मराठ्यांचा इतिहास: इ.स. 1630 ते 1761 HIS3M2

RTMNU BA Semester 3 · इतिहास (History) · History of Marathas: 1630 to 1761 AD · 4 घटक (units) · मराठी नोट्स

विद्यापीठ (University)	RTMNU – राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, नागपूर
अभ्यासक्रम (Course)	B.A. (चार वर्षीय पदवी अभ्यासक्रम, NEP 2020) – इतिहास (History)
सत्र (Semester)	Semester III (सत्र 3)
पेपर कोड (Paper code)	HIS3M2
पेपरचे नाव (Paper title)	History of Marathas: 1630 to 1761 AD – मराठ्यांचा इतिहास: इ.स. 1630 ते 1761
प्रकार (Category)	मुख्य अनिवार्य विषय (Major Mandatory) – Minor (Other than Major)
क्रेडिट (Credits)	4 क्रेडिट (4 तास / आठवडा)
गुण (Marks)	सत्रांत परीक्षा 80 गुण + अंतर्गत मूल्यमापन 20 गुण = 100 गुण; उत्तीर्ण होण्यासाठी किमान 40 गुण
अभ्यासक्रम (Syllabus)	as per official RTMNU NEP 2020 syllabus 2024-25 (अधिकृत RTMNU NEP 2020 अभ्यासक्रम 2024-25)

खालील प्रत्येक घटकाचे मुद्दे अधिकृत RTMNU अभ्यासक्रमानुसार आहेत (मूळ इंग्रजी शीर्षक कंसात). Unit topics follow the official RTMNU syllabus. · सर्व RTMNU BA इतिहास पेपर्स

घटक (Units)

1घटक I (Unit I): हिंदवी स्वराज्याची स्थापना व आदिलशाही-मुघलांशी संबंध (Establishment of Hindavi Swaraj and Relations with Adilshahi and Mughals)Notes
2घटक II (Unit II): परकीय सत्तांशी संबंध, राज्याभिषेक व दक्षिण दिग्विजय (Relations with Foreign Powers, Coronation and Southern Campaign)Notes
3घटक III (Unit III): छत्रपती संभाजी महाराज व मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध (Chhatrapati Sambhaji and the Maratha War of Independence)Notes
4घटक IV (Unit IV): छत्रपती शाहू व पेशव्यांचा उदय (Chhatrapati Shahu and the Rise of the Peshwas)Notes

RTMNU BA Sem 3 · HIS3M2 · Unit I

घटक I (Unit I): हिंदवी स्वराज्याची स्थापना व आदिलशाही-मुघलांशी संबंध (Establishment of Hindavi Swaraj and Relations with Adilshahi and Mughals)

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

a. छत्रपती शिवाजी महाराज – हिंदवी स्वराज्याची स्थापना (Shivaji – Establishment of Hindavi Swaraj)
b. शिवाजी महाराजांचे आदिलशाहीशी संबंध (Shivaji's Relations with the Adilshahi)
c. शिवाजी महाराजांचे मुघलांशी संबंध (Shivaji's Relations with the Mughals)

a. हिंदवी स्वराज्याची स्थापना

सतराव्या शतकात महाराष्ट्राचा बहुतेक भाग विजापूरची आदिलशाही (Adilshahi), अहमदनगरची निजामशाही (1636 मध्ये संपली) आणि उत्तरेकडील मुघल साम्राज्य (Mughal Empire) यांच्या ताब्यात होता. अशा काळात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मराठी माणसांचे स्वतःचे राज्य उभे केले. यालाच हिंदवी स्वराज्य (Hindavi Swaraj – Self-rule of the people of Hindustan) म्हणतात.

पार्श्वभूमी

जन्म : शिवनेरी किल्ला (जुन्नर), 19 फेब्रुवारी 1630 (महाराष्ट्र शासनाने स्वीकारलेली तारीख; तिथीनुसार वेगळी तारीख मानणारेही आहेत – इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत).
वडील : शहाजीराजे भोसले – आदिलशाहीतील मोठे सरदार; त्यांची पुणे-सुपे जहागीर होती.
आई : जिजाबाई – स्वराज्याची प्रेरणा, संस्कार व न्यायबुद्धी त्यांच्याकडून मिळाली.
पुणे जहागिरीची व्यवस्था दादोजी कोंडदेव पाहत होते.

स्वराज्य स्थापनेचे टप्पे

मावळ प्रांत व मावळे : सह्याद्रीतील मावळ खोऱ्यांतील शेतकरी तरुण (मावळे) एकत्र केले. तानाजी मालुसरे, येसाजी कंक, बाजी पासलकर यांसारखे सहकारी मिळाले.
स्वराज्याची शपथ : परंपरेनुसार इ.स. 1645 मध्ये रायरेश्वराच्या मंदिरात सहकाऱ्यांसह स्वराज्याची शपथ घेतली. 1645 च्या दादाजी नरस प्रभू यांना लिहिलेल्या पत्रात "हिंदवी स्वराज्य" हा शब्द येतो (या पत्राच्या अस्सलपणाबद्दल इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत).
किल्ले जिंकणे : सुमारे 1646-47 मध्ये तोरणा किल्ला घेतला; मुरुंबदेव डोंगरावर राजगड बांधला. पुढे कोंढाणा, पुरंदर इत्यादी किल्ले ताब्यात आले.
जावळी विजय (1656) : चंद्रराव मोरे यांच्याकडून जावळी घेतली. त्यामुळे कोकणाकडे जाण्याचा मार्ग खुला झाला; पुढे प्रतापगड बांधला.
कोकणात विस्तार : 1657 नंतर कल्याण, भिवंडी, माहुली भाग जिंकला व आरमार (Navy) उभारण्यास सुरुवात केली.

