भारताचा इतिहास: प्रारंभापासून इ.स. 550 पर्यंत HIS1MM1

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• a. प्राचीन भारतीय इतिहासाची साहित्यिक साधने (Literary Sources of the Ancient Indian History)
• b. हडप्पा संस्कृती – विस्तार, नगररचना, धर्म, सामाजिक व आर्थिक स्थिती, ऱ्हास (Harappa Civilisation – Extent, Urban Planning, Religion, Social and Economic Conditions, Decline)
• c. ऋग्वैदिक व उत्तर वैदिक काळ – आर्यांच्या मूळ वसतिस्थानाविषयीचे विविध सिद्धांत, राजकीय, सामाजिक-धार्मिक विकास (Early Vedic & Post Vedic Age – Various Theories of Aryan's Homeland, Political, Socio-Religious developments)

a. प्राचीन भारतीय इतिहासाची साहित्यिक साधने

प्राचीन भारताचा इतिहास जाणून घेण्यासाठी आपल्याकडे दोन प्रकारची साधने आहेत: साहित्यिक साधने (Literary Sources) आणि पुरातत्त्वीय साधने (Archaeological Sources). या घटकात साहित्यिक साधनांचा अभ्यास करायचा आहे. साहित्यिक साधनांचे तीन मुख्य गट पडतात: धार्मिक साहित्य, धर्मनिरपेक्ष (लौकिक) साहित्य आणि परकीय प्रवाशांचे वृत्तांत.

1. धार्मिक साहित्य (Religious Literature)

(अ) ब्राह्मणी / वैदिक साहित्य

• वेद (Vedas): ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेद. ऋग्वेद हा सर्वात प्राचीन ग्रंथ आहे. त्यात 10 मंडले व 1028 सूक्ते आहेत. आर्यांच्या जीवनाची माहिती यातून मिळते.
• ब्राह्मणे, आरण्यके व उपनिषदे: ब्राह्मण ग्रंथांत यज्ञविधींचे स्पष्टीकरण आहे. उपनिषदांत आत्मा, ब्रह्म, कर्म व मोक्ष या तत्त्वज्ञानाची चर्चा आहे.
• वेदांगे व सूत्रे: शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छंद, ज्योतिष ही सहा वेदांगे. गृह्यसूत्रे व धर्मसूत्रे यांतून सामाजिक नियम कळतात.
• महाकाव्ये (Epics): रामायण (वाल्मिकी) व महाभारत (व्यास). तत्कालीन समाज, राजनीती व धर्म यांची माहिती मिळते.
• पुराणे (Puranas): एकूण 18 महापुराणे. यात राजवंशांच्या वंशावळी आहेत. मौर्य, शुंग, सातवाहन, गुप्त राजवंशांची माहिती विष्णुपुराण, वायुपुराण, मत्स्यपुराण यांत मिळते.
• स्मृती ग्रंथ: मनुस्मृती, याज्ञवल्क्यस्मृती, नारदस्मृती. यात सामाजिक व कायदेविषयक नियम आहेत.

(ब) बौद्ध साहित्य

• त्रिपिटक (Tripitaka): सुत्तपिटक, विनयपिटक व अभिधम्मपिटक. पाली भाषेत आहेत.
• जातक कथा: बुद्धाच्या पूर्वजन्मांच्या कथा. तत्कालीन समाज व आर्थिक जीवनाची माहिती मिळते.
• दीपवंश व महावंश: श्रीलंकेतील पाली ग्रंथ. सम्राट अशोक व मौर्य काळाची माहिती.
• मिलिंदपन्हो: ग्रीक राजा मिनँडर (मिलिंद) व भिक्षू नागसेन यांचा संवाद.

(क) जैन साहित्य

• आगम ग्रंथ (अंगे): प्राकृत भाषेत. महावीरांच्या उपदेशाचे संकलन.
• परिशिष्टपर्वन्: हेमचंद्र यांचा ग्रंथ. चंद्रगुप्त मौर्य जैन झाल्याची माहिती यात मिळते.

2. धर्मनिरपेक्ष / लौकिक साहित्य (Secular Literature)

3. परकीय प्रवाशांचे वृत्तांत (Foreign Accounts)

