RTMNU BA Semester 2 · इतिहास (History) · History of India: 550 to 1206 A.D. · 4 घटक (units) · मराठी नोट्स
विद्यापीठ (University)
RTMNU – राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, नागपूर
अभ्यासक्रम (Course)
B.A. (चार वर्षीय पदवी अभ्यासक्रम, NEP 2020) – इतिहास (History)
सत्र (Semester)
Semester II (सत्र 2)
पेपर कोड (Paper code)
HIS2MM3
पेपरचे नाव (Paper title)
History of India: 550 to 1206 A.D. – भारताचा इतिहास: इ.स. 550 ते 1206
प्रकार (Category)
मुख्य अनिवार्य विषय (Major Mandatory) – Major Mandatory-3
क्रेडिट (Credits)
4 क्रेडिट (4 तास / आठवडा)
गुण (Marks)
सत्रांत परीक्षा 80 गुण + अंतर्गत मूल्यमापन 20 गुण = 100 गुण; उत्तीर्ण होण्यासाठी किमान 40 गुण
अभ्यासक्रम (Syllabus)
as per official RTMNU NEP 2020 syllabus 2024-25 (अधिकृत RTMNU NEP 2020 अभ्यासक्रम 2024-25)
खालील प्रत्येक घटकाचे मुद्दे अधिकृत RTMNU अभ्यासक्रमानुसार आहेत (मूळ इंग्रजी शीर्षक कंसात). Unit topics follow the official RTMNU syllabus. · सर्व RTMNU BA इतिहास पेपर्स
घटक I (Unit I): हर्षवर्धन, राजपूत उत्पत्ती, चाहमान व प्रतिहार (Harshavardhan, Origin of Rajputs, Chahamanas and Pratiharas)
अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)
a. हर्षवर्धन – राजकीय, धार्मिक व सांस्कृतिक घडामोडी (Harshavardhan – Political, Religious and Cultural Developments)
b. राजपूत राजवंश – राजपुतांची उत्पत्ती, विविध सिद्धांत (Rajput Dynasty – Origin of Rajput, Various Theories)
c. चाहमान व प्रतिहार – राजकीय व सांस्कृतिक कामगिरी (Chahaman and Pratihars – Political and Cultural Achievement)
a. हर्षवर्धन (इ.स. 606 – 647)
गुप्त साम्राज्याच्या पतनानंतर उत्तर भारतात पुन्हा मोठे साम्राज्य उभे करणारा राजा म्हणजे हर्षवर्धन. तो स्थाण्वीश्वर (थानेसर) येथील पुष्यभूती (वर्धन) वंशाचा (Pushyabhuti Dynasty) होता.
साधने (Sources)
बाणभट्ट – हर्षचरित व कादंबरी (बाणभट्ट हा हर्षाचा दरबारी कवी).
ह्युएन त्संग (Hiuen Tsang / Xuanzang) – चिनी बौद्ध प्रवासी; त्याचे प्रवासवर्णन सि-यु-की.
बांसखेडा व मधुबन ताम्रपट, सोनपत मुद्रा; पुलकेशी दुसऱ्याचा ऐहोळे शिलालेख.
राजकीय घडामोडी
पार्श्वभूमी: वडील प्रभाकरवर्धन. बहीण राज्यश्रीचा पती कनौजचा मौखरी राजा ग्रहवर्मा याला माळव्याच्या देवगुप्ताने मारले. मोठा भाऊ राज्यवर्धन याचा गौड (बंगाल) राजा शशांक याने विश्वासघाताने वध केला.
राज्यारोहण: इ.स. 606 मध्ये हर्ष गादीवर आला. याच वर्षापासून हर्ष संवत सुरू झाला असे मानले जाते.
त्याने राज्यश्रीला विंध्य जंगलातून सोडवले व कनौज ही राजधानी केली.
कामरूपचा राजा भास्करवर्मा याच्याशी मैत्री करून शशांकविरुद्ध आघाडी केली.
पुलकेशी दुसऱ्याकडून पराभव: दक्षिणेकडे जाताना नर्मदा तीरावर वातापीच्या चालुक्य राजा पुलकेशी दुसऱ्याने हर्षाला रोखले. यामुळे नर्मदा ही त्याच्या साम्राज्याची दक्षिण सीमा ठरली. (युद्धाच्या नेमक्या वर्षाबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.)
चीनच्या तांग सम्राटाशी राजदूतांची देवाणघेवाण केली.
इ.स. 647 मध्ये वारस नसताना हर्षाचा मृत्यू झाला व साम्राज्य विस्कळीत झाले.
धार्मिक धोरण
सुरुवातीला तो शिव व सूर्याचा उपासक होता; पुढे ह्युएन त्संगच्या प्रभावाने महायान बौद्ध धर्माकडे झुकला.
प्रयाग महामोक्ष परिषद: दर पाच वर्षांनी प्रयाग येथे दानधर्म; ह्युएन त्संग सहाव्या परिषदेस उपस्थित होता.
तो सर्व धर्मांचा आदर करणारा, सहिष्णु राजा होता.
सांस्कृतिक कामगिरी
हर्ष स्वतः लेखक होता – रत्नावली, प्रियदर्शिका व नागानंद ही संस्कृत नाटके त्याच्या नावावर आहेत.