स्वराज्याची वैशिष्ट्ये

प्रजेच्या हिताचे, न्यायाचे राज्य; शेतकऱ्यांचे रक्षण.
सर्व धर्मांचा आदर – धार्मिक सहिष्णुता (Religious Tolerance).
किल्ले हे राज्याचा कणा; गनिमी कावा (Guerrilla Warfare) ही युद्धपद्धत.
वतनदारीवर नियंत्रण, पगारी नोकर व्यवस्था.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे :
शिवनेरी – जन्मस्थळ; रायरेश्वर – स्वराज्याची शपथ (परंपरेनुसार 1645); तोरणा – पहिल्या विजयांपैकी एक; जावळी – 1656; राजगड – स्वराज्याची पहिली राजधानी.

b. आदिलशाहीशी संबंध

स्वराज्य मुख्यतः आदिलशाहीच्या प्रदेशातच उभे राहिले. त्यामुळे शिवाजी महाराजांचा पहिला व सतत संघर्ष विजापूरच्या आदिलशाहीशी झाला.

महत्त्वाच्या घटना

शहाजीराजांची कैद (1648) : जिंजीच्या वेढ्याच्या वेळी आदिलशहाने शहाजीराजांना कैद केले. त्याच वेळी फत्तेखानाची स्वारी पुरंदरजवळ शिवरायांनी परतवून लावली. मुघलांशी (शहाजादा मुरादबक्ष) राजकीय संपर्क साधून दबाव आणला. 1649 मध्ये शहाजीराजांची सुटका झाली; त्या बदल्यात कोंढाणा किल्ला परत द्यावा लागला (असे मानले जाते).
जावळी (1656) : आदिलशाहीचे सरदार चंद्रराव मोरे यांचा पराभव.
अफझलखानाचा वध (10 नोव्हेंबर 1659) : आदिलशाहीच्या बडी साहिबिणीने अफझलखानाला मोठ्या सैन्यासह पाठवले. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी भेटीत अफझलखानाने दगा करण्याचा प्रयत्न केला; शिवरायांनी वाघनखे व बिचव्याच्या साहाय्याने त्याचा वध केला. नंतर त्याच्या सैन्याचा पराभव झाला.
पन्हाळा व कोल्हापूर (1659) : पन्हाळा किल्ला जिंकला; कोल्हापूरजवळ रुस्तमेजमान व फाजलखान यांचा पराभव केला.
सिद्दी जौहरचा पन्हाळा वेढा (1660) : जुलै 1660 मध्ये महाराज रात्री पन्हाळ्यावरून विशाळगडाकडे निसटले. घोडखिंडीत (पावनखिंड) बाजीप्रभू देशपांडे यांनी शत्रूला रोखून बलिदान दिले.
सलोखा (सुमारे 1662) : शहाजीराजांच्या मध्यस्थीने आदिलशाहीशी काही काळ शांतता झाली, असे मानले जाते.
पुन्हा संघर्ष (1673-74) : अली आदिलशहा दुसरा 1672 मध्ये मरण पावल्यावर आदिलशाही कमकुवत झाली. 1673 मध्ये कोंडाजी फर्जंद याने पन्हाळा पुन्हा जिंकला. उमराणीच्या लढाईत (1673) प्रतापराव गुजर यांनी बहलोलखानाला हरवले; नेसरीच्या लढाईत (फेब्रुवारी 1674) प्रतापराव गुजर धारातीर्थी पडले.
1679 मदत : मुघल सरदार दिलेरखानाने विजापूरवर हल्ला केला तेव्हा आदिलशाहीच्या विनंतीवरून महाराजांनी मुघल प्रदेशावर हल्ले करून विजापूरला अप्रत्यक्ष मदत केली.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे :
अफझलखान वध – 10 नोव्हेंबर 1659, प्रतापगड; पावनखिंड – जुलै 1660, बाजीप्रभू देशपांडे; उमराणी – 1673; नेसरी – 1674, प्रतापराव गुजर.

c. मुघलांशी संबंध

आदिलशाहीपेक्षा मुघल साम्राज्य खूप मोठे व बलाढ्य होते. औरंगजेब दख्खनचा सुभेदार असताना व पुढे बादशहा झाल्यावर (1658) मुघलांशी संघर्ष वाढला.

संघर्षाचे टप्पे

पहिला संघर्ष (1657) : महाराजांनी जुन्नर व अहमदनगर भागातील मुघल ठाण्यांवर हल्ले केले.
शाहिस्तेखान (1660-1663) : औरंगजेबाचा मामा शाहिस्तेखान पुण्यात आला व लाल महालात राहिला. चाकणचा किल्ला (संग्रामदुर्ग) फिरंगोजी नरसाळा यांनी अनेक दिवस लढवला. एप्रिल 1663 मध्ये महाराजांनी रात्री लाल महालावर छापा घातला; शाहिस्तेखानाची बोटे तुटली व तो पळाला.
सुरतेची पहिली लूट (जानेवारी 1664) : मुघलांचे श्रीमंत बंदर लुटून स्वराज्याला आर्थिक बळ मिळवले.
मिर्झा राजे जयसिंह व पुरंदरचा तह (जून 1665) : जयसिंह व दिलेरखान यांनी पुरंदरला वेढा दिला; मुरारबाजी देशपांडे लढताना मरण पावले. तहानुसार महाराजांनी 23 किल्ले व त्यांचा प्रदेश मुघलांना दिला, 12 किल्ले स्वतःकडे ठेवले; संभाजीराजांना मनसब मिळाली; विजापूरविरुद्ध मुघलांना मदत करण्याचे ठरले.
आग्रा भेट (1666) : मे 1666 मध्ये औरंगजेबाच्या दरबारात अपमान झाला; महाराजांना नजरकैदेत ठेवले. ऑगस्ट 1666 मध्ये युक्तीने (परंपरेनुसार मिठाईच्या पेटाऱ्यांतून) सुटका करून ते राजगडला परतले.
तात्पुरती शांतता (1667-1669) : या काळात महाराजांनी राज्यव्यवस्था बळकट केली.
पुन्हा युद्ध (1670 नंतर) : फेब्रुवारी 1670 मध्ये तानाजी मालुसरे यांनी कोंढाणा जिंकला (सिंहगड), पण ते धारातीर्थी पडले. ऑक्टोबर 1670 मध्ये सुरतेची दुसरी लूट; परत येताना वणी-दिंडोरी येथे मुघलांचा पराभव. पुरंदरच्या तहात दिलेले बहुतेक किल्ले परत जिंकले.
साल्हेरची लढाई (1672) : खुल्या मैदानातील या लढाईत मराठ्यांनी मुघलांचा मोठा पराभव केला.