• हिरोडोटस (Herodotus): ग्रीक इतिहासकार; 'इतिहासाचा जनक'. वायव्य भारत व पर्शियन साम्राज्याचा उल्लेख.
• मेगॅस्थिनीस (Megasthenes): सेल्यूकसचा राजदूत, चंद्रगुप्त मौर्याच्या दरबारात. ग्रंथ इंडिका (Indica) — मूळ ग्रंथ नष्ट, उतारे इतर लेखकांत मिळतात.
• पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी (Periplus of the Erythraean Sea): अज्ञात ग्रीक लेखक; भारत-रोम सागरी व्यापाराची माहिती.
• प्लिनी (Natural History) व टॉलेमी (Geography): भारतीय व्यापार व भूगोल.
• फाहियान (Fa-Hien): चिनी बौद्ध प्रवासी; चंद्रगुप्त दुसरा (विक्रमादित्य) याच्या काळात भारतात आला.
• ह्युएनत्संग (Hiuen Tsang): हर्षवर्धनाच्या काळात; ग्रंथ सि-यू-की (Si-Yu-Ki).
• अल्-बिरुनी (Al-Biruni): महमूद गझनीसोबत आला; ग्रंथ किताब-उल-हिंद (तहकीक-ए-हिंद).

साहित्यिक साधनांच्या मर्यादा

1. बहुतेक धार्मिक ग्रंथांत धार्मिक विषयांना जास्त महत्त्व; राजकीय घटना कमी.
2. अनेक ग्रंथांच्या रचनेचा नेमका काळ ठरवणे कठीण.
3. अतिशयोक्ती व दंतकथांचे मिश्रण.
4. परकीय प्रवाशांना भाषा व संस्कृतीचे पूर्ण ज्ञान नसल्याने काही चुकीचे निष्कर्ष.

b. हडप्पा संस्कृती

हडप्पा संस्कृती (Harappa Civilisation) ही भारतातील पहिली नागरी (शहरी) संस्कृती होती. तिलाच सिंधू संस्कृती (Indus Valley Civilisation) असेही म्हणतात. या संस्कृतीचा शोध घेणारे पहिले स्थळ हडप्पा असल्याने तिला 'हडप्पा संस्कृती' हे नाव मिळाले. ही कांस्ययुगीन (Bronze Age) संस्कृती होती.

शोध व काळ

• इ.स. 1921 — दयाराम सहानी यांनी हडप्पा (रावी नदीकाठी, पंजाब, आता पाकिस्तान) येथे उत्खनन केले.
• इ.स. 1922 — राखालदास बॅनर्जी यांनी मोहेंजोदडो (सिंधू नदीकाठी, सिंध, आता पाकिस्तान) शोधले.
• त्या वेळी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे (ASI) महासंचालक सर जॉन मार्शल होते.
• काळ: परिपक्व हडप्पा काळ साधारणपणे इ.स.पू. 2600 ते इ.स.पू. 1900. (काळाविषयी इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत; कार्बन-14 पद्धतीनुसार इ.स.पू. 2500–1750 असाही काळ सांगितला जातो.)

a. विस्तार (Extent)

हडप्पा संस्कृतीचा विस्तार त्या काळातील इजिप्त व मेसोपोटेमिया संस्कृतींपेक्षा मोठा होता. त्याचा आकार साधारण त्रिकोणी होता.

इतर महत्त्वाची स्थळे: कालीबंगन (राजस्थान), लोथल व धोलावीरा (गुजरात), बनावली व राखीगढी (हरियाणा), चन्हुदडो (सिंध), रोपड (पंजाब).

b. नगररचना (Urban Planning)

1. शहरे जाळीदार पद्धतीने (Grid Pattern) वसलेली होती; रस्ते एकमेकांना काटकोनात छेदत.
2. शहराचे दोन भाग: उंचावरील किल्ला / गढी (Citadel) व खालचे नगर (Lower Town).
3. घरे पक्क्या भाजलेल्या विटांची; घरात विहीर, स्नानगृह होते.
4. सांडपाणी व्यवस्था (Drainage System): झाकलेली गटारे — या संस्कृतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य.
5. महास्नानगृह (Great Bath): मोहेंजोदडो येथे; धार्मिक स्नानासाठी असावे.
6. धान्यकोठार (Granary): हडप्पा व मोहेंजोदडो येथे.
7. गोदी (Dockyard): लोथल येथे.

c. धर्म (Religion)

• मातृदेवता (Mother Goddess) पूजा — मातीच्या अनेक स्त्री-मूर्ती सापडल्या.
• पशुपती मुद्रा (Pashupati Seal): मोहेंजोदडो येथे; योगमुद्रेत बसलेली व प्राण्यांनी वेढलेली आकृती. जॉन मार्शल यांनी तिला 'आद्य शिव' (Proto-Shiva) म्हटले.
• वृक्षपूजा (पिंपळ), पशुपूजा (वशिंड असलेला बैल), लिंग व योनी पूजा.
• कालीबंगन व लोथल येथे अग्निकुंडे (Fire Altars) सापडली.
• मृतांचे दफन केले जाई; मंदिरांचे पुरावे मिळालेले नाहीत.

d. सामाजिक स्थिती (Social Conditions)

