वारसा समजून घेणे (Understanding Heritage) HIS2MM4

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• a. वारसा आणि पर्यटनाची व्याख्या (Definition of Heritage and Tourism)
• b. अभ्यासाची व्याप्ती, वारसा पर्यटनाचा विकास (Scope of study, Development of Heritage Tourism)
• c. भारत – कला आणि स्थापत्य वारसा (India – Art and Architectural Heritage)
• d. जिवंत कला आणि हस्तकला (Living Art and Crafts)

a. वारसा आणि पर्यटनाची व्याख्या

वारसा (Heritage) म्हणजे आपल्या पूर्वजांकडून आपल्याला मिळालेली आणि पुढच्या पिढीला जपून द्यायची मौल्यवान संपत्ती. यात इमारती, स्मारके, कला, परंपरा, भाषा, सण आणि निसर्ग यांचा समावेश होतो.

वारशाची व्याख्या

• युनेस्को (UNESCO) नुसार – वारसा म्हणजे भूतकाळाकडून मिळालेली देणगी, जिच्यासोबत आपण आज जगतो आणि जी आपण भावी पिढ्यांना देतो.
• इ.स. 1972 च्या जागतिक वारसा करारा (World Heritage Convention) नुसार वारशाचे सांस्कृतिक व नैसर्गिक असे भाग केले आहेत.

वारशाचे प्रकार

1. मूर्त सांस्कृतिक वारसा (Tangible Cultural Heritage) – किल्ले, मंदिरे, लेणी, स्तूप, मूर्ती, नाणी, हस्तलिखिते. उदा. अजिंठा-वेरूळ लेणी.
2. अमूर्त सांस्कृतिक वारसा (Intangible Cultural Heritage) – सण, लोकगीते, नृत्य, भाषा, कौशल्ये, परंपरा. उदा. कुंभमेळा, योग. (युनेस्को करार इ.स. 2003)
3. नैसर्गिक वारसा (Natural Heritage) – पर्वत, जंगले, नद्या, वन्यजीव. उदा. पश्चिम घाट, काझीरंगा.
4. मिश्र वारसा (Mixed Heritage) – सांस्कृतिक व नैसर्गिक दोन्ही. उदा. कांचनजंगा राष्ट्रीय उद्यान (सिक्कीम).

पर्यटनाची व्याख्या

पर्यटन (Tourism) म्हणजे माणसाने आपल्या नेहमीच्या राहण्याच्या ठिकाणापासून दूर, आनंद, विश्रांती, अभ्यास, धार्मिक किंवा व्यावसायिक हेतूने केलेला तात्पुरता प्रवास व मुक्काम.

• जागतिक पर्यटन संघटना (UNWTO) नुसार – नेहमीच्या वातावरणाबाहेर सलग एक वर्षापेक्षा कमी काळासाठी विश्रांती, व्यवसाय किंवा इतर हेतूने केलेला प्रवास व मुक्काम म्हणजे पर्यटन.

वारसा पर्यटन (Heritage Tourism) – ऐतिहासिक स्थळे, स्मारके, संग्रहालये, परंपरा व संस्कृती पाहण्यासाठी व अनुभवण्यासाठी केलेले पर्यटन.

b. अभ्यासाची व्याप्ती व वारसा पर्यटनाचा विकास

वारसा अभ्यासाची व्याप्ती (Scope of Study)

1. इतिहासाची ओळख – स्मारके व परंपरांमधून भूतकाळ समजतो.
2. पुरातत्त्व (Archaeology) – उत्खनन, अवशेष, नाणी, शिलालेख यांचा अभ्यास.
3. संवर्धन (Conservation) – स्मारकांची दुरुस्ती व जतन.
4. संग्रहालय शास्त्र (Museology) – वस्तूंचे संकलन, प्रदर्शन व जतन.
5. पर्यटन व्यवस्थापन – मार्गदर्शक (Guide), हॉटेल, प्रवास व्यवसाय.
6. राष्ट्रीय एकात्मता – सामायिक वारशामुळे अभिमान व एकतेची भावना.
7. आर्थिक विकास – रोजगार, स्थानिक हस्तकलांना बाजार, परकीय चलन.