घटना	वर्ष
लाल महालावर छापा	1663
सुरतेची पहिली लूट	1664
पुरंदरचा तह	1665
आग्र्याहून सुटका	1666
सिंहगड विजय	1670
साल्हेरची लढाई	1672

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे :
पुरंदरचा तह – मिर्झा राजे जयसिंह, 1665, 23 किल्ले दिले; आग्र्याहून सुटका – 1666; "गड आला पण सिंह गेला" – तानाजी मालुसरे, 1670.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

(दीर्घोत्तरी प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिंदवी स्वराज्याची स्थापना कशी केली ते सविस्तर स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी प्रश्न) शिवाजी महाराजांच्या मुघलांशी असलेल्या संबंधांचा आढावा घ्या.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : अफझलखानाचा वध.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : पुरंदरचा तह (1665).
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : शिवाजी महाराजांची आग्रा भेट व सुटका.

घटक II →

RTMNU BA Sem 3 · HIS3M2 · Unit II

घटक II (Unit II): परकीय सत्तांशी संबंध, राज्याभिषेक व दक्षिण दिग्विजय (Relations with Foreign Powers, Coronation and Southern Campaign)

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

a. शिवाजी महाराजांचे पोर्तुगीज, सिद्दी व इंग्रजांशी संबंध (Shivaji's Relations with the Portuguese, Siddi and British)
b. शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक – कारणे व महत्त्व (Shivaji's Coronation – Causes and Significance)
c. शिवाजी महाराजांची दक्षिण मोहीम – कारणे व परिणाम (Shivaji's Southern Campaign – Causes and Consequences)

a. पोर्तुगीज, सिद्दी व इंग्रजांशी संबंध

स्वराज्याचा मोठा भाग कोकण किनारपट्टीवर होता. किनाऱ्यावर पोर्तुगीज, जंजिऱ्याचा सिद्दी व इंग्रज या सत्ता होत्या. त्यांच्यापासून किनाऱ्याचे रक्षण करण्यासाठी महाराजांनी आरमार (Navy) व जलदुर्ग (Sea Forts) उभारले. म्हणून त्यांना "भारतीय आरमाराचे जनक" (Father of the Indian Navy) म्हटले जाते.

1) पोर्तुगीज (Portuguese)

गोवा, दमण, चौल, वसई ही त्यांची महत्त्वाची ठिकाणे होती. समुद्रावर व्यापारासाठी त्यांचा परवाना (कार्टाझ – Cartaz) घ्यावा लागे.
कल्याण-भिवंडी भागात आरमार बांधताना सुरुवातीला काही पोर्तुगीज कारागीर काम करत होते; पण पोर्तुगीजांनी त्यांना माघारी बोलावले.
पोर्तुगीज सिद्दीला व मुघलांना मदत करत, तसेच जबरदस्तीने धर्मांतर करत. त्यामुळे 1667 मध्ये महाराजांनी पोर्तुगीजांच्या बारदेश प्रांतावर स्वारी केली.
महाराजांचे धोरण सावधगिरीचे होते – आवश्यक तेव्हा तह, आवश्यक तेव्हा दबाव.

2) जंजिऱ्याचा सिद्दी (Siddi of Janjira)

सिद्दी हे मूळचे आफ्रिकेतील (अॅबिसिनिया/हबशी) होते. मुरूडजवळचा जंजिरा हा त्यांचा अजिंक्य जलदुर्ग होता. ते आधी आदिलशाहीचे व नंतर मुघलांचे आरमारप्रमुख म्हणून काम करू लागले.
सिद्दी कोकणातील गावांवर हल्ले करत, त्यामुळे ते स्वराज्याचे कायमचे शत्रू होते.
महाराजांनी जंजिरा घेण्याचे अनेक प्रयत्न केले, पण ते यशस्वी झाले नाहीत.
सिद्दीला शह देण्यासाठी जंजिऱ्यासमोर पद्मदुर्ग (कासा) बांधला. मालवणजवळ सिंधुदुर्ग (बांधकाम 1664 पासून) बांधला; विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग इत्यादी जलदुर्ग बळकट केले.

3) इंग्रज (British)

1660 मध्ये सिद्दी जौहरच्या पन्हाळा वेढ्यात राजापूरच्या इंग्रजांनी तोफांनी आदिलशाहीला मदत केली. म्हणून 1661 मध्ये महाराजांनी राजापूरची इंग्रज वखार लुटली व काही इंग्रजांना कैद केले.
सुरतेच्या लुटीत (1664) इंग्रजांनी आपली वखार लढवून वाचवली.
1668 मध्ये मुंबई इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीकडे आली. व्यापारासाठी त्यांना मराठ्यांशी चांगले संबंध हवे होते.
1674 चा तह : राज्याभिषेकाच्या वेळी हेन्री ऑक्झिंडेन रायगडावर आला; राजापूरच्या नुकसानभरपाईचा व व्यापारी सवलतींचा करार झाला.
खांदेरी (1679) : मुंबईजवळ खांदेरी बेटावर महाराजांनी किल्ला बांधला. इंग्रज व सिद्दी यांनी विरोध केला, पण मराठ्यांनी खांदेरी टिकवले. सिद्दीने समोरचे उंदेरी बेट बळकावले.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे :
जंजिरा – सिद्दीचा जलदुर्ग, महाराजांना जिंकता आला नाही; सिंधुदुर्ग – मालवण; राजापूर वखार लूट – 1661; इंग्रजांशी तह – 1674; खांदेरी – 1679.

b. राज्याभिषेक – कारणे व महत्त्व

6 जून 1674 (ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी, शके 1596) रोजी रायगड किल्ल्यावर शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक (Coronation) झाला. काशीचे विद्वान गागाभट्ट यांनी वैदिक पद्धतीने हा विधी केला. महाराजांनी "छत्रपती" ही पदवी धारण केली व राज्याभिषेक शक सुरू केला. याच महिन्यात (जून 1674) राजमाता जिजाबाईंचे निधन झाले. पुढे सप्टेंबर 1674 मध्ये निश्चलपुरी गोसावी यांच्या हस्ते दुसरा (तांत्रिक) राज्याभिषेक झाला.