नालंदा विद्यापीठाला उदार आश्रय दिला.
बाणभट्ट, मयूर यांसारख्या कवींना आश्रय.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
राज्यकाल: इ.स. 606 – 647; राजधानी कनौज.
हर्षचरित – बाणभट्ट; सि-यु-की – ह्युएन त्संग.
हर्षाला 'शिलादित्य' व 'सकलोत्तरपथनाथ' असे संबोधले जाते.
b. राजपुतांची उत्पत्ती – विविध सिद्धांत
इ.स. 7 व्या ते 12 व्या शतकात उत्तर व पश्चिम भारतात अनेक राजपूत घराणी उदयाला आली. म्हणून या काळाला 'राजपूत काळ' (Rajput Period) म्हणतात. 'राजपूत' हा शब्द संस्कृत 'राजपुत्र' या शब्दापासून आला आहे. त्यांच्या उत्पत्तीबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.
अग्निकुल सिद्धांत (Agnikula Theory): चंद बरदाई याच्या पृथ्वीराज रासो नुसार अबूच्या पर्वतावर वसिष्ठ ऋषींनी केलेल्या यज्ञकुंडातून चार राजपूत कुळे जन्मली – प्रतिहार (परिहार), चालुक्य (सोळंकी), परमार व चाहमान (चौहान). बहुतेक इतिहासकार ही कथा प्रतीकात्मक मानतात; परकीय वंशांचे अग्निसंस्काराने शुद्धीकरण असा अर्थही काहीजण लावतात.
परकीय उत्पत्ती सिद्धांत (Foreign Origin Theory):कर्नल जेम्स टॉड (Annals and Antiquities of Rajasthan) याने राजपूत शक-सिथियन वंशाचे असल्याचे मत मांडले. व्हिन्सेंट स्मिथ यांच्या मते काही राजपूत हूण, गुर्जर इत्यादी परकीय टोळ्यांचे वंशज आहेत. आधार: अग्निपूजा, घोड्यांची आवड, काही चालीरीतींतील साम्य.
भारतीय क्षत्रिय उत्पत्ती सिद्धांत:चिं. वि. वैद्य व गौरीशंकर हिराचंद ओझा यांच्या मते राजपूत हे प्राचीन वैदिक क्षत्रियांचे (सूर्यवंशी व चंद्रवंशी) वंशज आहेत. चालीरीतींतील साम्य हे परकीयत्वाचा पुरावा नाही, असे ते म्हणतात.
ब्राह्मण उत्पत्ती सिद्धांत: डॉ. द. रा. भांडारकर यांनी काही कोरीव लेखांच्या आधारे काही राजपूत घराणी (उदा. गुहिल) मूळची ब्राह्मण असावीत असे मत मांडले.
मिश्र उत्पत्ती सिद्धांत (Mixed Origin): आधुनिक इतिहासकारांच्या मते राजपूत एकाच मूळाचे नाहीत. प्राचीन क्षत्रिय, स्थानिक जमाती व भारतात स्थायिक होऊन मिसळलेले काही परकीय गट – सर्वांचे मिळून राजपूत समाज तयार झाला. हे मत आज सर्वाधिक मान्य आहे.
सिद्धांत
मुख्य प्रवर्तक
अग्निकुल
चंद बरदाई (पृथ्वीराज रासो)
परकीय उत्पत्ती
कर्नल टॉड, व्ही. ए. स्मिथ
क्षत्रिय उत्पत्ती
सी. व्ही. वैद्य, जी. एच. ओझा
ब्राह्मण उत्पत्ती
डी. आर. भांडारकर
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: राजपुतांचे तीन वंश सांगितले जातात – सूर्यवंशी, चंद्रवंशी व अग्निवंशी.
c. चाहमान (चौहान) – राजकीय व सांस्कृतिक कामगिरी
चाहमान (चौहान) घराण्याचे मूळ केंद्र शाकंभरी (सांभर) होते; नंतर अजमेर ही राजधानी झाली. परंपरेनुसार वासुदेव हा संस्थापक मानला जातो. सुरुवातीला चाहमान प्रतिहारांचे मांडलिक होते.
अजयराज: 12 व्या शतकाच्या सुरुवातीला अजमेर (अजयमेरू) शहर वसवले.
अर्णोराज: तुर्कांचा पराभव केला; अजमेर येथे आनासागर तलाव बांधला.
विग्रहराज चौथा (वीसलदेव): तोमरांकडून दिल्ली जिंकली. स्वतः हरकेलि नाटक लिहिले. अजमेर येथे संस्कृत पाठशाळा बांधली (नंतर तिचे रूपांतर 'अढाई दिन का झोपडा' मशिदीत झाले). कवी सोमदेवाने ललितविग्रहराज नाटक लिहिले.
पृथ्वीराज तिसरा (पृथ्वीराज चौहान): सर्वांत प्रसिद्ध राजा. चंदेल राजा परमर्दी याचा पराभव केला. कनौजचा गाहडवाल राजा जयचंद्र याच्याशी वैर होते.
तराईनची पहिली लढाई (इ.स. 1191): मुहम्मद घोरीचा पराभव.
तराईनची दुसरी लढाई (इ.स. 1192): घोरीकडून पराभव; यानंतर उत्तर भारतात तुर्की सत्तेचा पाया घातला गेला.
