अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)
- a. भारतवर्षाचे आकलन – आर्यावर्त, जंबुद्वीप, इंडिका, हिंदुस्तान (Understanding of Bharatvarsha – Aryavarta, Jambudweep, Indica, Hindustan)
- b. अखंड भारताची भौगोलिक संकल्पना (Geographical concept of Akhand Bharat)
- c. जनपद व ग्रामस्वराज्याची संकल्पना (The concept of Janpada & Gram Swarajya)
a. भारतवर्ष – नावे आणि त्यांचा अर्थ
आपल्या देशाला प्राचीन काळापासून वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले गेले. भारतवर्ष (Bharatvarsha), आर्यावर्त, जंबुद्वीप ही नावे भारतीय ग्रंथांतून आली; तर इंडिया (India) व हिंदुस्तान ही नावे परकीय लोकांनी (ग्रीक, इराणी) दिली. भारतीय संविधानाच्या कलम 1 मध्ये म्हटले आहे: “India, that is Bharat, shall be a Union of States” (इंडिया म्हणजेच भारत हा राज्यांचा संघ असेल).
1. भारतवर्ष (Bharatvarsha)
- ‘वर्ष’ म्हणजे भूप्रदेश/खंड. भारतवर्ष म्हणजे ‘भरताचा देश’.
- नावाच्या उगमाबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत: (1) महाभारतानुसार दुष्यंत व शकुंतला यांचा पुत्र राजा भरत; (2) विष्णुपुराण व जैन परंपरेनुसार ऋषभदेवांचा पुत्र भरत; (3) ऋग्वेदातील भरत जमात (Bharata tribe), जिने दाशराज्ञ युद्धात (Battle of Ten Kings) विजय मिळवला.
- विष्णुपुराणातील प्रसिद्ध श्लोक: “उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्। वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र संततिः॥” – म्हणजे समुद्राच्या उत्तरेस व हिमालयाच्या दक्षिणेस असलेला देश म्हणजे भारत; तेथील लोक म्हणजे भारती.
- कलिंगराजा खारवेलच्या हाथीगुंफा शिलालेखात (Hathigumpha Inscription) ‘भरधवस’ (भारतवर्ष) असा उल्लेख आढळतो.
2. आर्यावर्त (Aryavarta)
- ‘आर्यांचा निवास असलेला प्रदेश’ असा अर्थ. ‘आर्य’ म्हणजे श्रेष्ठ, सुसंस्कृत.
- मनुस्मृतीनुसार पूर्व समुद्रापासून पश्चिम समुद्रापर्यंत आणि हिमालय व विंध्य पर्वत यांच्या मधला प्रदेश म्हणजे आर्यावर्त.
- पतंजलीच्या महाभाष्यातही आर्यावर्ताची सीमा सांगितली आहे. ही संकल्पना मुख्यतः उत्तर भारतापुरती होती; दक्षिणेकडील प्रदेशाला ‘दक्षिणापथ’ म्हणत.
3. जंबुद्वीप (Jambudweep)
- पुराणांतील विश्वरचनेनुसार (Puranic cosmology) पृथ्वी सात द्वीपांची आहे – जंबू, प्लक्ष, शाल्मली, कुश, क्रौंच, शाक व पुष्कर.
- जंबुद्वीप मध्यभागी असून त्याच्या केंद्रस्थानी मेरू पर्वत आहे. जंबू (जांभूळ) वृक्षावरून हे नाव पडले.
- भारतवर्ष हा जंबुद्वीपाचा दक्षिणेकडील भाग मानला जातो. आजही पूजेच्या संकल्पात “जम्बूद्वीपे भरतखण्डे भारतवर्षे” असे म्हटले जाते.
- सम्राट अशोकाच्या लघु शिलालेखात (Minor Rock Edict) ‘जंबुदीप’ हा शब्द आपल्या साम्राज्यासाठी वापरला आहे.
4. इंडिका (Indica) व इंडिया
- ‘सिंधू’ नदीवरून इराणी लोकांनी ‘हिंदू’ हा शब्द वापरला (इराणी भाषेत ‘स’ चा ‘ह’ होतो). ग्रीकांनी त्याचे ‘इंडोस’ (Indos) केले आणि त्यातून ‘इंडिया’ हे नाव आले.
- इराणचा सम्राट दरायस पहिला (Darius I) याच्या शिलालेखांत ‘हिंदुश’ (Hindush) प्रांताचा उल्लेख आहे.