राज्याभिषेकाची कारणे

कायदेशीर सार्वभौमत्व (Legal Sovereignty) : आदिलशाही व मुघलांच्या नजरेत महाराज एक "बंडखोर जहागीरदार" होते. राज्याभिषेकाने ते स्वतंत्र राजा ठरले.
तह व करार : परकीय सत्तांशी समान पातळीवर तह करण्यासाठी अधिकृत राजपद आवश्यक होते.
वतनदार व सरदारांवर अधिकार : देशमुख, वतनदार व मोठी मराठा घराणी यांनी राजसत्ता मान्य करावी, यासाठी.
प्रजेचा आत्मविश्वास : अनेक शतकांनंतर स्वकीय राजा झाल्याने प्रजेला अभिमान व विश्वास मिळावा.
धार्मिक व सामाजिक मान्यता : परंपरेनुसार राजाला अभिषेकाने धार्मिक मान्यता मिळत असे.

राज्याभिषेकाचे महत्त्व

स्वतंत्र, सार्वभौम मराठा राज्याची अधिकृत घोषणा झाली.
अष्टप्रधान मंडळ (Council of Eight Ministers) निश्चित झाले – पेशवा, अमात्य, सचिव, मंत्री, सेनापती, सुमंत, न्यायाधीश, पंडितराव.
राज्याभिषेक शक ही नवी कालगणना सुरू झाली.
सोन्याचा होन व तांब्याची शिवराई ही नाणी पाडली.
राज्यकारभारातील फारसी शब्दांऐवजी संस्कृत-मराठी शब्द वापरण्यासाठी रघुनाथ पंडित यांच्याकडून "राज्यव्यवहारकोश" तयार करवून घेतला.
इंग्रजांसारख्या परकीय सत्तांनी महाराजांना राजा म्हणून मान्यता दिली (1674 चा इंग्रजांशी तह).
पुढील पिढ्यांना स्वातंत्र्यलढ्याची प्रेरणा मिळाली.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे :
राज्याभिषेक – 6 जून 1674, रायगड; पुरोहित – गागाभट्ट; पदवी – छत्रपती; नाणी – होन व शिवराई; राज्यव्यवहारकोश – रघुनाथ पंडित.

c. दक्षिण मोहीम – कारणे व परिणाम

राज्याभिषेकानंतर 1676 च्या अखेरीस महाराजांनी दक्षिणेकडील कर्नाटक प्रांतावर मोठी मोहीम काढली. याला दक्षिण दिग्विजय / कर्नाटक मोहीम (Southern / Karnataka Campaign, 1677-78) म्हणतात. या मोहिमेची आखणी रघुनाथ नारायण हणमंते यांनी केली, असे मानले जाते.

मोहिमेची कारणे

वडिलांच्या जहागिरीतील वाटा : शहाजीराजांची बंगळूर-तंजावर भागातील जहागीर सावत्र बंधू व्यंकोजीराजे (एकोजी) यांच्याकडे होती; त्यातील वाटा मिळवणे.
मुघल धोका : मुघलांचे मोठे आक्रमण झाल्यास दूर दक्षिणेत सुरक्षित दुसरा तळ (आश्रयस्थान) तयार करणे.
आदिलशाहीची दुर्बलता : 1672 नंतर आदिलशाही कमकुवत झाल्याने तिच्या कर्नाटकातील प्रदेशावर ताबा मिळवणे शक्य होते.
आर्थिक लाभ : कर्नाटक हा श्रीमंत प्रदेश होता; खंडणी व महसूल मिळवणे.
कुतुबशाहीशी मैत्री : गोवळकोंड्याच्या कुतुबशाहीचे मंत्री मादण्णा व आकण्णा यांच्या साहाय्याने मुघलांविरुद्ध दक्षिणेत आघाडी करणे.

मोहिमेचा क्रम

1677 च्या सुरुवातीला महाराज गोवळकोंडा (भागानगर) येथे गेले; अबुल हसन कुतुबशहा याने त्यांचे स्वागत केले. कुतुबशहाने आर्थिक व लष्करी मदत देण्याचे मान्य केले.
1677 मध्ये जिंजी किल्ला जिंकला; दीर्घ वेढ्यानंतर वेल्लोर (1678) ताब्यात आला.
व्यंकोजीराजांशी भेट झाली, पण त्यांनी वाटा देण्यास नकार दिला. पुढे मराठा सैन्याने त्यांचा पराभव केला; नंतर तडजोड झाली.
1678 मध्ये महाराज महाराष्ट्रात परतले.

मोहिमेचे परिणाम

जिंजी, वेल्लोर व आसपासचा मोठा प्रदेश स्वराज्यात आला; स्वराज्याचा विस्तार दक्षिणेत झाला.
मोठा महसूल व संपत्ती मिळाली.
जिंकलेला प्रदेश कुतुबशहाला न दिल्याने त्याच्याशी संबंध काहीसे बिघडले.
व्यंकोजीराजांशी कौटुंबिक तणाव निर्माण झाला.
दूरगामी महत्त्व : पुढे औरंगजेबाविरुद्धच्या स्वातंत्र्ययुद्धात छत्रपती राजाराम महाराजांनी जिंजीचा आश्रय घेतला (1689-1698). त्यामुळे मराठा राज्य टिकून राहिले. ही महाराजांची दूरदृष्टी ठरली.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे :
दक्षिण मोहीम – 1677-78; कुतुबशहा – अबुल हसन (गोवळकोंडा); मंत्री – मादण्णा व आकण्णा; जिंजी – 1677; वेल्लोर – 1678; सावत्र बंधू – व्यंकोजी (एकोजी).

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

(दीर्घोत्तरी प्रश्न) शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकाची कारणे व महत्त्व सविस्तर लिहा.
(दीर्घोत्तरी प्रश्न) शिवाजी महाराजांच्या दक्षिण मोहिमेची कारणे व परिणाम स्पष्ट करा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : शिवाजी महाराज व जंजिऱ्याचा सिद्दी.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : शिवाजी महाराजांचे इंग्रजांशी संबंध.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : शिवाजी महाराजांचे आरमार व जलदुर्ग.