सांस्कृतिक कामगिरी: चंद बरदाई (पृथ्वीराज रासो) व जयानक (पृथ्वीराजविजय) हे दरबारी कवी; संस्कृत व अपभ्रंश साहित्याला आश्रय; तलाव, मंदिरे व नगरे उभारली.
c. गुर्जर-प्रतिहार – राजकीय व सांस्कृतिक कामगिरी
गुर्जर-प्रतिहार (Gurjara-Pratiharas) यांनी इ.स. 8 व्या ते 11 व्या शतकापर्यंत पश्चिम व उत्तर भारतावर राज्य केले. त्यांनी अरबांच्या आक्रमणांपासून भारताचे रक्षण केल्यामुळे त्यांना भारताचे 'द्वारपाल' म्हटले जाते.
वत्सराज: कनौजसाठीच्या त्रिपक्षीय संघर्षाची (Tripartite Struggle) सुरुवात; पाल राजा धर्मपालाचा पराभव केला, पण राष्ट्रकूट ध्रुवाकडून पराभूत झाला.
नागभट दुसरा:कनौज जिंकून राजधानी केली; धर्मपालाचा पराभव केला; पण राष्ट्रकूट गोविंद तिसऱ्याकडून पराभव झाला.
मिहिर भोज (भोज पहिला, इ.स. सु. 836 – 885): सर्वांत पराक्रमी राजा; 'आदिवराह' ही पदवी. अरब प्रवासी सुलेमान (इ.स. 851) याने त्याचे सैन्य, विशेषतः घोडदळ, बलाढ्य असल्याचे व तो अरबांचा शत्रू असल्याचे लिहिले आहे.
महेंद्रपाल पहिला: साम्राज्य टिकवले; कवी राजशेखर याला आश्रय.
महीपाल पहिला: राष्ट्रकूट इंद्र तिसऱ्याने कनौजवर हल्ला केला.
ऱ्हास: मांडलिक स्वतंत्र झाले; इ.स. 1018 मध्ये महमूद गझनीने कनौजवर हल्ला केला.
सांस्कृतिक कामगिरी
राजशेखराची कर्पूरमंजिरी व काव्यमीमांसा ही रचना याच काळातील.
ओसियां (राजस्थान) येथील मंदिरे – नागर शैलीचा विकास.
वैष्णव, शैव व सूर्योपासनेला आश्रय.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
त्रिपक्षीय संघर्ष: पाल, प्रतिहार व राष्ट्रकूट – कनौजसाठी.
तराईन: 1191 (पृथ्वीराज विजयी), 1192 (घोरी विजयी).
परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)
(दीर्घोत्तरी प्रश्न) हर्षवर्धनाच्या राजकीय कारकिर्दीचा व धार्मिक धोरणाचा आढावा घ्या.
(दीर्घोत्तरी प्रश्न) राजपुतांच्या उत्पत्तीविषयीच्या विविध सिद्धांतांची चर्चा करा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: पृथ्वीराज चौहान व तराईनच्या लढाया.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: मिहिर भोज.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: हर्षवर्धनाची सांस्कृतिक कामगिरी (कनौज व प्रयाग परिषद).
घटक II (Unit II): सोळंकी, पाल, वातापीचे चालुक्य व मान्यखेटचे राष्ट्रकूट (Solankis, Palas, Chalukyas of Vatapi and Rashtrakutas of Manyakhet)
अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)
a. सोळंकी व पाल: राजकीय व सांस्कृतिक कामगिरी (Solanki and Pal: Political and Cultural Achievement)
b. वातापीचे चालुक्य – राजकीय कामगिरी, कला व स्थापत्य (Chalukyas of Vatapi – Political Achievement, Art & Architecture)
c. मान्यखेटचे राष्ट्रकूट – राजकीय कामगिरी, कला व स्थापत्य (Rashtrakutas of Manyakhet – Political Achievement, Art & Architecture)
a. सोळंकी (गुजरातचे चालुक्य) – राजकीय व सांस्कृतिक कामगिरी
सोळंकी (Solankis) यांना गुजरातचे चालुक्य असेही म्हणतात. त्यांची राजधानी अणहिलवाड पाटण (Anhilwad Patan) होती. संस्थापक मूलराज पहिला (इ.स. 10 वे शतक).
भीम पहिला: त्याच्या काळात महमूद गझनीने सोमनाथ मंदिर लुटले (इ.स. 1025-26). त्याच्या कारकिर्दीत मोढेरा सूर्यमंदिर बांधले गेले. त्याची राणी उदयमती हिने पाटण येथे राणी की वाव ही पायविहीर बांधली.
जयसिंह सिद्धराज (इ.स. 1094 – 1143): माळव्याच्या परमारांचा पराभव केला; विद्वान हेमचंद्र याला आश्रय; सिद्धपूर येथील रुद्रमहालय पूर्ण केले.
कुमारपाल (इ.स. 1143 – 1172): हेमचंद्राच्या प्रभावाने जैन धर्माला आश्रय; अहिंसेचा प्रसार; सोमनाथ मंदिराचा जीर्णोद्धार.
मूलराज दुसरा: इ.स. 1178 मध्ये अबूजवळ (कासह्रद) मुहम्मद घोरीचा पराभव केला; राजमाता नायकीदेवीने नेतृत्व केले.