• समाजात व्यापारी, कारागीर, शेतकरी, मजूर असे वर्ग असावेत; घरांच्या आकारावरून आर्थिक विषमता दिसते.
• अन्न: गहू, जव, दूध, मांस, मासे. वस्त्र: सुती व लोकरी.
• दागिने: सोने, चांदी, तांबे, मणी. मनोरंजन: फासे, खेळणी.
• मोहेंजोदडो येथील कांस्याची नर्तकीची मूर्ती (Dancing Girl) प्रसिद्ध आहे.
• लिपी चित्रलिपी होती; ती अजून वाचता आलेली नाही.

e. आर्थिक स्थिती (Economic Conditions)

• शेती: गहू, जव, तीळ, वाटाणा; जगात कापूस पिकवणारे पहिले लोक. लोथल व रंगपूर येथे तांदळाचे पुरावे.
• पशुपालन: बैल, म्हैस, शेळी, मेंढी.
• उद्योग: मणी तयार करणे, मातीची भांडी, कांस्य वस्तू, कापड.
• व्यापार: मेसोपोटेमियाशी व्यापार (मेसोपोटेमियाच्या लेखांतील 'मेलुहा' म्हणजे सिंधू प्रदेश असे मानले जाते). वस्तुविनिमय पद्धत.
• प्रमाणित वजने व मापे; मुद्रा (Seals) — मुख्यतः सेलखडीच्या (Steatite).

f. ऱ्हास (Decline)

हडप्पा संस्कृतीच्या ऱ्हासाबद्दल इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत. मुख्य मते:

1. पूर: सिंधू नदीचे वारंवार पूर (जॉन मार्शल, मॅके).
2. आर्यांचे आक्रमण: मॉर्टिमर व्हीलर यांचे मत; आज बहुतेक इतिहासकार ते मान्य करत नाहीत.
3. हवामान बदल: पाऊस कमी होऊन कोरडेपणा वाढला.
4. नद्यांचे प्रवाह बदलणे: घग्गर-हाकरा नदी कोरडी पडणे.
5. भूकंप / भूगर्भीय बदल.
6. पर्यावरणाचा ऱ्हास — जंगलतोड, जमिनीची सुपीकता कमी होणे.
7. व्यापारातील घट — मेसोपोटेमियाशी व्यापार कमी झाला.

बहुतेक इतिहासकारांच्या मते एकच कारण नसून अनेक कारणांमुळे हळूहळू ऱ्हास झाला.

c. ऋग्वैदिक व उत्तर वैदिक काळ

हडप्पा संस्कृतीनंतर भारतात आर्य (Aryans) लोकांची वैदिक संस्कृती उदयास आली. वेदांवरून या काळाला वैदिक काळ (Vedic Age) म्हणतात. त्याचे दोन भाग पडतात:

• ऋग्वैदिक / पूर्व वैदिक काळ (Early Vedic Age): साधारण इ.स.पू. 1500 ते इ.स.पू. 1000.
• उत्तर वैदिक काळ (Later / Post Vedic Age): साधारण इ.स.पू. 1000 ते इ.स.पू. 600.

आर्यांच्या मूळ वसतिस्थानाविषयीचे सिद्धांत (Theories of Aryans' Homeland)

आर्यांचे मूळ स्थान कोणते, याबद्दल इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत. मुख्य सिद्धांत:

भाषाशास्त्रीय पुराव्यांवरून (संस्कृत, ग्रीक, लॅटिन, पर्शियन भाषांतील साम्य) अनेक इतिहासकार मध्य आशिया किंवा स्टेप प्रदेशाचा सिद्धांत अधिक मान्य करतात; पण हा प्रश्न अजून पूर्णपणे सुटलेला नाही.

राजकीय विकास (Political Developments)

ऋग्वैदिक काळ:

• समाज टोळ्यांमध्ये (जन) विभागलेला होता. टोळीप्रमुख म्हणजे राजन.
• सभा व समिती या लोकसंस्था राजावर नियंत्रण ठेवत. विदथ ही आणखी एक संस्था होती.
• पुरोहित व सेनानी हे महत्त्वाचे अधिकारी.
• लोक राजाला स्वेच्छेने बली (कर/भेट) देत.
• दाशराज्ञ युद्ध (Battle of Ten Kings): परुष्णी (रावी) नदीकाठी भरत टोळीचा राजा सुदास याने दहा राजांचा पराभव केला.

उत्तर वैदिक काळ:

• टोळ्यांऐवजी प्रादेशिक राज्ये (जनपद) तयार झाली; कुरु, पांचाल ही प्रमुख.
• राजाची सत्ता वाढली; राजपद वंशपरंपरागत झाले.
• राजसूय, अश्वमेध, वाजपेय यांसारखे मोठे यज्ञ राजे करू लागले.
• सभा व समितीचे महत्त्व कमी झाले. 'रत्निन' नावाचे अधिकारी राजाला मदत करत.
• कर नियमित झाले.

