोकांविषयी समभाव.

सूफी संप्रदायांना सिलसिला (Silsila) म्हणतात. अबुल फजलच्या मते भारतात 14 सिलसिले होते.

1. चिश्ती सिलसिला

  • ख्वाजा मोईनुद्दीन चिश्ती – भारतात चिश्ती सिलसिल्याचे संस्थापक; अजमेर येथे दर्गा (मृत्यू इ.स. 1236).
  • कुतुबुद्दीन बख्तियार काकी – दिल्ली; इल्तुतमिशच्या काळात.
  • बाबा फरीद (फरीदुद्दीन गंज-ए-शकर) – अजोधन (पाकपट्टण); त्यांच्या रचना गुरू ग्रंथसाहिबमध्ये आहेत.
  • शेख निजामुद्दीन औलिया (इ.स. 1238–1325) – दिल्ली; अमीर खुसरो त्यांचे शिष्य.
  • नासिरुद्दीन चिराग-ए-दिल्ली.

चिश्ती संत राजदरबारापासून दूर राहत, शासकीय देणग्या नाकारत.

2. सुहरावर्दी सिलसिला

  • भारतात संस्थापक शेख बहाउद्दीन जकारिया – मुलतान.
  • हे संत राज्याकडून मदत व पदे स्वीकारत; श्रीमंत जीवन जगत.

3. इतर सिलसिले

  • फिरदौसी – बिहार; शेख शरफुद्दीन याह्या मनेरी.
  • कादिरी – 15 व्या शतकाच्या अखेरीस भारतात आला.
  • नक्शबंदी – मुघल काळात (ख्वाजा बाकी बिल्लाह) प्रसार.
मुद्दाचिश्तीसुहरावर्दी
राज्याशी संबंधदूर राहतजवळीक
राहणीसाधी, दारिद्र्यसंपन्न
समामहत्त्व दिलेकमी महत्त्व
केंद्रअजमेर, दिल्लीमुलतान, सिंध

सूफी पंथाचा प्रभाव

  1. हिंदू-मुस्लीम समन्वय व सहिष्णुता वाढली.
  2. भक्ती चळवळ व सूफी पंथ यांच्यात विचारांची देवाणघेवाण झाली.
  3. हिंदवी, उर्दू व प्रादेशिक भाषांचा विकास.
  4. कव्वाली संगीताचा विकास.
  5. खानकाहांमधून गरिबांची सेवा.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
  • अजमेर – ख्वाजा मोईनुद्दीन चिश्ती.
  • मुलतान – बहाउद्दीन जकारिया (सुहरावर्दी).
  • अमीर खुसरो – निजामुद्दीन औलियांचे शिष्य.
  • पीर-मुरीद, खानकाह, समा, झिक्र – सूफी संकल्पना.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

  1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) दिल्ली सल्तनत काळातील स्थापत्यकला, साहित्य व संगीत यांच्या विकासाचा आढावा घ्या.
  2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भक्ती चळवळीचा उगम, वैशिष्ट्ये व परिणाम स्पष्ट करा.
  3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: अमीर खुसरो.
  4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: चिश्ती सिलसिला.
  5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: संत कबीर.
← घटक IIघटक IV →

RTMNU BA Sem 3 · HIS3MM5 · Unit IV

घटक IV (Unit IV): विजयनगर साम्राज्य व बहमनी राज्याचा अस्त (Vijaynagar Empire and Downfall of Bahamani Dynasty)

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

  • a. विजयनगर साम्राज्य – राजकीय कामगिरी, बहमनी राजवंशाशी संबंध (Vijaynagar Empire – Political Achievement, Relation with Bahamani Dynasty)
  • b. विजयनगर साम्राज्य – प्रशासन, सामाजिक व आर्थिक स्थिती, कला आणि स्थापत्य (Vijaynagar Empire – Administration, Social, Economic Conditions, Art and Architecture)
  • c. बहमनी राजवंशाचा अस्त (Downfall of Bahamani Dynasty)

a. विजयनगर साम्राज्याची राजकीय कामगिरी (Political Achievement)

दक्षिण भारतात इ.स. 1336 मध्ये हरिहर व बुक्क या संगम बंधूंनी विजयनगर साम्राज्याची स्थापना केली. त्यांना गुरू विद्यारण्य (माधव विद्यारण्य) यांचे मार्गदर्शन लाभले, अशी परंपरा आहे. राजधानी विजयनगर (आजचे हंपी, कर्नाटक) तुंगभद्रा नदीकाठी होती. संस्थापकांच्या मूळ घराण्याबाबत (तेलुगू की कन्नड) इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.