सांस्कृतिक कामगिरी: अबू पर्वतावरील दिलवाडा जैन मंदिरे – विमल वसही (मंत्री विमलशाह, भीम पहिल्याच्या काळात); बारीक संगमरवरी कोरीवकाम. हेमचंद्राचे सिद्धहेमशब्दानुशासन (व्याकरण), त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित हे ग्रंथ. जैन व शैव दोन्ही धर्मांना आश्रय.
a. पाल (बंगाल) – राजकीय व सांस्कृतिक कामगिरी
इ.स. 8 व्या शतकात बंगालमध्ये अराजकता (मात्स्यन्याय) होती. तेव्हा लोकांनी गोपाल याला राजा म्हणून निवडले (धर्मपालाचा खालिमपूर ताम्रपट). अशा प्रकारे पाल वंशाची (Pala Dynasty) स्थापना झाली.
धर्मपाल: त्रिपक्षीय संघर्षात सहभागी; कनौजच्या गादीवर चक्रायुध याला बसवले; पण नागभट दुसरा व राष्ट्रकूटांकडून पराभव. विक्रमशीला विद्यापीठ व पहाडपूर (सोमपुर) महाविहाराची स्थापना.
देवपाल: साम्राज्याचा विस्तार; सुवर्णद्वीपाचा शैलेंद्र राजा बालपुत्रदेव याच्या विनंतीवरून नालंदा येथील विहारासाठी गावे दान दिली.
महीपाल पहिला: पाल सत्तेचे पुनरुज्जीवन केले; याच्या काळात राजेंद्र चोलाची स्वारी झाली.
रामपाल: कैवर्त बंड मोडून काढले; संध्याकर नंदी याचे रामचरित यावर प्रकाश टाकते. पुढे 12 व्या शतकात सेन वंशाने पालांची जागा घेतली.
सांस्कृतिक कामगिरी
महायान व वज्रयान बौद्ध धर्माचे आश्रयदाते; नालंदा, विक्रमशीला, ओदंतपुरी ही शिक्षणकेंद्रे.
विक्रमशीलाचा आचार्य अतिश दीपंकर तिबेटमध्ये बौद्ध धर्मप्रसारासाठी गेला.
पाल कला शैली: काळ्या दगडातील व कांस्य मूर्ती; हस्तलिखितांतील लघुचित्रे. तिबेटी इतिहासकार तारानाथ याने धीमान व बीतपाल या कलाकारांचा उल्लेख केला आहे.
मुद्दा
सोळंकी
पाल
प्रदेश / राजधानी
गुजरात – अणहिलवाड पाटण
बंगाल-बिहार
संस्थापक
मूलराज पहिला
गोपाल
धर्म
शैव व जैन
बौद्ध (महायान)
प्रमुख स्मारके
मोढेरा, राणी की वाव, दिलवाडा
विक्रमशीला, पहाडपूर विहार
b. वातापीचे (बदामी) चालुक्य
इ.स. 6 व्या ते 8 व्या शतकात दख्खनवर राज्य करणारे वातापीचे चालुक्य (Chalukyas of Vatapi/Badami) हे महत्त्वाचे घराणे होते. राजधानी वातापी (बदामी, कर्नाटक).
राजकीय कामगिरी
पुलकेशी पहिला: घराण्याचा खरा संस्थापक; वातापी किल्ला बांधला; अश्वमेध यज्ञ केला.
कीर्तिवर्मा पहिला व मंगलेश: राज्यविस्तार; मंगलेशाच्या काळात बदामी गुहा क्रमांक 3 (इ.स. 578 चा लेख).
पुलकेशी दुसरा (इ.स. सु. 610 – 642): सर्वांत श्रेष्ठ राजा.
त्याचे वर्णन रविकीर्तीने रचलेल्या ऐहोळे शिलालेखात (इ.स. 634) आहे.
नर्मदा तीरावर हर्षवर्धनाचा पराभव केला; 'दक्षिणापथेश्वर' ही पदवी.
पल्लव राजा महेंद्रवर्मा पहिला याचा पराभव केला.
ह्युएन त्संगने त्याच्या राज्याला भेट देऊन त्याची प्रशंसा केली.
पल्लव राजा नरसिंहवर्मा पहिला याने इ.स. 642 मध्ये वातापी जिंकले ('वातापीकोंड' पदवी); पुलकेशी दुसरा मारला गेला.
विक्रमादित्य पहिला: वातापी परत मिळवले.
विक्रमादित्य दुसरा: पल्लवांची राजधानी कांची जिंकली. याच काळात गुजरात शाखेच्या अवनिजनाश्रय पुलकेशीने अरबांना रोखले.
कीर्तिवर्मा दुसरा: सु. इ.स. 753 मध्ये राष्ट्रकूट दंतिदुर्गाने त्याचा पराभव केला व चालुक्य सत्ता संपली.
कला व स्थापत्य
बदामी लेणी: चार गुहा मंदिरे – तीन हिंदू (शैव-वैष्णव) व एक जैन.
ऐहोळे: 'भारतीय मंदिर स्थापत्याचा पाळणा' म्हटले जाते – लाडखान मंदिर, दुर्गा मंदिर, मेगुती जैन मंदिर.