- मेगॅस्थिनीस (Megasthenes) हा सेल्युकस निकेटरचा राजदूत चंद्रगुप्त मौर्याच्या पाटलिपुत्र येथील दरबारात होता. त्याने ‘इंडिका’ हा ग्रंथ लिहिला. मूळ ग्रंथ उपलब्ध नाही; स्ट्रॅबो, एरियन, डायोडोरस यांच्या लेखनातील उताऱ्यांतून तो कळतो.
- ‘इंडिका’मध्ये भारताचे भूगोल, समाज, पाटलिपुत्र नगर व मौर्य प्रशासन यांचे वर्णन आहे.
5. हिंदुस्तान (Hindustan)
- फारसी भाषेत ‘स्तान’ म्हणजे प्रदेश. हिंदुस्तान म्हणजे ‘सिंधू नदीपलीकडील लोकांचा देश’.
- मध्ययुगीन मुस्लीम लेखकांनी हे नाव रूढ केले. अल्बेरूनीने ‘किताब-उल-हिंद’ लिहिला; अमीर खुसरोने हिंदुस्तानची स्तुती केली; बाबरने ‘बाबरनामा’त हिंदुस्तानचे वर्णन केले.
- भारतवर्ष – भरत राजा/भरत जमात यांवरून.
- आर्यावर्त – हिमालय व विंध्य यांमधील प्रदेश (मनुस्मृती).
- जंबुद्वीप – पुराणांतील सात द्वीपांपैकी मध्य द्वीप; अशोकाच्या लेखात उल्लेख.
- इंडिका – मेगॅस्थिनीस.
- संविधान कलम 1 – “India, that is Bharat”.
b. अखंड भारताची भौगोलिक संकल्पना
अखंड भारत (Akhand Bharat) म्हणजे अविभाजित, एकसंध भारत. ही संकल्पना प्राचीन भारतीय उपखंडाच्या (Indian Subcontinent) भौगोलिक व सांस्कृतिक एकतेवर आधारित आहे. आजच्या अफगाणिस्तान, पाकिस्तान, नेपाळ, भूतान, बांगलादेश, श्रीलंका, म्यानमार या प्रदेशांशी भारताचे प्राचीन सांस्कृतिक नाते होते. या संकल्पनेच्या नेमक्या सीमांबाबत वेगवेगळी मते आहेत; आधुनिक काळात ती राजकीय विचार म्हणूनही मांडली गेली.
नैसर्गिक सीमा (Natural Boundaries)
- उत्तरेस – हिमालय पर्वत; वायव्येस – हिंदुकुश व सुलेमान पर्वतरांगा.
- दक्षिणेस – हिंदी महासागर.
- पश्चिमेस – अरबी समुद्र; पूर्वेस – बंगालचा उपसागर व पूर्वेकडील डोंगररांगा.
या नैसर्गिक सीमांमुळे भारत हा उर्वरित आशियापासून वेगळा, स्वतंत्र भूखंड बनला.
प्रमुख प्राकृतिक विभाग
- हिमालयाचा पर्वतीय प्रदेश
- सिंधू-गंगा-ब्रह्मपुत्रा यांचे सुपीक मैदान
- दख्खनचे पठार (Deccan Plateau)
- किनारपट्टीची मैदाने (पूर्व व पश्चिम घाट)
- बेटे – अंदमान-निकोबार, लक्षद्वीप
एकतेची सूत्रे (Elements of Unity)
- तीर्थक्षेत्रे: चार धाम – बद्रीनाथ (उत्तर), द्वारका (पश्चिम), पुरी (पूर्व), रामेश्वरम (दक्षिण); बारा ज्योतिर्लिंगे; शक्तिपीठे. ही देशाच्या चारही दिशांना आहेत.
- आदि शंकराचार्यांचे चार मठ: शृंगेरी, द्वारका, पुरी व ज्योतिर्मठ.
- पवित्र नद्या: “गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति। नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु॥” – या श्लोकात उत्तर ते दक्षिण नद्यांचा एकत्र उल्लेख आहे.
- सात मोक्षपुरी: अयोध्या, मथुरा, माया (हरिद्वार), काशी, कांची, अवंतिका (उज्जैन), द्वारका.
- चक्रवर्ती आदर्श: कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रात हिमालयापासून समुद्रापर्यंतचा प्रदेश हा चक्रवर्ती राजाचे क्षेत्र मानला आहे.
- राजकीय एकता: मौर्य साम्राज्य (अफगाणिस्तानातील कंदाहार येथेही अशोकाचे लेख), गुप्त साम्राज्य, पुढे मुघल व ब्रिटिश काळातही मोठा भूभाग एका सत्तेखाली होता.
महत्त्व
- ‘विविधतेत एकता’ (Unity in Diversity) ही भारताची ओळख स्पष्ट होते.
- भूगोलामुळे शेती, व्यापार व संस्कृती यांचा विकास झाला.