भारतातील वारसा पर्यटनाचा विकास

• प्राचीन काळ – तीर्थयात्रा हेच पर्यटनाचे प्रमुख रूप होते. फाहियान, ह्युएन त्संग यांसारखे चिनी प्रवासी भारतात आले.
• मध्ययुग – अल्-बेरुनी, इब्न बतूता यांसारख्या प्रवाशांनी भारताचे वर्णन केले.
• ब्रिटिश काळ – इ.स. 1861 मध्ये भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (Archaeological Survey of India – ASI) ची स्थापना; पहिले प्रमुख अलेक्झांडर कनिंगहॅम. इ.स. 1904 चा प्राचीन स्मारक संरक्षण कायदा.
• स्वातंत्र्योत्तर काळ – इ.स. 1958 चा प्राचीन स्मारके व पुरातत्त्वीय स्थळे कायदा; इ.स. 1966 मध्ये भारत पर्यटन विकास महामंडळ (ITDC) ची स्थापना.
• आधुनिक काळ – ‘अतुल्य भारत (Incredible India)’ मोहीम (इ.स. 2002), स्वदेश दर्शन, प्रसाद (PRASAD), हृदय (HRIDAY) योजना, ‘अडॉप्ट अ हेरिटेज’ योजना.
• महाराष्ट्रात महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ (MTDC) वारसा पर्यटनाला चालना देते.

वारसा पर्यटनाचे महत्त्व

1. स्थानिक लोकांना रोजगार मिळतो.
2. स्मारकांच्या जतनासाठी निधी मिळतो.
3. संस्कृतीचा प्रचार व आदानप्रदान होते.
4. लोकांमध्ये वारशाबद्दल जागृती वाढते.

c. भारत – कला आणि स्थापत्य वारसा

भारताला हजारो वर्षांचा समृद्ध कला व स्थापत्य वारसा लाभला आहे. भारतात 40 पेक्षा जास्त युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे आहेत.

मंदिर स्थापत्याच्या शैली

1. नागर शैली (Nagara) – उत्तर भारत; वक्र शिखर. उदा. खजुराहो.
2. द्राविड शैली (Dravida) – दक्षिण भारत; पिरॅमिडसारखे विमान व गोपुर. उदा. बृहदेश्वर.
3. वेसर शैली (Vesara) – नागर व द्राविड यांचे मिश्रण. उदा. चालुक्य मंदिरे.

d. जिवंत कला आणि हस्तकला

जिवंत कला (Living Art) म्हणजे जी कला आजही लोक पिढ्यानपिढ्या जपत, शिकत व वापरत आहेत. या कला केवळ संग्रहालयात नसून लोकांच्या रोजच्या जीवनाचा भाग आहेत.

भारतातील प्रमुख लोकचित्रकला

• वारली चित्रकला – महाराष्ट्र (पालघर, ठाणे भाग); वर्तुळ, त्रिकोण, रेषा वापरून आदिवासी जीवनाचे चित्रण.
• मधुबनी – बिहार; देव-देवता, निसर्गाचे रंगीत चित्रण.
• पट्टचित्र – ओडिशा; कापडावरील पौराणिक कथा.
• कलमकारी – आंध्र प्रदेश; कापडावर हाताने रंगकाम.
• गोंड चित्रकला – मध्य प्रदेश; गोंड आदिवासींची ठिपक्यांची कला.