सामाजिक व धार्मिक विकास (Socio-Religious Developments)

• वरुण हा ऋत (Rita) म्हणजे विश्वाच्या नैतिक नियमांचा रक्षक मानला जाई.
• गायत्री मंत्र ऋग्वेदाच्या तिसऱ्या मंडलात असून तो सवितृ देवतेला उद्देशून आहे.
• उत्तर वैदिक काळाच्या शेवटी उपनिषदांनी कर्मकांडाविरुद्ध ज्ञानमार्गावर भर दिला — आत्मा, ब्रह्म, कर्म, पुनर्जन्म व मोक्ष या संकल्पना मांडल्या.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) हडप्पा संस्कृतीची नगररचना, धर्म आणि आर्थिक स्थिती यांचे वर्णन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) ऋग्वैदिक व उत्तर वैदिक काळातील राजकीय व सामाजिक-धार्मिक जीवनाची तुलना करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) प्राचीन भारतीय इतिहासाची साहित्यिक साधने यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) हडप्पा संस्कृतीच्या ऱ्हासाची कारणे लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) आर्यांच्या मूळ वसतिस्थानाविषयीचे सिद्धांत यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• a. धार्मिक चळवळींचे युग – जैन धर्म व बौद्ध धर्म (Age of Religious Movements – Jainism & Buddhism)
• b. मौर्य साम्राज्य – चंद्रगुप्त मौर्य व सम्राट अशोक, मौर्य प्रशासन आणि सामाजिक, आर्थिक स्थिती (Mourya Empire – Chandragupt Mourya & Ashok Mourya, Mourya Administration and Social, Economic Condition)
• c. संगम युग – संगम साहित्य, समाज व संस्कृती (Sangam Age – Sangam Literature, Society and Culture)

a. धार्मिक चळवळींचे युग – जैन व बौद्ध धर्म

इ.स.पू. सहाव्या शतकात भारतात अनेक नवे धार्मिक पंथ उदयास आले. त्यांपैकी जैन धर्म (Jainism) व बौद्ध धर्म (Buddhism) हे सर्वात महत्त्वाचे ठरले. म्हणून या काळाला धार्मिक चळवळींचे युग (Age of Religious Movements) म्हणतात.

धार्मिक चळवळींच्या उदयाची कारणे

1. वैदिक धर्मातील खर्चिक व गुंतागुंतीचे यज्ञ व कर्मकांड.
2. पुरोहित वर्गाचे (ब्राह्मणांचे) वर्चस्व व कठोर वर्णव्यवस्था.
3. क्षत्रियांचा ब्राह्मणांच्या श्रेष्ठत्वाला विरोध — महावीर व बुद्ध दोघेही क्षत्रिय होते.
4. नवी कृषी अर्थव्यवस्था: शेतीसाठी बैल आवश्यक होते, पण यज्ञात पशुबळी दिले जात.
5. व्यापारामुळे श्रीमंत झालेल्या वैश्य वर्गाला समाजात मान हवा होता.
6. संस्कृत भाषा सामान्य लोकांना समजत नव्हती; नव्या धर्मांनी लोकभाषा (प्राकृत, पाली) वापरली.

जैन धर्म (Jainism)

• जैन परंपरेनुसार 24 तीर्थंकर झाले. पहिले — ऋषभदेव; 23 वे — पार्श्वनाथ; 24 वे — वर्धमान महावीर.
• वर्धमान महावीर: जन्म वैशालीजवळील कुंडग्राम येथे. जन्मवर्ष परंपरेनुसार इ.स.पू. 599 मानले जाते; अनेक इतिहासकार इ.स.पू. 540 मानतात (इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत).
• वडील सिद्धार्थ (ज्ञातृक कुळ), आई त्रिशला (लिच्छवी राजकन्या), पत्नी यशोदा.
• 30 व्या वर्षी गृहत्याग; 12 वर्षांच्या तपश्चर्येनंतर 42 व्या वर्षी कैवल्य (पूर्ण ज्ञान) प्राप्त; म्हणून 'जिन' (इंद्रियांवर विजय मिळवणारा) म्हणतात.
• 72 व्या वर्षी पावापुरी (बिहार) येथे निर्वाण.