पट्टदकल: नागर व द्राविड दोन्ही शैलींची मंदिरे; विरूपाक्ष मंदिर विक्रमादित्य दुसऱ्याची राणी लोकमहादेवी हिने बांधले; पापनाथ, मल्लिकार्जुन मंदिरे. पट्टदकल हे युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहे.
चालुक्यांच्या काळात नागर व द्राविड शैलींच्या मिश्रणातून पुढे वेसर शैली विकसित झाली.
c. मान्यखेटचे राष्ट्रकूट
राष्ट्रकूटांनी (Rashtrakutas) इ.स. 8 व्या ते 10 व्या शतकात दख्खनवर राज्य केले. नंतर त्यांची राजधानी मान्यखेट (मालखेड, कर्नाटक) होती. ते त्रिपक्षीय संघर्षातील एक प्रमुख सत्ता होते.
राजकीय कामगिरी
दंतिदुर्ग: संस्थापक; चालुक्य कीर्तिवर्मा दुसऱ्याचा पराभव करून स्वतंत्र सत्ता स्थापन केली (सु. इ.स. 753).
कृष्ण पहिला: चालुक्यांचे उरलेले प्रदेश जिंकले; वेरूळ (Ellora) येथील कैलास मंदिर बांधले.
ध्रुव: उत्तरेत स्वारी; प्रतिहार वत्सराज व पाल धर्मपाल दोघांचा पराभव केला.
गोविंद तिसरा: नागभट दुसरा व धर्मपाल यांचा पराभव; उत्तर भारतात मोठी विजयी मोहीम.
अमोघवर्ष पहिला (इ.स. 814 – 878): राजधानी मान्यखेट येथे नेली. शांतताप्रिय, विद्वान व जैन धर्माकडे झुकलेला. कन्नड काव्यशास्त्रावरील कविराजमार्ग हा ग्रंथ त्याच्या नावाने ओळखला जातो (तो त्याच्या दरबारी कवीने लिहिला असे काहींचे मत; इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत). अरब प्रवासी सुलेमानने त्याची जगातील चार महान राजांत गणना केली.
इंद्र तिसरा: कनौजवर स्वारी करून प्रतिहार महीपालाचा पराभव केला.
कृष्ण तिसरा:तक्कोलमच्या लढाईत (इ.स. 949) चोल राजा परांतक पहिला याचा पराभव केला.
ऱ्हास: इ.स. 972 मध्ये परमारांनी मान्यखेट लुटले; इ.स. 973 मध्ये तैलप दुसरा याने राष्ट्रकूट सत्ता संपवून कल्याणीच्या चालुक्यांची सत्ता स्थापन केली.
कला व स्थापत्य
कैलास मंदिर (वेरूळ, लेणी क्र. 16): एकाच खडकात वरून खाली खोदलेले एकाश्म (Monolithic) मंदिर; द्राविड शैली; जगातील अद्भुत शिल्पकृतींपैकी एक.
वेरूळचे दशावतार लेणे (दंतिदुर्गाचा लेख) व इंद्रसभा, जगन्नाथसभा ही जैन लेणी.
घारापुरी (Elephanta) लेणी राष्ट्रकूटांची असल्याचे काहींचे मत आहे; पण याबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.
साहित्य: जिनसेनाचे आदिपुराण, महावीराचार्याचे गणितसारसंग्रह; कन्नड कवी पंप व पोन्न याच काळातील.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
ऐहोळे शिलालेख – इ.स. 634 – रविकीर्ती.
कैलास मंदिर – कृष्ण पहिला.
तक्कोलम लढाई – इ.स. 949.
राष्ट्रकूटांचा अंत – इ.स. 973, तैलप दुसरा.
परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)
(दीर्घोत्तरी प्रश्न) वातापीच्या चालुक्यांची राजकीय कामगिरी सांगून त्यांच्या कला व स्थापत्याचे वर्णन करा.
(दीर्घोत्तरी प्रश्न) मान्यखेटच्या राष्ट्रकूटांच्या राजकीय कामगिरीचा व कला-स्थापत्याचा आढावा घ्या.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: पाल राजवंशाची सांस्कृतिक कामगिरी.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: पुलकेशी दुसरा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: वेरूळचे कैलास मंदिर.
घटक III (Unit III): त्रिपक्षीय संघर्ष, चोल, पल्लव व पांड्य (Tripartite Struggle, Cholas, Pallavas and Pandyas)
अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)
a. त्रिपक्षीय संघर्ष – कारणे आणि परिणाम (Tripartite Struggle – Causes and Consequences)
b. चोल – राजकीय कामगिरी, प्रशासन, कला व स्थापत्य (Cholas – Political Achievement, Administration, Art & Architecture)
c. पल्लव आणि पांड्य – राजकीय कामगिरी, कला व स्थापत्य (Pallava and Pandya – Political Achievement, Art & Architecture)
a. त्रिपक्षीय संघर्ष (Tripartite Struggle)
हर्षवर्धनाच्या मृत्यूनंतर (इ.स. 647) उत्तर भारतात कनौज (Kannauj) हे सत्तेचे प्रतीक बनले. इ.स. 8 व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून सुमारे 10 व्या शतकापर्यंत कनौजवर ताबा मिळविण्यासाठी तीन मोठ्या राजसत्तांमध्ये दीर्घ संघर्ष झाला. यालाच त्रिपक्षीय संघर्ष (Tripartite Struggle) म्हणतात.