चार राजवंश

राजवंशकाळप्रमुख राजे
संगम1336–1485हरिहर पहिला, बुक्क पहिला, हरिहर दुसरा, देवराय पहिला, देवराय दुसरा
सालुव1485–1505सालुव नरसिंह
तुळुव1505–1570वीर नरसिंह, कृष्णदेवराय, अच्युतराय, सदाशिवराय
अरविडू1570 नंतरतिरुमल

प्रमुख राजे व कामगिरी

  1. बुक्क पहिला – मदुराई सुलतानशाहीचा पाडाव (त्याचा मुलगा कुमार कंपण याने; वर्णन गंगादेवीच्या ‘मधुराविजयम्’ काव्यात).
  2. हरिहर दुसरा – ‘महाराजाधिराज’ ही पदवी घेतली; साम्राज्याचा विस्तार.
  3. देवराय पहिला (1406–1422) – तुंगभद्रेवर धरण व कालवे; इटालियन प्रवासी निकोलो कोंटी याची भेट (सुमारे 1420).
  4. देवराय दुसरा (1424–1446) – सैन्यात मुस्लीम घोडेस्वार व तिरंदाज भरती केले; इराणी राजदूत अब्दुर रज्जाक याची भेट (1443).
  5. कृष्णदेवराय (1509–1529) – विजयनगरचा सर्वश्रेष्ठ राजा. विजापूरच्या इस्माईल आदिलशहाचा पराभव करून रायचूर (1520) जिंकले; ओडिशाच्या गजपती प्रतापरुद्राचा पराभव (उदयगिरी, कोंडवीडू) करून नंतर तह व त्याच्या कन्येशी विवाह; पोर्तुगीजांशी मैत्री. ‘आंध्रभोज’ म्हणून ओळख; तेलुगू ग्रंथ ‘आमुक्तमाल्यदा’ लिहिला; दरबारात ‘अष्टदिग्गज’ कवी (उदा. अल्लसानी पेद्दना). पोर्तुगीज प्रवासी डोमिंगो पाईस याने त्याच्या काळाचे वर्णन केले.

पुढे 23 जानेवारी 1565 रोजी तालिकोटच्या (राक्षसी-तंगडी) लढाईत दख्खनच्या सुलतानांनी रामरायाचा पराभव केला व विजयनगर शहर उद्ध्वस्त झाले.

बहमनी राज्याशी संबंध (Relation with Bahamani Dynasty)

विजयनगर व बहमनी यांच्यात सुमारे दीडशे वर्षे सतत संघर्ष चालला. दोघांची सत्ता 1336 व 1347 मध्ये जवळपास एकाच वेळी उदयास आली.

संघर्षाची कारणे:

  1. रायचूर दोआब – कृष्णा व तुंगभद्रा यांच्यामधील सुपीक प्रदेश.
  2. कृष्णा-गोदावरी त्रिभुज प्रदेश (डेल्टा).
  3. कोकण व पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरे (उदा. गोवा) – घोड्यांचा व्यापार.
  4. राजकीय महत्त्वाकांक्षा व साम्राज्यविस्ताराची इच्छा.

प्रमुख घटना:

  • बुक्क पहिला विरुद्ध मुहम्मदशाह पहिला (सुमारे 1367) – मुदगल किल्ल्यावरून युद्ध.
  • फिरिश्ताच्या वर्णनानुसार देवराय पहिल्याने फिरोजशाह बहमनीशी तह करून आपल्या कन्येचा त्याच्याशी विवाह करून दिला (1406); पुढे 1419–20 मध्ये फिरोजशाह बहमनीचा पराभव झाला.
  • महमूद गवानने 1472 मध्ये विजयनगरकडून गोवा जिंकले.
  • कृष्णदेवरायाने बहमनीचे उत्तराधिकारी विजापूर इत्यादींचा पराभव केला व बिदरच्या बहमनी सुलतानाला पुन्हा गादीवर बसवून ‘यवनराज्यस्थापनाचार्य’ ही पदवी घेतली.

b. विजयनगरचे प्रशासन व सामाजिक-आर्थिक स्थिती (Administration, Social and Economic Conditions)

1. प्रशासन (Administration)