- 1947 च्या फाळणीनंतर (Partition) राजकीय सीमा बदलल्या, पण सांस्कृतिक नाते कायम राहिले.
c. जनपद व ग्रामस्वराज्याची संकल्पना
जनपद (Janapada)
‘जन’ म्हणजे जमात/लोक आणि ‘पद’ म्हणजे पाय ठेवलेली भूमी. वैदिक काळात भटक्या जमाती एका प्रदेशात स्थिर झाल्या आणि त्या प्रदेशाला ‘जनपद’ म्हटले गेले. उत्तर वैदिक काळात जनपदे निर्माण झाली आणि इ.स.पू. सहाव्या शतकात मोठी सोळा महाजनपदे (Mahajanapadas) उदयास आली.
सोळा महाजनपदे (बौद्ध ग्रंथ ‘अंगुत्तर निकाय’ नुसार): अंग, मगध, काशी, कोसल, वज्जी, मल्ल, चेदी, वत्स, कुरु, पांचाल, मत्स्य, शूरसेन, अश्मक, अवंती, गांधार, कंबोज. यांपैकी अश्मक हे एकमेव महाजनपद विंध्य पर्वताच्या दक्षिणेस गोदावरी नदीकाठी होते.
| राजतंत्र (Monarchy) | गणसंघ (Republic) |
|---|---|
| राजा वंशपरंपरेने सत्ताधारी | सत्ता अनेक प्रमुखांच्या सभेकडे |
| उदा. मगध, कोसल, अवंती | उदा. वज्जी (लिच्छवी), मल्ल |
वैदिक काळातील सभा व समिती या लोकसभा राजावर नियंत्रण ठेवत. यावरून प्राचीन भारतात लोकसहभागाची परंपरा होती हे दिसते.
ग्रामस्वराज्य (Gram Swarajya)
गाव हा भारतीय प्रशासनाचा मूळ घटक होता. वैदिक काळात गावप्रमुखाला ग्रामणी म्हणत. पुढे ‘ग्रामिक’, ‘ग्रामसभा’ असे घटक दिसतात.
- चोल काळ: परांतक पहिला याच्या काळातील उत्तरमेरूर शिलालेखांत (इ.स. 10 वे शतक) ग्रामसभा, समित्या (वारियम) आणि चिठ्ठ्यांद्वारे निवड (कुडवोलै पद्धत) यांचे वर्णन आहे.
- ब्रिटिश अधिकारी चार्ल्स मेटकाफ याने भारतीय गावांना ‘छोटी प्रजासत्ताके’ (Little Republics) म्हटले.
- महात्मा गांधी: गांधीजींच्या मते गाव स्वयंपूर्ण (Self-sufficient) व स्वशासित असावे. अन्न, वस्त्र, शिक्षण, न्याय गावातच मिळावे. ‘हिंद स्वराज’ (1909) मध्ये त्यांनी स्वराज्याची कल्पना मांडली.
ग्रामस्वराज्याची वैशिष्ट्ये
- स्वयंपूर्णता – गावाच्या गरजा गावातच भागवणे.
- लोकशाही – ग्रामसभेद्वारे निर्णय.
- विकेंद्रीकरण (Decentralisation) – सत्ता खालपर्यंत पोहोचवणे.
- सहकार व श्रमप्रतिष्ठा.
- अहिंसा व समता.
आधुनिक भारतातील स्वरूप
- संविधानाचे कलम 40 – राज्याने ग्रामपंचायती स्थापन कराव्यात (मार्गदर्शक तत्त्व).
- बलवंतराय मेहता समिती (1957) – त्रिस्तरीय पंचायत राज; राजस्थानातील नागौर येथे 2 ऑक्टोबर 1959 रोजी सुरुवात.
- 73 वी घटनादुरुस्ती (1992) – पंचायत राजला घटनात्मक दर्जा (1993 पासून लागू).
- सोळा महाजनपदांची यादी – अंगुत्तर निकाय.
- दक्षिणेतील एकमेव महाजनपद – अश्मक.
- उत्तरमेरूर शिलालेख – चोल ग्रामप्रशासन.
- ग्रामस्वराज्य – महात्मा गांधी.
- 73 वी घटनादुरुस्ती – 1992.
परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतवर्ष, आर्यावर्त, जंबुद्वीप, इंडिका व हिंदुस्तान या नावांच्या आधारे भारताची संकल्पना स्पष्ट करा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) जनपद व ग्रामस्वराज्याची संकल्पना सविस्तर स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) अखंड भारताची भौगोलिक संकल्पना थोडक्यात स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: जंबुद्वीप.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: सोळा महाजनपदे.