← घटक I घटक III →

RTMNU BA Sem 3 · HIS3M2 · Unit III

घटक III (Unit III): छत्रपती संभाजी महाराज व मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध (Chhatrapati Sambhaji and the Maratha War of Independence)

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

a. संभाजी महाराजांचे पोर्तुगीज व सिद्दी यांच्याशी संबंध (Sambhaji's Relations with the Portuguese and Siddis)
b. संभाजी महाराजांचे मुघलांशी संबंध (Sambhaji's Relations with the Mughals)
c. मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध (The Maratha War of Independence)

a. संभाजी महाराजांचे पोर्तुगीज व सिद्दी यांच्याशी संबंध

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर (इ.स. 1680) छत्रपती संभाजी महाराज गादीवर आले. त्यांचा राज्याभिषेक 16 जानेवारी 1681 रोजी रायगडावर झाला. त्यांच्यासमोर एकाच वेळी मुघल, सिद्दी (Siddis) व पोर्तुगीज (Portuguese) हे तीन शत्रू होते. कोकण किनारपट्टीवर सिद्दी व पोर्तुगीज हे मुघलांना मदत करत होते.

1. सिद्दींशी संबंध

जंजिऱ्याचे सिद्दी हे मूळचे अबिसिनियन (Abyssinian) होते. ते मुघलांचे आरमारी सहकारी होते.
ते कोकणातील गावांवर हल्ले करत, लोकांना पकडून नेत व मराठ्यांच्या व्यापाराला त्रास देत.
संभाजी महाराजांनी जंजिरा जिंकण्यासाठी इ.स. 1682 मध्ये मोठी मोहीम काढली. किल्ल्याला तोफांचा मारा केला.
राजपुरीपासून जंजिऱ्यापर्यंत समुद्रात दगडांचा भराव (सेतू) घालण्याचा प्रयत्नही केला गेला.
कोंडाजी फर्जंद यांनी फितुरीचे नाटक करून किल्ल्यात प्रवेश मिळवला, पण कट उघड झाला व ते मारले गेले.
त्याच वेळी मुघलांनी कोकणावर स्वारी केल्यामुळे संभाजी महाराजांना जंजिऱ्याचा वेढा उठवावा लागला.

2. पोर्तुगीजांशी संबंध

गोव्याचे पोर्तुगीज मुघलांना रसद, जहाजे व समुद्रमार्गाने मदत देत होते. ते मराठा प्रदेशातील लोकांवर धर्मांतरासाठी दबाव आणत.
इ.स. 1683 मध्ये मराठ्यांनी चौल (रेवदंडा) या पोर्तुगीज ठाण्याला वेढा घातला.
प्रत्युत्तर म्हणून पोर्तुगीज व्हाइसरॉय काउंट ऑफ आल्व्होर (Count of Alvor) याने 1683 मध्ये फोंडा किल्ल्याला वेढा घातला. संभाजी महाराजांनी फोंडा वाचवला.
त्यानंतर संभाजी महाराजांनी गोव्याच्या बेटांवर (उदा. सांतइस्तेव्ह / जुवे बेट) हल्ला केला. पोर्तुगीज सैन्याची मोठी हानी झाली.
पण इ.स. 1684 च्या सुरुवातीला शहजादा मुअज्जम (शाह आलम) याने कोकणावर स्वारी केल्यामुळे मराठ्यांना गोवा मोहीम अर्धवट सोडावी लागली.
नंतर तहाच्या वाटाघाटी झाल्या, पण कायमचा समेट झाला नाही.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

संभाजी महाराजांचा राज्याभिषेक – 16 जानेवारी 1681, रायगड.
जंजिरा मोहीम – इ.स. 1682.
फोंडा किल्ल्याचा पोर्तुगीज वेढा – इ.स. 1683.
मुघलांच्या स्वारीमुळे दोन्ही मोहिमा अपूर्ण राहिल्या.

b. संभाजी महाराजांचे मुघलांशी संबंध

संभाजी महाराजांच्या संपूर्ण कारकिर्दीत (1681–1689) मुघलांशी संघर्ष हा मुख्य प्रश्न होता. औरंगजेबाला मराठ्यांचे राज्य संपवायचे होते.

1. शहजादा अकबराला आश्रय

औरंगजेबाचा मुलगा शहजादा अकबर याने राजपुतांच्या मदतीने वडिलांविरुद्ध बंड केले (इ.स. 1681).
बंड फसल्यावर तो दक्षिणेत आला व संभाजी महाराजांनी त्याला आश्रय दिला (पाली / सुधागड परिसर).
यामुळे औरंगजेब संतापला व स्वतः मोठ्या सैन्यासह दख्खनमध्ये आला (इ.स. 1681–82). तो पुन्हा कधीच उत्तरेत परतला नाही.

2. मुघलांच्या मोहिमा व मराठ्यांचा प्रतिकार

रामशेज किल्ला: नाशिकजवळील या लहान किल्ल्याने मुघलांच्या वेढ्याला दीर्घ काळ टक्कर दिली. वेढ्याच्या कालावधीबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.
कोकणावर स्वारी: शहजादा मुअज्जम व हसन अली खान यांनी कोकणात स्वाऱ्या केल्या (1683–84), पण मराठ्यांच्या गनिमी काव्यामुळे (Guerrilla Warfare) त्यांना यश आले नाही.
आदिलशाही व कुतुबशाहीचा पाडाव: औरंगजेबाने विजापूर (1686) व गोवळकोंडा (1687) जिंकले. त्यामुळे मराठ्यांना दक्षिणेत मित्र उरले नाहीत.
हंबीरराव मोहिते यांचा मृत्यू: सरसेनापती हंबीरराव मोहिते वाईजवळील लढाईत (इ.स. 1687) मारले गेले. हा मोठा धक्का होता.
शहजादा अकबर निराश होऊन इ.स. 1687 मध्ये इराणला निघून गेला.

3. संभाजी महाराजांचे पकडले जाणे व बलिदान

फेब्रुवारी 1689 मध्ये संगमेश्वर येथे मुकर्रबखानाने संभाजी महाराज व कवी कलश यांना पकडले.
त्यांना बहादूरगड येथे औरंगजेबासमोर नेण्यात आले. त्यांनी शरणागती व धर्मांतर नाकारले.
11 मार्च 1689 रोजी तुळापूर (वढू) येथे त्यांचा अत्यंत क्रूरपणे वध करण्यात आला.