  • राजा (राय) – सर्वोच्च सत्ता; राजा धर्मरक्षक मानला जाई. कृष्णदेवरायाने ‘आमुक्तमाल्यदा’त राजधर्माचे विचार मांडले.
  • मंत्रिमंडळ – राजाला सल्ला देणारे मंत्री; प्रधान (महाप्रधान) प्रमुख.
  • प्रांतिक विभाग – राज्य / मंडल (प्रांत) → नाडू (जिल्हा) → स्थळ → ग्राम (गाव).
  • नायंकर पद्धत (Nayankara System) – लष्करी प्रमुखांना (नायक) ‘अमरम’ नावाची जमीन दिली जाई; त्या बदल्यात ते ठराविक सैन्य ठेवत व राजाला कर देत.
  • आयगार पद्धत (Ayagar System) – गावाचा कारभार बारा वंशपरंपरागत ग्रामअधिकाऱ्यांकडे (आयगार); त्यांना करमुक्त जमीन मिळे.
  • महसूल – जमीन महसूल हा मुख्य स्रोत. परंपरेनुसार उत्पन्नाचा 1/6 भाग, पण जमिनीच्या प्रतीनुसार दर बदलत (याबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत). व्यापार, घरे, व्यवसाय यांवरही कर.
  • सैन्य – पायदळ, घोडदळ, हत्ती, तोफखाना; अरब व पोर्तुगीज व्यापाऱ्यांकडून घोडे आयात.
  • न्याय – राजा सर्वोच्च न्यायाधीश; कठोर शिक्षा.

2. सामाजिक स्थिती (Social Conditions)

  1. वर्णव्यवस्था; ब्राह्मणांना मान व प्रशासनात पदे.
  2. स्त्रियांची स्थिती – काही स्त्रिया शिक्षित (उदा. गंगादेवी कवयित्री); राजवाड्यात स्त्री-रक्षक व लेखिका असल्याचे प्रवासी सांगतात.
  3. सती, बालविवाह, हुंडा, देवदासी प्रथा प्रचलित होत्या.
  4. महानवमी (दसरा) उत्सव मोठ्या थाटात – ‘महानवमी डिब्बा’ येथे.
  5. सर्व धर्मांविषयी सहिष्णुता (बार्बोसा या पोर्तुगीज प्रवाशाची नोंद).

3. आर्थिक स्थिती (Economic Conditions)

  1. शेती – मुख्य व्यवसाय; तलाव, धरणे, कालवे यांद्वारे सिंचन.
  2. उद्योग – कापड, धातुकाम, खाणकाम, हिऱ्यांच्या खाणी, सुगंधी द्रव्ये.
  3. व्यापार – पश्चिम किनाऱ्यावरील भटकळ, होनावर, मंगळूर आणि पूर्व किनाऱ्यावरील पुलिकत ही बंदरे. निर्यात: कापड, मसाले, तांदूळ, लोखंड; आयात: घोडे, हत्ती, तांबे, प्रवाळ, रेशीम.
  4. नाणी – सोन्याचे ‘वराह’ (पॅगोडा), ‘प्रताप’, ‘पण’ (फणम्), चांदीचे ‘तार’.
  5. राजधानी अतिशय समृद्ध होती, असे अब्दुर रज्जाक व पाईस यांनी लिहिले आहे.

b. विजयनगरची कला व स्थापत्य (Art and Architecture)

विजयनगरची स्थापत्यशैली द्राविड शैलीचा विकसित प्रकार आहे. राजधानी हंपीचे अवशेष युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ (1986) आहेत.

वैशिष्ट्ये

  1. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर उंच राय गोपुर (Raya Gopuram).
  2. कल्याण मंडप – देवतेच्या विवाहविधीसाठी कोरीव खांबांचा मंडप.
  3. खांबांवर उधळणारे घोडे व याळी (काल्पनिक प्राणी) यांचे कोरीवकाम.
  4. देवीसाठी (अम्मन) स्वतंत्र मंदिर.
  5. रामायण-महाभारतातील प्रसंगांचे शिल्पपट.

प्रमुख वास्तू

  • विरुपाक्ष मंदिर – जुने मंदिर; कृष्णदेवरायाने मंडप व गोपुर बांधले.
  • विठ्ठल मंदिर – दगडी रथ व संगीत खांब; कृष्णदेवरायाच्या काळात मोठा विस्तार.
  • हजारराम मंदिर – राजघराण्याचे मंदिर; भिंतींवर रामायणाचे शिल्प.
  • लोटस महाल व हत्तीशाळा – हिंदू व इस्लामी शैलींचा मिलाफ (कमानी व घुमट).