राजसत्ता
प्रदेश
प्रमुख राजे
पाल (Palas)
बंगाल-बिहार
धर्मपाल, देवपाल
गुर्जर-प्रतिहार (Gurjara-Pratiharas)
राजस्थान-माळवा, नंतर कनौज
वत्सराज, नागभट दुसरा, मिहिरभोज
राष्ट्रकूट (Rashtrakutas)
दख्खन (मान्यखेट)
ध्रुव, गोविंद तिसरा, इंद्र तिसरा
संघर्षाची कारणे
कनौजचे महत्त्व: हर्षाची राजधानी असल्याने कनौज जिंकणे म्हणजे उत्तर भारताचा सम्राट होणे, असा प्रतिष्ठेचा विषय होता.
आर्थिक कारण: गंगा-यमुना दोआबाचा सुपीक प्रदेश, व्यापारमार्ग आणि संपत्ती.
साम्राज्यवादी महत्त्वाकांक्षा: तिन्ही सत्ता बलाढ्य होत्या व प्रत्येकाला सार्वभौमत्व हवे होते.
राजकीय पोकळी: कनौजचे स्थानिक राजे (आयुध घराणे) दुर्बल होते.
संघर्षाचे टप्पे (थोडक्यात)
प्रथम प्रतिहार वत्सराज याने पाल राजा धर्मपालाचा पराभव केला; पण राष्ट्रकूट ध्रुवाने दोघांनाही पराभूत केले.
प्रतिहार नागभट दुसरा याने चक्रायुधाला हटवून कनौज घेतले आणि धर्मपालाचा पराभव केला; पण राष्ट्रकूट गोविंद तिसरा याने नागभटाचा पराभव केला.
मिहिरभोज (प्रतिहार) याच्या काळात कनौज प्रतिहारांची राजधानी झाली.
इ.स. 10 व्या शतकाच्या सुरुवातीला राष्ट्रकूट इंद्र तिसरा याने कनौजवर स्वारी केली.
शेवटी कनौज बराच काळ प्रतिहारांकडेच राहिले, पण तिन्ही सत्ता थकून दुर्बल झाल्या. (नेमक्या तारखांबद्दल इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.)
परिणाम
तिन्ही राजसत्ता आर्थिक व लष्करीदृष्ट्या खिळखिळ्या झाल्या.
राष्ट्रकूटांना कल्याणीच्या चालुक्यांनी (तैलप दुसरा, इ.स. 973) संपविले; पाल व प्रतिहार सत्ता कमकुवत झाल्या.
प्रतिहार साम्राज्याच्या ऱ्हासातून चंदेल, परमार, चौहान, गहडवाल इत्यादी राजपूत राज्यांचा उदय झाला.
उत्तर भारतात राजकीय ऐक्य राहिले नाही; त्यामुळे महमूद गझनीच्या स्वाऱ्यांना (कनौजवर इ.स. 1018) तोंड देता आले नाही.
मात्र या काळात तिन्ही राजवंशांनी कला, साहित्य व धर्माला आश्रय दिला (उदा. धर्मपालाने विक्रमशिला विद्यापीठ स्थापले).
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
संघर्षाचे केंद्र – कनौज.
तीन पक्ष – पाल, प्रतिहार, राष्ट्रकूट.
कालखंड – सुमारे इ.स. 8 वे ते 10 वे शतक.
b. चोल – राजकीय कामगिरी (Cholas – Political Achievement)
चोल हे दक्षिण भारतातील (तमिळनाडू – कावेरी खोरे) सर्वात शक्तिशाली राजवंश होते. मध्ययुगीन चोल सत्तेचा संस्थापक विजयालय (इ.स. सुमारे 850) याने तंजावर जिंकून राजधानी केली.
आदित्य पहिला: पल्लव राजा अपराजिताचा पराभव करून पल्लव सत्ता संपविली.
परांतक पहिला: मदुरै जिंकले (मदुराईकोंड). त्याच्या काळातील उत्तरमेरूर शिलालेख (इ.स. 919 व 921) ग्रामप्रशासनासाठी प्रसिद्ध आहेत. तक्कोलमच्या लढाईत (इ.स. 949) राष्ट्रकूट कृष्ण तिसरा याच्याकडून चोलांचा पराभव झाला.
राजराज पहिला (इ.स. 985–1014): चेर, पांड्य जिंकले; कांदळूर शाळा येथे नाविक विजय; श्रीलंकेचा उत्तर भाग जिंकला; मालदीव बेटे जिंकली. तंजावरचे बृहदीश्वर मंदिर बांधले.
राजेंद्र पहिला (इ.स. 1014–1044): संपूर्ण श्रीलंका जिंकली; गंगेपर्यंत मोहीम काढून बंगालच्या पाल राजा महिपालाचा पराभव केला – 'गंगैकोंडचोल' ही पदवी; नवी राजधानी गंगैकोंडचोलपुरम्; आग्नेय आशियातील श्रीविजय राज्यावर (कडारम) नाविक मोहीम.
कुलोत्तुंग पहिला (इ.स. 1070–1120): चालुक्य-चोल शाखा; व्यापारासाठी चीनशी संबंध.