प्रमुख हस्तकला (Crafts)

जिवंत कलांचे महत्त्व व समस्या

1. कारागिरांना उपजीविका मिळते.
2. स्थानिक ओळख व परंपरा टिकते.
3. भौगोलिक मानांकन (GI Tag) मुळे संरक्षण व बाजारपेठ मिळते.
4. समस्या – यंत्रनिर्मित स्वस्त वस्तूंची स्पर्धा, नवीन पिढीचा कमी रस, कच्च्या मालाची टंचाई.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) वारसा म्हणजे काय? वारशाचे प्रकार सांगून भारतातील वारसा पर्यटनाच्या विकासाचा आढावा घ्या.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारताच्या कला व स्थापत्य वारशाचे सविस्तर वर्णन करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पर्यटनाची व्याख्या व वारसा पर्यटनाचे महत्त्व स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा – जिवंत कला व हस्तकला.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा – मंदिर स्थापत्याच्या नागर, द्राविड व वेसर शैली.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• a. प्रागैतिहासिक स्थळे; मनसर; भारतीय सण (Prehistoric sites; Mansar; Indian Festivals)
• b. किल्ले – सीताबर्डी, नगरधन, आंबागड (Forts – Sitabuldi, Nagardhan, Ambagarh)
• c. संग्रहालयांचे महत्त्व, केस स्टडी, क्षेत्रभेट अहवाल (Significance of Museums, Case study, Field Visit report)

a. प्रागैतिहासिक स्थळे

प्रागैतिहासिक काळ (Prehistoric Period) म्हणजे लेखनकला निर्माण होण्यापूर्वीचा काळ. या काळाची माहिती दगडी हत्यारे, गुहाचित्रे, मातीची भांडी व मानवी अवशेष यांवरून मिळते.

प्रागैतिहासिक काळाचे टप्पे

1. पुराश्मयुग (Palaeolithic Age) – खडबडीत दगडी हत्यारे, शिकार व अन्न गोळा करणे.
2. मध्याश्मयुग (Mesolithic Age) – लहान सूक्ष्म हत्यारे (Microliths), गुहाचित्रे.
3. नवाश्मयुग (Neolithic Age) – घासलेली दगडी हत्यारे, शेती, पशुपालन, स्थिर वस्ती.
4. ताम्रपाषाण युग (Chalcolithic Age) – दगड व तांब्याचा वापर, रंगीत मातीची भांडी.
5. महाश्मयुग (Megalithic) – मृतांसाठी मोठ्या दगडांची वर्तुळे (शिळावर्तुळे), लोखंडाचा वापर.

a. मनसर आणि भारतीय सण

मनसर (Mansar)

• मनसर हे नागपूर जिल्ह्यातील रामटेक तालुक्यात, नागपूर–जबलपूर मार्गावर असलेले महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे.
• इ.स. 1997-98 पासून येथे उत्खनन झाले. या उत्खननात जगतपती जोशी व ए. के. शर्मा यांचा प्रमुख सहभाग होता.
• येथील हिडिंबा टेकडी वर मोठे विटांचे बांधकाम (मंदिर-राजवाडा संकुल) सापडले.
• हे अवशेष प्रामुख्याने वाकाटक काळातील (इ.स. 5 वे शतक) मानले जातात. वाकाटक राजा प्रवरसेन दुसरा याच्या काळाशी त्यांचा संबंध जोडला जातो. त्याची राजधानी प्रवरपूर म्हणजे मनसर परिसर असावा, असे अनेक अभ्यासकांचे मत आहे.
• येथे शिवमूर्ती, नाणी, मुद्रा, मातीची भांडी सापडली. येथील काही अवशेषांच्या स्वरूपाबद्दल (बौद्ध की शैव) इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.
• महत्त्व – विदर्भाचा प्राचीन इतिहास, वाकाटक स्थापत्य व धार्मिक जीवन समजण्यासाठी मनसर महत्त्वाचे आहे.

भारतीय सण (Indian Festivals)

सण हे भारताच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वाचा भाग आहेत. ‘विविधतेत एकता’ हे सणांमधून दिसते.