साहित्य: संस्कृत, तेलुगू, कन्नड व तमिळ साहित्याला राजाश्रय. सायणाचार्यांनी वेदांवर भाष्य लिहिले.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
  • स्थापना – 1336, हरिहर व बुक्क.
  • अब्दुर रज्जाक – 1443, देवराय दुसरा.
  • आमुक्तमाल्यदा – कृष्णदेवराय (तेलुगू).
  • नायंकर व आयगार पद्धत.
  • तालिकोटची लढाई – 1565.

c. बहमनी राजवंशाचा अस्त (Downfall of Bahamani Dynasty)

मुहम्मद बिन तुघलकाविरुद्ध दख्खनमधील अमीरांनी बंड केले आणि इ.स. 1347 मध्ये अलाउद्दीन हसन बहमनशाह (हसन गंगू) याने बहमनी राज्याची स्थापना केली. राजधानी प्रथम गुलबर्गा (अहसनाबाद) होती; पुढे अहमदशाह पहिला (वली) याने ती बिदर येथे हलवली (सुमारे 1425; नेमक्या वर्षाबाबत मतभेद आहेत).

महमूद गवान

मुहम्मदशाह तिसऱ्याचा वजीर महमूद गवान याने राज्याला बळकटी दिली – 4 प्रांतांचे (तरफ) 8 प्रांत केले, सैन्य व महसूल सुधारले, गोवा जिंकले व बिदर येथे प्रसिद्ध मदरसा बांधला. विरोधकांच्या कटामुळे 1481 मध्ये त्याला मृत्युदंड देण्यात आला. त्यानंतर राज्याचा झपाट्याने ऱ्हास झाला.

अस्ताची कारणे

  1. दख्खनी व आफाकी (परदेशी) अमीरांमधील संघर्ष – स्थानिक दख्खनी मुसलमान व इराण-मध्य आशियातून आलेले ‘आफाकी’ यांच्यातील गटबाजी.
  2. महमूद गवानचा वध (1481) – सक्षम प्रशासक गेल्याने राज्य दुर्बल झाले.
  3. दुर्बल व विलासी सुलतान – विशेषतः महमूदशाह (1482–1518) नामधारी झाला.
  4. विजयनगरशी सततची युद्धे – पैसा व मनुष्यबळाचा नाश.
  5. प्रांताधिकाऱ्यांची महत्त्वाकांक्षा – तरफदार स्वतंत्र होऊ लागले.
  6. वारसाहक्काचा निश्चित नियम नसणे व दरबारी कट-कारस्थाने.
  7. बिदरमध्ये वजीर कासिम बरीद याचे वर्चस्व; सुलतान केवळ नावापुरता उरला.

पाच स्वतंत्र राज्ये (Five Deccan Sultanates)

राज्यराजवंशसंस्थापकवर्ष (सुमारे)
विजापूरआदिलशाहीयुसूफ आदिलशाह1489
अहमदनगरनिजामशाहीमलिक अहमद (अहमद निजामशाह)1490
वऱ्हाड (Berar)इमादशाहीफत्तेउल्ला इमाद-उल-मुल्क1490
गोवळकोंडाकुतुबशाहीकुली कुतुबशाह1518
बिदरबरीदशाहीअमीर अली बरीद (कासिम बरीदचा मुलगा)1527–28

शेवटचा बहमनी सुलतान कलीमुल्लाह हा होता. सुमारे 1527 पर्यंत बहमनी राज्याचा पूर्ण अस्त झाला. (स्वतंत्र होण्याच्या वर्षांबाबत ग्रंथांमध्ये थोडा फरक आढळतो.)

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
  • बहमनी स्थापना – 1347, हसन गंगू.
  • महमूद गवानचा वध – 1481.
  • पाच शाह्या – आदिलशाही, निजामशाही, इमादशाही, कुतुबशाही, बरीदशाही.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

  1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) विजयनगर साम्राज्याच्या राजकीय कामगिरीचा आढावा घ्या व विजयनगर-बहमनी संबंध स्पष्ट करा.
  2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) बहमनी राज्याच्या अस्ताची कारणे सविस्तर लिहा.
  3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: कृष्णदेवराय.
  4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: विजयनगरची नायंकर व आयगार पद्धत.
  5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: महमूद गवान.
← घटक III