जैन धर्माची शिकवण:

1. त्रिरत्न: सम्यक दर्शन (योग्य श्रद्धा), सम्यक ज्ञान, सम्यक चारित्र्य.
2. पंचमहाव्रते: अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करणे), अपरिग्रह (संग्रह न करणे) व ब्रह्मचर्य. पहिली चार पार्श्वनाथांची; ब्रह्मचर्य महावीरांनी जोडले.
3. अहिंसेवर सर्वाधिक भर.
4. सृष्टिकर्ता ईश्वर मानला नाही; वेदांचे प्रामाण्य नाकारले.
5. अनेकांतवाद / स्याद्वाद: सत्य अनेक दृष्टिकोनांतून पाहता येते.

फूट: इ.स.पू. चौथ्या-तिसऱ्या शतकातील मगधातील दुष्काळानंतर जैन धर्मात श्वेतांबर (स्थूलभद्र; पांढरी वस्त्रे) व दिगंबर (भद्रबाहू; वस्त्रत्याग) असे दोन पंथ पडले.

बौद्ध धर्म (Buddhism)

• गौतम बुद्ध (मूळ नाव सिद्धार्थ): जन्म लुंबिनी (आताचे नेपाळ) येथे. परंपरेनुसार जन्म इ.स.पू. 563 (काही इतिहासकार नंतरचा काळ मानतात).
• वडील शुद्धोधन (कपिलवस्तूचे शाक्य गणप्रमुख), आई महामाया, सावत्र आई प्रजापती गौतमी, पत्नी यशोधरा, पुत्र राहुल.
• 29 व्या वर्षी गृहत्याग — महाभिनिष्क्रमण.
• 35 व्या वर्षी बोधगया येथे पिंपळाच्या (बोधी) वृक्षाखाली ज्ञानप्राप्ती (संबोधी).
• पहिले प्रवचन सारनाथ येथे — धम्मचक्रप्रवर्तन.
• 80 व्या वर्षी कुशीनगर येथे महापरिनिर्वाण (परंपरेनुसार इ.स.पू. 483).

बौद्ध धर्माची शिकवण:

1. चार आर्यसत्ये: (1) जगात दुःख आहे, (2) दुःखाला कारण आहे (तृष्णा), (3) दुःखाचा नाश शक्य आहे, (4) दुःखनाशाचा मार्ग आहे.
2. अष्टांगिक मार्ग: सम्यक दृष्टी, संकल्प, वाचा, कर्मांत, आजीविका, व्यायाम, स्मृती व समाधी.
3. मध्यम मार्ग: अति भोग व अति तप दोन्ही टाळावे.
4. अहिंसा, करुणा, वर्णभेदाला विरोध; यज्ञ व कर्मकांड नाकारले.
5. त्रिरत्न: बुद्ध, धम्म, संघ.

बौद्ध धम्म परिषदा (Buddhist Councils):

चौथ्या परिषदेनंतर बौद्ध धर्मात हीनयान व महायान असे पंथ स्पष्ट झाले.

जैन व बौद्ध धर्मांची तुलना

b. मौर्य साम्राज्य

मौर्य साम्राज्य (Mauryan Empire) हे भारतातील पहिले मोठे साम्राज्य होते. त्याची राजधानी पाटलिपुत्र (आताचे पाटणा) होती.

चंद्रगुप्त मौर्य (साधारण इ.स.पू. 321 – 297)

• चाणक्य (कौटिल्य / विष्णुगुप्त) यांच्या मदतीने नंद वंशातील शेवटचा राजा धनानंद याचा पराभव करून साधारण इ.स.पू. 321 मध्ये मौर्य सत्ता स्थापन केली. (वर्षाबाबत इ.स.पू. 324/321 असे मतभेद आहेत.)
• सिकंदराच्या मृत्यूनंतर वायव्य भारतातील ग्रीक सत्ता नष्ट केली.
• इ.स.पू. 305 मध्ये ग्रीक सेनापती सेल्यूकस निकेटर याचा पराभव. तहानुसार काबूल, कंदाहार, हेरात व बलुचिस्तानचा काही भाग मिळाला; चंद्रगुप्ताने 500 हत्ती दिले; विवाहसंबंध झाला.
• सेल्यूकसने मेगॅस्थिनीस याला राजदूत म्हणून पाटलिपुत्रला पाठवले.
• जैन परंपरेनुसार शेवटी जैन धर्म स्वीकारला, भद्रबाहूंसोबत श्रवणबेळगोळ (कर्नाटक) येथे गेला व सल्लेखना (उपवासाने देहत्याग) केली.
• त्याच्यानंतर पुत्र बिंदुसार (ग्रीक नाव 'अमित्रघात') गादीवर आला.