1. धार्मिक सण – दिवाळी, होळी, ईद, नाताळ, गुरुपौर्णिमा, बुद्धपौर्णिमा, महावीर जयंती, गुरु नानक जयंती.
2. कृषी व ऋतू सण – पोंगल (तमिळनाडू), ओणम (केरळ), बिहू (आसाम), मकर संक्रांत, पोळा (महाराष्ट्र).
3. राष्ट्रीय सण – प्रजासत्ताक दिन (26 जानेवारी), स्वातंत्र्य दिन (15 ऑगस्ट), गांधी जयंती (2 ऑक्टोबर).
4. विदर्भातील वैशिष्ट्यपूर्ण – बैलपोळा, नागपूरची मारबत मिरवणूक, दीक्षाभूमीवरील धम्मचक्र प्रवर्तन दिन (डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची धम्मदीक्षा – 14 ऑक्टोबर 1956).

लोकमान्य टिळकांनी इ.स. 1893 मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू केला. युनेस्कोने कुंभमेळा, कोलकात्याची दुर्गापूजा व गुजरातचा गरबा यांचा अमूर्त वारसा यादीत समावेश केला आहे.

b. किल्ले – सीताबर्डी, नगरधन, आंबागड

किल्ले हे संरक्षण, प्रशासन व सत्तेचे केंद्र होते. विदर्भातील किल्ले येथील गोंड, भोसले व ब्रिटिश इतिहासाचे साक्षीदार आहेत.

1. सीताबर्डी किल्ला (नागपूर)

• नागपूर शहराच्या मध्यभागी सीताबर्डी टेकडीवर हा किल्ला आहे.
• सीताबर्डीची लढाई (26-27 नोव्हेंबर 1817) – नागपूरचे आप्पासाहेब भोसले आणि ईस्ट इंडिया कंपनीचे सैन्य यांच्यात झाली. ब्रिटिश रेसिडेंट रिचर्ड जेन्किन्स होता. यात ब्रिटिश विजयी झाले.
• ही लढाई तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाचा भाग होती. यानंतर नागपूरच्या भोसल्यांची सत्ता कमकुवत झाली.
• लढाईनंतर ब्रिटिशांनी टेकडीवर तटबंदी करून किल्ला बळकट केला.
• आज हा परिसर लष्कराच्या ताब्यात असून काही राष्ट्रीय दिनी तो लोकांसाठी खुला केला जातो.

2. नगरधन (रामटेकजवळ, नागपूर जिल्हा)

• नगरधन हे रामटेकजवळचे प्राचीन स्थळ आहे. ते वाकाटकांची राजधानी नंदिवर्धन असल्याचे मानले जाते.
• येथील अलीकडच्या उत्खननात वाकाटक राणी प्रभावतीगुप्ता (गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त दुसरा यांची कन्या) हिची मातीची मुद्रा सापडली. यामुळे या स्थळाचे वाकाटक काळातील महत्त्व स्पष्ट झाले.
• येथील सध्याचा किल्ला खूप नंतरचा असून तो नागपूरच्या भोसले काळातील (18 वे शतक) मानला जातो.
• एकाच ठिकाणी प्राचीन वाकाटक अवशेष व मध्ययुगीन किल्ला – हे नगरधनचे वैशिष्ट्य आहे.

3. आंबागड किल्ला (भंडारा जिल्हा)

• आंबागड किल्ला भंडारा जिल्ह्यातील तुमसर तालुक्यात एका टेकडीवर आहे.
• हा किल्ला गोंड राजवटीच्या काळात बांधला गेला असे मानले जाते. नंतर तो नागपूरच्या भोसल्यांच्या ताब्यात गेला.
• भोसले काळात त्याचा उपयोग कैदी ठेवण्यासाठी केला जात असे, असे सांगितले जाते.
• दगडी तटबंदी, बुरुज, दरवाजे व पाण्याच्या टाक्या हे याचे अवशेष आहेत.

c. संग्रहालयांचे महत्त्व

संग्रहालय (Museum) म्हणजे ऐतिहासिक, कलात्मक, वैज्ञानिक व नैसर्गिक वस्तूंचे संकलन, जतन, संशोधन व प्रदर्शन करणारी कायमस्वरूपी संस्था. आंतरराष्ट्रीय संग्रहालय दिन – 18 मे.