13 व्या शतकात पांड्य व होयसळांमुळे चोलसत्ता ऱ्हास पावली.
b. चोल – प्रशासन, कला व स्थापत्य (Administration, Art & Architecture)
ग्राम स्वराज्य (Village Self-Government): चोल प्रशासनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य. तीन प्रकारच्या सभा – ऊर (सामान्य ग्रामस्थ), सभा / महासभा (ब्राह्मण गावे – अग्रहार), नगरम् (व्यापारी).
वारियम् (Committees): तलाव, बागा, न्याय, मंदिर इत्यादी कामांसाठी समित्या.
कुडवोलै पद्धत: उत्तरमेरूर शिलालेखानुसार उमेदवारांची नावे ताडपत्रावर लिहून घड्यात टाकली जात व चिठ्ठी काढून सदस्य निवडले जात.
महसूल: जमीन महसूल हे मुख्य उत्पन्न; जमिनीची मोजणी केली जात असे.
सैन्य: पायदळ, घोडदळ, हत्ती आणि शक्तिशाली नौदल (Navy).
कला व स्थापत्य
द्राविड शैली (Dravida Style): उंच विमान (शिखर), मंडप, गोपुरम्.
बृहदीश्वर मंदिर, तंजावर: राजराज पहिल्याने बांधले (सुमारे इ.स. 1010 पूर्ण); अतिशय उंच विमान; भिंतींवर चोलकालीन भित्तिचित्रे.
गंगैकोंडचोलपुरम् मंदिर: राजेंद्र पहिला.
ऐरावतेश्वर मंदिर, दारासुरम्: राजराज दुसरा.
ही तीन मंदिरे युनेस्कोच्या 'ग्रेट लिव्हिंग चोल टेम्पल्स' यादीत आहेत.
कांस्य मूर्ती (Bronze Sculptures): नटराज (नृत्य करणारा शिव) ही चोल कलेची जगप्रसिद्ध देणगी.
c. पल्लव – राजकीय कामगिरी, कला व स्थापत्य (Pallavas)
पल्लवांची राजधानी कांची (कांचीपुरम्) होती. त्यांचा बदामीच्या चालुक्यांशी दीर्घ संघर्ष झाला.
सिंहविष्णू: पल्लव सत्तेचा विस्तार केला.
महेंद्रवर्मन पहिला (इ.स. सुमारे 600–630): चालुक्य पुलकेशी दुसरा याच्याशी संघर्ष; 'मत्तविलास प्रहसन' नाटकाचा लेखक; अप्परच्या प्रभावाने जैन धर्म सोडून शैव झाला; खडकात कोरलेली गुहामंदिरे सुरू केली.
नरसिंहवर्मन पहिला 'मामल्ल' (इ.स. 630–668): पुलकेशी दुसरा याचा पराभव करून वातापी (बदामी) जिंकली (इ.स. 642) – 'वातापीकोंड' पदवी; त्याच्या काळात ह्युएन त्संग कांचीला आला; महाबलीपुरम (मामल्लपुरम) वसविले.
नरसिंहवर्मन दुसरा 'राजसिंह': शोअर टेंपल (महाबलीपुरम) व कांचीचे कैलासनाथ मंदिर.
नंदिवर्मन दुसरा: कांचीचे वैकुंठ पेरुमाळ मंदिर.
शेवटचा राजा अपराजित याचा चोल आदित्य पहिला याने पराभव केला (9 व्या शतकाच्या अखेरीस).
पल्लव कलेने द्राविड मंदिर शैलीचा पाया घातला; चोल स्थापत्य याच पायावर उभे राहिले.
c. पांड्य – राजकीय कामगिरी, कला व स्थापत्य (Pandyas)
पांड्यांची राजधानी मदुरै होती. 6 व्या शतकाच्या अखेरीस कडुंगोन याने कळभ्रांची सत्ता संपवून पांड्य सत्ता पुन्हा उभी केली.
पहिल्या पांड्य साम्राज्याचा पल्लव व चेरांशी सतत संघर्ष झाला.
श्रीपुरंबियमच्या लढाईत (इ.स. सुमारे 885) पांड्य वरगुण दुसरा याचा पल्लव अपराजित व त्याच्या मित्रांनी पराभव केला.
10 व्या शतकात परांतक पहिला व पुढे राजराज पहिला यांनी पांड्यांना चोलांचे मांडलिक बनविले.
13 व्या शतकात (दुसरे पांड्य साम्राज्य) जटावर्मन सुंदर पांड्य पहिला हा अतिशय पराक्रमी राजा झाला; मार्को पोलोने पांड्य राज्याला भेट दिली. इ.स. 1311 मध्ये मलिक काफूरची स्वारी झाली. (हा भाग 1206 नंतरचा आहे.)
कला व स्थापत्य
सुरुवातीला खडकात कोरलेली गुहामंदिरे – उदा. तिरुपरंकुंद्रम.
कळुगुमलै येथील 'वेट्टुवान कोविल' – एकाच खडकात कोरलेले अपूर्ण मंदिर (सुमारे 8 वे शतक).
नंतरच्या पांड्य काळात मंदिरांभोवती मोठी व उंच गोपुरे (Gopurams) बांधण्याची परंपरा वाढली.