सम्राट अशोक (साधारण इ.स.पू. 273 – 232)

• बिंदुसाराचा पुत्र. सत्तेवर साधारण इ.स.पू. 273; राज्याभिषेक साधारण इ.स.पू. 269.
• कलिंग युद्ध (इ.स.पू. 261): राज्याभिषेकाच्या आठव्या वर्षी. 13 व्या शिलालेखानुसार सुमारे 1 लाख लोक मारले गेले व दीड लाख कैद झाले. या संहारामुळे अशोकाचे मनपरिवर्तन झाले; त्याने युद्धविजयाऐवजी धम्मविजय स्वीकारला.
• बौद्ध धर्म स्वीकारला (परंपरेनुसार भिक्षू उपगुप्त यांच्या प्रभावाने).

अशोकाचा धम्म (Ashoka's Dhamma):

1. सर्व धर्मांविषयी सहिष्णुता व आदर.
2. अहिंसा — पशुहत्येवर निर्बंध.
3. आई-वडील, वडीलधारी, गुरू यांचा आदर; दास व सेवकांशी चांगली वागणूक.
4. धम्म महामात्र नावाचे अधिकारी धम्मप्रसारासाठी नेमले.
5. धम्मयात्रा, लोककल्याणाची कामे — रस्ते, विहिरी, वृक्षारोपण, माणसे व पशूंसाठी दवाखाने.
6. पुत्र महेंद्र व कन्या संघमित्रा यांना श्रीलंकेत धर्मप्रसारासाठी पाठवले.

अशोकाचे शिलालेख: 14 मुख्य शिलालेख, लघु शिलालेख, 7 स्तंभलेख. लिपी मुख्यतः ब्राह्मी; वायव्येत खरोष्ठी, अफगाणिस्तानात ग्रीक व अरामाईक. ब्राह्मी लिपीचे वाचन जेम्स प्रिन्सेप यांनी 1837 मध्ये केले. बहुतेक लेखांत अशोकाचा उल्लेख 'देवानांपिय पियदसी' असा आहे; 'अशोक' हे नाव मास्की (कर्नाटक) व गुर्जरा (मध्य प्रदेश) लघु शिलालेखांत येते.

मौर्य प्रशासन (Mauryan Administration)

मौर्य प्रशासन अत्यंत केंद्रीकृत (Centralised) होते. माहितीची मुख्य साधने: कौटिल्याचे अर्थशास्त्र, मेगॅस्थिनीसची इंडिका व अशोकाचे शिलालेख.

1. राजा: सर्वोच्च सत्ताधारी; मंत्रिपरिषद सल्ला देत असे.
2. केंद्रीय अधिकारी: समाहर्ता (महसूल गोळा करणारा), सन्निधाता (कोषाध्यक्ष), विविध विभागांचे अध्यक्ष.
3. प्रांत: साम्राज्य प्रांतांत विभागलेले; राजघराण्यातील 'कुमार' प्रांतप्रमुख. प्रमुख प्रांतिक राजधान्या: तक्षशिला (उत्तरापथ), उज्जयिनी (अवंती), तोसाली (कलिंग), सुवर्णगिरी (दक्षिणापथ).
4. स्थानिक अधिकारी: प्रादेशिक, रज्जुक, युक्त; गावाचा प्रमुख ग्रामिक.
5. नगर प्रशासन: मेगॅस्थिनीसनुसार पाटलिपुत्रचा कारभार 30 सदस्यांच्या मंडळाकडे होता — 5 सदस्यांच्या 6 समित्या.
6. सैन्य: पायदळ, घोडदळ, हत्ती, रथ; मेगॅस्थिनीसनुसार सैन्य व्यवस्थापनासाठीही 6 समित्या.
7. गुप्तहेर व्यवस्था: गूढपुरुष — प्रशासनावर नजर.
8. न्याय: कठोर शिक्षा; धर्मस्थीय व कंटकशोधन ही न्यायालये.

सामाजिक व आर्थिक स्थिती

• मेगॅस्थिनीसने भारतीय समाजाचे सात वर्ग सांगितले: तत्त्वज्ञ, शेतकरी, गुराखी, कारागीर, सैनिक, निरीक्षक व मंत्री/सल्लागार.
• मेगॅस्थिनीसने भारतात दास नाहीत असे लिहिले, पण अर्थशास्त्रात दासांचा उल्लेख आहे — म्हणजे त्याचे निरीक्षण अपूर्ण होते.
• वर्णव्यवस्था होती; स्त्रियांवर काही बंधने होती.
• शेती हा मुख्य व्यवसाय; राजाच्या मालकीची जमीन 'सीता'. जमीन महसूल साधारण उत्पन्नाचा 1/6 (काही ठिकाणी 1/4).
• कारागिरांच्या श्रेणी (Guilds) होत्या.
• अंतर्गत व परदेशी व्यापार वाढला; आहत नाणी (Punch-marked Coins) — 'पण' हे चांदीचे नाणे.

c. संगम युग

प्राचीन दक्षिण भारतातील (तमिळ प्रदेश) एका काळाला संगम युग (Sangam Age) म्हणतात. 'संगम' म्हणजे तमिळ कवी व विद्वानांची सभा. ही सभा पांड्य राजांच्या आश्रयाने मदुराई येथे भरत असे. हा काळ साधारण इ.स.पू. तिसरे शतक ते इ.स. तिसरे शतक मानला जातो (काळाविषयी इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत).