महत्त्व: संभाजी महाराजांनी नऊ वर्षे मुघलांच्या प्रचंड सैन्याला तोंड दिले. त्यांच्या बलिदानामुळे मराठ्यांमध्ये मुघलांविरुद्ध लढण्याची जिद्द अधिक वाढली.

c. मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध (इ.स. 1689–1707)

संभाजी महाराजांच्या मृत्यूपासून औरंगजेबाच्या मृत्यूपर्यंत (1689–1707) मराठ्यांनी मुघलांविरुद्ध जो दीर्घ लढा दिला, त्याला मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध (Maratha War of Independence) म्हणतात. हे युद्ध छत्रपती राजाराम महाराज व नंतर महाराणी ताराबाई यांच्या नेतृत्वाखाली लढले गेले.

1. छत्रपती राजाराम महाराजांचा काळ (1689–1700)

संभाजी महाराजांनंतर त्यांचे धाकटे बंधू राजाराम महाराज गादीवर आले.
इ.स. 1689 मध्ये मुघलांनी (झुल्फिकारखान) रायगड जिंकला. महाराणी येसूबाई व बालक शाहू मुघलांच्या कैदेत गेले.
राजाराम महाराज निसटून दक्षिणेतील जिंजी (Jinji) किल्ल्यावर गेले. जिंजी ही मराठ्यांची राजधानी बनली.
झुल्फिकारखानाने जिंजीला सुमारे 8 वर्षे वेढा दिला (1690–1698). जानेवारी 1698 मध्ये जिंजी पडली, पण राजाराम महाराज आधीच महाराष्ट्रात परतले होते.
महाराष्ट्रात रामचंद्रपंत अमात्य (हुकूमतपन्हा), शंकराजी नारायण सचिव यांनी राज्यकारभार सांभाळला. जिंजीत प्रल्हाद निराजी यांनी साथ दिली.
संताजी घोरपडे व धनाजी जाधव या सेनापतींनी गनिमी काव्याने मुघलांना हैराण केले. संताजींनी दोड्डेरी (1695) येथे कासिमखानाचा व नंतर हिंमतखानाचा पराभव केला.
राजाराम महाराजांनी सातारा ही नवी राजधानी केली. मार्च 1700 मध्ये सिंहगड येथे त्यांचे निधन झाले.

2. महाराणी ताराबाईंचा काळ (1700–1707)

राजाराम महाराजांच्या पत्नी ताराबाई यांनी आपला अल्पवयीन मुलगा शिवाजी (दुसरा) याच्या नावाने कारभार चालवला.
औरंगजेबाने 1699 पासून मराठ्यांचे किल्ले एकेक करून जिंकण्याची मोहीम सुरू केली – सातारा, परळी, पन्हाळा, विशाळगड, सिंहगड, राजगड, तोरणा इत्यादी.
मुघल किल्ला जिंकत, पण मराठे पैसे देऊन किंवा हल्ला करून तो पुन्हा घेत. त्यामुळे औरंगजेबाचे परिश्रम वाया गेले.
ताराबाईंच्या काळात मराठ्यांनी बचावाऐवजी आक्रमणाचे धोरण घेतले. त्यांच्या फौजा माळवा, गुजरात, वऱ्हाड येथे घुसू लागल्या.
3 मार्च 1707 रोजी अहमदनगर येथे औरंगजेबाचा मृत्यू झाला व स्वातंत्र्ययुद्ध संपले.

3. मराठ्यांच्या यशाची कारणे

गनिमी कावा व सह्याद्रीचा डोंगराळ प्रदेश.
संताजी, धनाजी, रामचंद्रपंत यांसारखे सक्षम नेते.
लोकांचा स्वराज्यासाठी पाठिंबा – हे लोकयुद्ध बनले.
मुघलांचे प्रचंड, संथ सैन्य व भ्रष्ट सरदार.
औरंगजेबाचे वृद्धत्व व दक्षिणेत दीर्घ काळ अडकून पडणे.

4. परिणाम

मराठ्यांचे स्वराज्य टिकले.
मुघल साम्राज्याची आर्थिक व लष्करी शक्ती खचली.
मराठे उत्तर भारतात विस्तार करण्यास सज्ज झाले.
सरदारांना जहागिरी देण्यामुळे सरंजामशाही वाढली – हा एक दुष्परिणाम.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

स्वातंत्र्ययुद्धाचा कालखंड – 1689 ते 1707.
जिंजीचा वेढा – 1690 ते 1698.
राजाराम महाराजांचे निधन – 1700, सिंहगड.
औरंगजेबाचा मृत्यू – 3 मार्च 1707, अहमदनगर.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

(दीर्घोत्तरी प्रश्न) छत्रपती संभाजी महाराजांचे मुघलांशी असलेले संबंध स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी प्रश्न) मराठ्यांच्या स्वातंत्र्ययुद्धाचे सविस्तर वर्णन करून मराठ्यांच्या यशाची कारणे लिहा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) संभाजी महाराजांची जंजिरा मोहीम यावर टीप लिहा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) संभाजी महाराज व पोर्तुगीज यांचे संबंध थोडक्यात लिहा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) महाराणी ताराबाईंचे स्वातंत्र्ययुद्धातील योगदान यावर टीप लिहा.