संग्रहालयांचे महत्त्व

1. जतन – मूर्ती, नाणी, शस्त्रे, हस्तलिखिते सुरक्षित राहतात.
2. शिक्षण – विद्यार्थ्यांना इतिहास प्रत्यक्ष पाहून समजतो.
3. संशोधन – इतिहासकार व पुरातत्त्वज्ञांना साधने मिळतात.
4. राष्ट्रीय अस्मिता – वारशाबद्दल अभिमान निर्माण होतो.
5. पर्यटन – पर्यटक आकर्षित होतात, रोजगार निर्माण होतो.

भारतातील प्रमुख संग्रहालये

• भारतीय संग्रहालय, कोलकाता (इ.स. 1814) – भारतातील सर्वांत जुने संग्रहालय.
• राष्ट्रीय संग्रहालय, नवी दिल्ली.
• छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय, मुंबई (पूर्वीचे प्रिन्स ऑफ वेल्स म्युझियम).
• सालारजंग संग्रहालय, हैदराबाद.
• मध्यवर्ती संग्रहालय (अजब बंगला), नागपूर.

केस स्टडी – मध्यवर्ती संग्रहालय, नागपूर (Central Museum)

• ब्रिटिश काळात (इ.स. 1862) स्थापन झालेले हे विदर्भातील महत्त्वाचे संग्रहालय आहे; लोक त्याला ‘अजब बंगला’ म्हणतात.
• यात पुरातत्त्व, शिल्पकला, शस्त्रे, नाणी, नैसर्गिक इतिहास, आदिवासी जीवन अशी दालने आहेत.
• विदर्भातील प्राचीन मूर्ती व वाकाटक कालीन वस्तू पाहण्यासाठी हे उपयुक्त आहे.

c. क्षेत्रभेट अहवाल कसा लिहावा (Field Visit Report)

क्षेत्रभेट (Field Visit) म्हणजे एखाद्या ऐतिहासिक स्थळाला, किल्ल्याला किंवा संग्रहालयाला प्रत्यक्ष भेट देऊन निरीक्षण करणे. त्याचे लेखी वर्णन म्हणजे क्षेत्रभेट अहवाल.

अहवालाचा आराखडा (Format)

1. मुखपृष्ठ – अहवालाचे शीर्षक, विद्यार्थ्याचे नाव, वर्ग, महाविद्यालय, मार्गदर्शक प्राध्यापक.
2. प्रस्तावना – भेटीचा उद्देश.
3. स्थळाची माहिती – ठिकाण, जाण्याचा मार्ग, भेटीची तारीख.
4. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी – स्थळाचा काळ, राजवंश, घटना.
5. निरीक्षणे – स्थापत्य, मूर्ती, शिलालेख, सद्यस्थिती.
6. छायाचित्रे / नकाशा / रेखाचित्रे.
7. समस्या व उपाय – अस्वच्छता, अतिक्रमण, दुर्लक्ष; संवर्धनासाठी सूचना.
8. निष्कर्ष आणि संदर्भ ग्रंथ.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) विदर्भातील सीताबर्डी, नगरधन व आंबागड या किल्ल्यांचे ऐतिहासिक महत्त्व स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संग्रहालयांचे महत्त्व स्पष्ट करा. एखाद्या संग्रहालयाच्या क्षेत्रभेटीचा अहवाल कसा लिहाल?
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा – मनसर.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा – भारतातील प्रागैतिहासिक स्थळे.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतीय सण हा अमूर्त सांस्कृतिक वारसा कसा आहे, ते स्पष्ट करा.