तीन संगम

तमिळ परंपरेनुसार तीन संगम भरले: पहिला — मदुराई (जुनी, समुद्रात बुडालेली), दुसरा — कपाटपुरम, तिसरा — मदुराई. आज उपलब्ध साहित्य मुख्यतः तिसऱ्या संगमातील मानले जाते. पहिल्या दोन संगमांची माहिती दंतकथांवर आधारित आहे.

संगम साहित्य (Sangam Literature)

• तोलकाप्पियम (Tolkappiyam): तोलकाप्पियर यांचा तमिळ व्याकरण ग्रंथ.
• एट्टुत्तोगै (Ettuthogai): आठ काव्यसंग्रह.
• पत्तुप्पाट्टु (Pattuppattu): दहा दीर्घ काव्ये.
• पदिनेण्कीळ्कणक्कु: 18 लघु ग्रंथ; त्यांत तिरुवळ्ळुवर यांचा नीतिग्रंथ तिरुक्कुरळ प्रसिद्ध.
• महाकाव्ये: शिलप्पदिकारम् (इळंगो अडिगळ) व मणिमेकलै (सित्तलै सात्तनार). ही संगमोत्तर काळातील मानली जातात.
• काव्याचे दोन विषय: अकम् (प्रेम, कौटुंबिक जीवन) व पुरम् (युद्ध, शौर्य, दान).

संगम काळातील राज्ये

समाज (Society)

1. तिणै (Tinai) — पाच भूप्रदेश: कुरिंजी (डोंगराळ), मुल्लै (जंगल/कुरण), मरुदम् (शेतीचा प्रदेश), नेय्दल् (समुद्रकिनारा), पालै (कोरडा प्रदेश). प्रत्येक प्रदेशाचा व्यवसाय व जीवनपद्धती वेगळी.
2. समाजात अरसर (राजवर्ग), ब्राह्मण, वेळ्ळाळर (शेतकरी), वणिकर (व्यापारी) असे गट होते.
3. उत्तरेसारखी कठोर वर्णव्यवस्था सुरुवातीला नव्हती; हळूहळू ब्राह्मणी प्रभाव वाढला.
4. स्त्रिया: शिक्षित स्त्रिया व कवयित्री होत्या — उदा. अव्वैयार. मात्र विधवांची स्थिती कठीण होती; सतीचे काही उल्लेख आढळतात.
5. युद्धात मरण पावलेल्या वीरांसाठी वीरगळ / नडुकल् (Hero Stones) उभारले जात.

संस्कृती व अर्थव्यवस्था (Culture and Economy)

• धर्म: मुरुगन ही प्रमुख देवता; कोर्रवै (युद्धदेवता) पूजा. वैदिक यज्ञ, जैन व बौद्ध धर्मांचाही प्रभाव.
• कला: संगीत, नृत्य व काव्य यांना राजाश्रय; पाणर व विरलियर हे गायक-नर्तक.
• शेती: तांदूळ, ऊस, कापूस; कावेरी खोरे सुपीक.
• व्यापार: रोमन साम्राज्याशी मोठा सागरी व्यापार — मिरी, मोती, मसाले, सुती कापड निर्यात. प्रमुख बंदरे: मुझिरिस (चेर), पुहार (चोळ), कोरकै (पांड्य). अरिकामेडू (पुद्दुचेरी) येथे रोमन वसाहतीचे अवशेष; दक्षिण भारतात अनेक रोमन नाणी सापडली.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) इ.स.पू. सहाव्या शतकातील धार्मिक चळवळींच्या उदयाची कारणे सांगून जैन व बौद्ध धर्मांची शिकवण स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मौर्य प्रशासनाचे सविस्तर वर्णन करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सम्राट अशोकाचा धम्म यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) चंद्रगुप्त मौर्याची कामगिरी थोडक्यात लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) संगम साहित्य यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• a. कुषाण – राजकीय कामगिरी, सामाजिक, आर्थिक व सांस्कृतिक स्थिती (Kushanas – Political Achievement, Social, Economic and Cultural Conditions)
• b. सातवाहन – राजकीय कामगिरी, सामाजिक, आर्थिक व सांस्कृतिक स्थिती (Satvahanas – Political Achievement, Social, Economic and Cultural Conditions)
• c. गुप्त साम्राज्य – समुद्रगुप्त, चंद्रगुप्त दुसरा 'विक्रमादित्य', कुमारगुप्त पहिला (Gupta Empire – Samudragupta, Chandragupta-II 'Vikramaditya', Kumargupta-I)

a. कुषाण (Kushanas)

कुषाण हे मध्य आशियातील यू-ची (Yuezhi) जमातीची एक शाखा होते. इ.स. पहिल्या शतकात त्यांनी बॅक्ट्रियामधून वायव्य भारतात प्रवेश केला आणि मोठे साम्राज्य उभारले.