← घटक II घटक IV →

RTMNU BA Sem 3 · HIS3M2 · Unit IV

घटक IV (Unit IV): छत्रपती शाहू व पेशव्यांचा उदय (Chhatrapati Shahu and the Rise of the Peshwas)

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

a. शाहूंचे छत्रपती म्हणून राज्यारोहण, बाळाजी विश्वनाथ यांनी मिळवलेल्या सनदा (Accession of Shahu as Chhatrapati, Acquisition of Sanads by Balaji Vishwanath)
b. पेशवा पहिले बाजीराव – उत्तर व दक्षिण भारतात मराठा सत्तेचा विस्तार (Peshwa Bajirao I – Expansion of Maratha Power in North and South India)
c. पेशवा नानासाहेब – राजकीय कामगिरी, पानिपतचे तिसरे युद्ध – कारणे व परिणाम (Peshwa Nanasaheb – Political Achievements, Third Battle of Panipat – Causes and Effects)

a. शाहूंचे राज्यारोहण व बाळाजी विश्वनाथांच्या सनदा

1. शाहूंची सुटका व राज्यारोहण

संभाजी महाराजांचे पुत्र शाहू 1689 पासून मुघलांच्या कैदेत होते.
औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर शहजादा आझमशहाने मे 1707 मध्ये शाहूंची सुटका केली. मराठ्यांमध्ये फूट पडावी हा त्याचा हेतू होता.
ताराबाईंनी शाहूंना खरे वारस मानण्यास नकार दिला. त्यामुळे वारसा युद्ध (War of Succession) सुरू झाले.
खेडची लढाई (ऑक्टोबर 1707): बाळाजी विश्वनाथ यांच्या प्रयत्नांमुळे धनाजी जाधव शाहूंच्या बाजूने आले व शाहूंचा विजय झाला.
12 जानेवारी 1708 रोजी सातारा येथे शाहूंचा राज्याभिषेक झाला.
ताराबाईंनी कोल्हापूर येथे वेगळी गादी स्थापन केली. पुढे 1731 च्या वारणेच्या तहाने सातारा व कोल्हापूर अशी दोन स्वतंत्र राज्ये मान्य झाली.

2. बाळाजी विश्वनाथ – पहिले पेशवे

शाहूंनी 16 नोव्हेंबर 1713 रोजी बाळाजी विश्वनाथ यांना पेशवा (Peshwa) नेमले.
त्यांनी आरमारप्रमुख कान्होजी आंग्रे यांना लोणावळ्याच्या तहाने (1714) शाहूंच्या पक्षात आणले.

3. सनदा मिळवणे (इ.स. 1718–1719)

दिल्लीत सय्यद बंधू (Sayyid Brothers) शक्तिशाली होते. दख्खनचा सुभेदार सय्यद हुसेन अली याने 1718 मध्ये बाळाजी विश्वनाथांशी करार केला. बाळाजी मराठा फौजेसह दिल्लीला गेले. बादशहा फर्रुखसियर पदच्युत झाला (1719) व नवीन बादशहा रफी-उद्-दरजात याने मार्च 1719 मध्ये सनदा दिल्या.

सनद	मराठ्यांना मिळालेले
स्वराज्याची सनद	शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यावर शाहूंचा हक्क मान्य
चौथाईची सनद	दख्खनच्या सहा सुभ्यांमधून महसुलाचा 1/4 भाग
सरदेशमुखीची सनद	त्याच सुभ्यांमधून अतिरिक्त 1/10 भाग

दख्खनचे सहा सुभे: खानदेश, वऱ्हाड, औरंगाबाद, बिदर, विजापूर व हैदराबाद. शाहूंची आई येसूबाई यांचीही सुटका झाली.

मराठ्यांच्या अटी: बादशहाच्या सेवेसाठी 15,000 घोडदळ ठेवणे, दख्खनमध्ये शांतता राखणे व स्वराज्यासाठी दरवर्षी 10 लाख रुपये खंडणी देणे.

महत्त्व: मराठ्यांच्या सत्तेला कायदेशीर मान्यता मिळाली. रिचर्ड टेंपल (Richard Temple) यांनी या सनदांना ‘मराठा साम्राज्याचा मॅग्ना कार्टा’ म्हटले आहे. बाळाजी विश्वनाथ यांचे 2 एप्रिल 1720 रोजी सासवड येथे निधन झाले.

b. पेशवा पहिले बाजीराव (1720–1740)

बाळाजी विश्वनाथांनंतर त्यांचे पुत्र बाजीराव 1720 मध्ये वयाच्या सुमारे वीसाव्या वर्षी पेशवे झाले. ते महान सेनापती होते. त्यांनी मराठा सत्ता नर्मदेपलीकडे उत्तरेत नेली. ‘खोडावर घाव घातला की फांद्या आपोआप पडतील’ हे त्यांचे धोरण म्हणून सांगितले जाते – म्हणजे दुबळ्या मुघल सत्तेच्या केंद्रावर हल्ला करणे.

1. दक्षिणेतील विस्तार

कर्नाटक मोहिमा (1725–1727): चित्रदुर्ग, श्रीरंगपट्टण भागातून खंडणी वसूल केली.
पालखेडची लढाई (28 फेब्रुवारी 1728): निजाम-उल-मुल्कचा पराभव. मुंगी शेवगावचा तह (मार्च 1728) – निजामाने शाहूंना छत्रपती म्हणून मान्यता दिली व चौथाई-सरदेशमुखीचा हक्क मान्य केला.
जंजिरा मोहीम (1733): सिद्दींविरुद्ध; काही भाग मिळाला.
वसईची मोहीम: बाजीरावांचे बंधू चिमाजी आप्पा यांनी पोर्तुगीजांकडून वसई किल्ला जिंकला (मे 1739).

2. उत्तरेतील विस्तार

माळवा: चिमाजी आप्पांनी आमझेराच्या लढाईत (1728) गिरिधर बहादूर व दया बहादूर यांचा पराभव केला.
बुंदेलखंड (1729): महाराजा छत्रसाल यांना मुहम्मदखान बंगशविरुद्ध मदत केली. छत्रसालांनी आपल्या राज्याचा सुमारे एक-तृतीयांश भाग बाजीरावांना दिला.
गुजरात: डभईच्या लढाईत (1731) सेनापती त्र्यंबकराव दाभाडे यांचा पराभव करून पेशव्यांचे वर्चस्व स्थापन केले.
दिल्लीवर स्वारी (मार्च 1737): बाजीराव थेट दिल्लीपर्यंत पोहोचले व मुघल बादशहाला मराठ्यांची ताकद दाखवली.
भोपाळची लढाई (डिसेंबर 1737): निजामाचा पुन्हा पराभव. दुराहा सराईच्या करारानुसार (जानेवारी 1738) माळवा मराठ्यांना मिळाला व 50 लाख रुपये युद्धखर्च देण्याचे मान्य झाले.