पांड्यांनी तमिळ साहित्य व शैव-वैष्णव भक्तीला आश्रय दिला.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
पल्लव राजधानी – कांची; पांड्य राजधानी – मदुरै; चोल राजधानी – तंजावर, नंतर गंगैकोंडचोलपुरम्.
वातापी विजय (इ.स. 642) – नरसिंहवर्मन पहिला.
शोअर टेंपल – राजसिंह; बृहदीश्वर – राजराज पहिला.
परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)
(दीर्घोत्तरी प्रश्न) त्रिपक्षीय संघर्षाची कारणे व परिणाम सविस्तर लिहा.
(दीर्घोत्तरी प्रश्न) चोलांची राजकीय कामगिरी व प्रशासन व्यवस्था यांचे वर्णन करा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) चोलकालीन ग्राम स्वराज्य (उत्तरमेरूर शिलालेख) यावर टीप लिहा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पल्लवांच्या स्थापत्य कलेवर टीप लिहा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) राजेंद्र पहिला चोल याच्या विजयांवर टीप लिहा.
घटक IV (Unit IV): पूर्व मध्ययुगीन भारत: समाज, धर्म, कला व भक्ती चळवळ (Pre Medieval India: Society, Religion, Arts and Bhakti Movement)
अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)
a. पूर्व मध्ययुगीन भारतातील समाज आणि धर्म (Society and Religion in Pre Medieval India)
b. पूर्व मध्ययुगीन भारत: ललित कला, स्थापत्य, शिल्पकला, चित्रकला (Pre Medieval India: Fine Arts, Architecture, Sculpture, Paintings)
c. भक्ती चळवळीचा उदय आणि प्रसार (Emergence and Spread of Bhakti Movement)
a. पूर्व मध्ययुगीन भारतातील समाज (Society)
इ.स. सुमारे 600 ते 1200 या कालखंडाला पूर्व मध्ययुग (Pre Medieval / Early Medieval Period) म्हणतात. या काळात समाजरचनेत अनेक बदल झाले.
जातिव्यवस्था कठोर झाली: चार वर्णांतून अनेक उपजाती (जाती) निर्माण झाल्या. व्यवसायानुसार नव्या जाती तयार झाल्या.
नवे सामाजिक गट: कायस्थ (लेखनिक-अधिकारी वर्ग) यांचा उदय; राजपूत हा योद्धा वर्ग प्रभावी झाला.
सामंत व्यवस्था (Feudalism): राजे ब्राह्मण, मंदिरे व अधिकाऱ्यांना जमिनी दान (अग्रहार, ब्रह्मदेय) देत. त्यामुळे सामंत-जमीनदार वर्ग वाढला. याला 'भारतीय सरंजामशाही' म्हणावे का, याबद्दल इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत (उदा. रा. श. शर्मा यांचे मत समर्थनाचे).
स्त्रियांचे स्थान: सर्वसाधारणपणे खालावले – बालविवाह वाढले, विधवा पुनर्विवाहास विरोध, काही उच्च वर्गात सती प्रथा. तरीही काही राजघराण्यांतील स्त्रिया प्रशासनात होत्या (उदा. काश्मीरची राणी दिद्दा).
शिक्षण: नालंदा, विक्रमशिला (धर्मपालाने स्थापले) ही विद्यापीठे; मंदिरे व मठ ही शिक्षणाची केंद्रे.
अर्थव्यवस्था: शेतीप्रधान; काही भागांत व्यापार घटला, पण दक्षिणेत चोलांच्या काळात सागरी व्यापार वाढला.
a. पूर्व मध्ययुगीन भारतातील धर्म (Religion)
बौद्ध धर्माचा ऱ्हास: भारतात बौद्ध धर्म हळूहळू कमी झाला; मात्र पाल राजांच्या आश्रयाने बंगाल-बिहारमध्ये टिकून राहिला. वज्रयान (तांत्रिक बौद्ध धर्म) वाढला.
जैन धर्म: गुजरात, राजस्थान व कर्नाटकात प्रभावी; राष्ट्रकूट अमोघवर्ष पहिला व गुजरातचे चालुक्य (सोलंकी) यांचा आश्रय.
पौराणिक हिंदू धर्माचे पुनरुज्जीवन: शैव व वैष्णव पंथ लोकप्रिय; मंदिरे व मूर्तिपूजा वाढली; पुराणे महत्त्वाची ठरली.
शैव पंथ: पाशुपत, कापालिक, कालामुख; 12 व्या शतकात कर्नाटकात बसवेश्वरांनी वीरशैव (लिंगायत) पंथाची चळवळ उभी केली.
शक्ती पूजा व तंत्र (Tantrism): देवीपूजा व तांत्रिक साधनेचा प्रसार.
आद्य शंकराचार्य: अद्वैत वेदांत (Advaita) मांडला; चार मठ – शृंगेरी, द्वारका, पुरी, ज्योतिर्मठ (बद्रीनाथ). पारंपरिक काळ इ.स. 788–820 (मतभेद आहेत).
रामानुजाचार्य: विशिष्टाद्वैत (Vishishtadvaita) – भक्तीला तत्त्वज्ञानाचा आधार दिला.
इस्लामचे आगमन: अरब व्यापाऱ्यांमार्फत मलबार किनाऱ्यावर; इ.स. 712 मध्ये मुहम्मद बिन कासिमने सिंध जिंकला.