शिंदे, होळकर, पवार या नवीन सरदार घराण्यांचा उदय बाजीरावांच्या काळात झाला. 28 एप्रिल 1740 रोजी नर्मदा काठी रावेरखेडी येथे बाजीरावांचे निधन झाले.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

पालखेड – 1728, मुंगी शेवगावचा तह – 1728.
दिल्ली स्वारी – 1737.
भोपाळ – 1737, दुराहा सराई – 1738.
वसई विजय – 1739 (चिमाजी आप्पा).

c-1. पेशवा नानासाहेब – राजकीय कामगिरी (1740–1761)

बाजीरावांचे पुत्र बाळाजी बाजीराव ऊर्फ नानासाहेब 1740 मध्ये पेशवे झाले. त्यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचा विस्तार सर्वोच्च पातळीवर पोहोचला.

पेशव्यांच्या हाती सत्ता: 15 डिसेंबर 1749 रोजी शाहूंचे निधन झाले. 1750 च्या सांगोला व्यवस्थेनंतर राज्यकारभार प्रत्यक्ष पेशव्यांकडे आला व पुणे सत्तेचे केंद्र बनले. ताराबाई व उमाबाई दाभाडे यांचा विरोध मोडला.
पूर्वेकडे विस्तार: नागपूरच्या रघुजी भोसले यांनी बंगालवर स्वाऱ्या केल्या. 1751 मध्ये अलिवर्दीखानाने ओरिसाचा भाग व बंगालची चौथाई (दरवर्षी 12 लाख रु.) देण्याचे मान्य केले.
अहमदिया करार (1752): मुघल बादशहा अहमदशहाशी करार – मराठ्यांनी अब्दाली व अंतर्गत शत्रूंपासून मुघल सत्तेचे रक्षण करावे; त्याबदल्यात पैसा व उत्तरेतील चौथाईचे हक्क.
निजामाविरुद्ध यश: भालकीचा तह (1752) व उदगीरची लढाई (1760) – सदाशिवराव भाऊंनी निजामाचा पराभव केला.
उत्तरेतील मोहीम: रघुनाथराव (राघोबा) यांनी 1758 मध्ये लाहोर व अटक जिंकले. ‘अटकेपार झेंडे’ ही मराठ्यांच्या विस्ताराची उंची होती.
दक्षिण व आरमार: कर्नाटक मोहिमा; इंग्रजांच्या मदतीने तुळाजी आंग्रे यांचा पराभव (विजयदुर्ग, 1756) – यामुळे मराठा आरमार दुबळे झाले.

c-2. पानिपतचे तिसरे युद्ध (14 जानेवारी 1761)

हे युद्ध मराठे (सेनापती सदाशिवराव भाऊ) व अफगाण बादशहा अहमदशहा अब्दाली यांच्यात पानिपत (हरियाणा) येथे झाले. अब्दालीला रोहिल्यांचा नजीब-उद्-दौला व अवधचा नवाब शुजा-उद्-दौला यांची साथ होती.

कारणे

अहमदिया करारामुळे मुघल सत्तेच्या रक्षणाची जबाबदारी मराठ्यांवर होती.
मराठ्यांनी पंजाब जिंकल्यामुळे अब्दालीच्या हितसंबंधांना धक्का बसला.
नजीब-उद्-दौलाने अब्दालीला भारतात येण्याचे आमंत्रण दिले व कारस्थाने केली.
दत्ताजी शिंदे बुराडी घाट येथे (जानेवारी 1760) मारले गेले; त्याचा बदला घेणे आवश्यक झाले.
उत्तर भारतावर वर्चस्वासाठी मराठे व अफगाण यांच्यातील स्पर्धा.

युद्धाचा थोडक्यात वृत्तांत

भाऊंनी ऑगस्ट 1760 मध्ये दिल्ली व नंतर कुंजपुरा जिंकले. पण अब्दालीने यमुना ओलांडून मराठ्यांची रसद तोडली. उपासमारीमुळे मराठ्यांनी 14 जानेवारी 1761 रोजी हल्ला केला. इब्राहिमखान गारदीच्या तोफखान्याने सुरुवातीला यश मिळवले, पण दुपारनंतर विश्वासराव मारले गेले व सदाशिवराव भाऊही बेपत्ता / ठार झाले. मराठ्यांचा पराभव झाला. सैन्य व यात्रेकरूंच्या संख्येबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.

पराभवाची कारणे

राजपूत, जाट (सुरजमल), शीख यांची साथ मिळाली नाही; सुरजमल जाट मध्येच निघून गेला.
रसद तुटल्यामुळे उपासमार.
सैन्यासोबत मोठा बुणगा (यात्रेकरू, कुटुंबे).
गनिमी कावा सोडून समोरासमोरची लढाई.
अब्दालीचे कुशल नेतृत्व व ताज्या दमाचे राखीव सैन्य.

परिणाम

मराठ्यांची प्रचंड मनुष्यहानी; एक संपूर्ण पिढीचे नेतृत्व गेले.
धक्क्याने नानासाहेब पेशव्यांचे 23 जून 1761 रोजी पुण्यात निधन झाले.
उत्तरेत मराठ्यांची प्रतिष्ठा तात्पुरती घटली.
अब्दालीलाही भारतात राज्य स्थापन करता आले नाही; तो परत गेला.
सत्तेची पोकळी निर्माण होऊन इंग्रजांना हातपाय पसरण्यास संधी मिळाली (बक्सार, 1764).
पुढे माधवराव पेशवे व महादजी शिंदे यांनी सुमारे दहा वर्षांत उत्तरेत मराठा सत्ता पुन्हा उभी केली.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

पानिपतचे तिसरे युद्ध – 14 जानेवारी 1761.
मराठा सेनापती – सदाशिवराव भाऊ; अफगाण – अहमदशहा अब्दाली.
उदगीर – 1760; अटक – 1758.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

(दीर्घोत्तरी प्रश्न) पहिल्या बाजीरावांनी उत्तर व दक्षिण भारतात मराठा सत्तेचा विस्तार कसा केला ते स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी प्रश्न) पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धाची कारणे व परिणाम लिहा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) बाळाजी विश्वनाथ यांनी मिळवलेल्या सनदा (1719) यावर टीप लिहा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) खेडची लढाई व शाहूंचे राज्यारोहण यावर टीप लिहा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पेशवा नानासाहेबांची राजकीय कामगिरी थोडक्यात लिहा.

← घटक III