राजकीय कामगिरी (Political Achievement)

1. कुजुल कडफिसेस (Kujula Kadphises): कुषाण सत्तेचा संस्थापक. त्याने काबूल व गांधार प्रदेश जिंकला.
2. विम तक्तू व विम कडफिसेस (Vima Kadphises): साम्राज्य सिंधू व गंगा खोऱ्याकडे वाढवले. विम कडफिसेसने मोठ्या प्रमाणावर सोन्याची नाणी पाडली. नाण्यांवर शिव व नंदीचे चित्र आहे.
3. कनिष्क (Kanishka): सर्वांत महान कुषाण सम्राट. त्याच्या राज्यारोहणाचे वर्ष बहुतेक इतिहासकार इ.स. 78 मानतात आणि याच वर्षापासून शक संवत (Shaka Era) सुरू झाला असे मानले जाते; परंतु या तारखेबद्दल इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत (काही विद्वान इ.स. 127 च्या आसपासची तारीख सुचवतात).
4. कनिष्काची राजधानी पुरुषपूर (पेशावर) होती; मथुरा हे दुसरे महत्त्वाचे केंद्र होते. त्याचे साम्राज्य मध्य आशियापासून गंगेच्या खोऱ्यापर्यंत (वाराणसीपर्यंत) पसरले होते. रबातक शिलालेख (Rabatak Inscription) त्याच्या राज्याची माहिती देतो.
5. कुषाण राजे 'देवपुत्र' ही पदवी घेत. कनिष्कानंतर हुविष्क व वासुदेव हे राजे झाले. इ.स. तिसऱ्या शतकात कुषाण सत्ता दुर्बल झाली.

सामाजिक स्थिती

• कुषाण परकीय असूनही भारतीय समाजात मिसळले; त्यांनी भारतीय धर्म व नावे स्वीकारली.
• वर्णव्यवस्था होती, परंतु परकीयांना क्षत्रिय म्हणून स्थान मिळाले.

आर्थिक स्थिती

• रेशीम मार्ग (Silk Route) कुषाण प्रदेशातून जात असल्याने चीन, मध्य आशिया व रोमशी व्यापार वाढला.
• रोमन साम्राज्याशी व्यापारामुळे भारतात सोने आले. कुषाणांची सोन्याची नाणी हे आर्थिक समृद्धीचे लक्षण आहे.
• व्यापारी श्रेणी (Guilds) व शहरे (तक्षशिला, मथुरा, पुरुषपूर) भरभराटीला आली.

सांस्कृतिक स्थिती

1. चौथी बौद्ध धर्मसंगीती (Fourth Buddhist Council): कनिष्काच्या काळात काश्मीरमध्ये भरली; अध्यक्ष वसुमित्र व उपाध्यक्ष अश्वघोष. या काळात महायान (Mahayana) पंथाचा विकास झाला.
2. साहित्य: अश्वघोषाचे बुद्धचरित, तत्त्वज्ञ नागार्जुन, वैद्य चरक (परंपरेनुसार कनिष्काचा राजवैद्य).
3. कला: गांधार कला शैली (Gandhara School) – ग्रीक-रोमन प्रभाव, करड्या दगडातील बुद्धमूर्ती; मथुरा कला शैली (Mathura School) – लाल ठिपकेदार वालुकाश्म, पूर्णपणे भारतीय शैली.
4. नाण्यांवर ग्रीक, इराणी व भारतीय देवता (बुद्ध, शिव) दिसतात – धार्मिक सहिष्णुतेचे उदाहरण.

b. सातवाहन (Satavahanas)

मौर्य साम्राज्याच्या ऱ्हासानंतर दक्षिण भारतात व महाराष्ट्रात सातवाहन सत्ता उदयास आली. पुराणांत त्यांना 'आंध्र' किंवा 'आंध्रभृत्य' म्हटले आहे. त्यांची राजधानी प्रतिष्ठान (पैठण) होती. त्यांच्या कालखंडाच्या सुरुवातीबद्दल इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत (साधारणपणे इ.स.पू. पहिले शतक ते इ.स. तिसरे शतक).

राजकीय कामगिरी

1. सिमुक (Simuka): सातवाहन वंशाचा संस्थापक.
2. सातकर्णी पहिला: राणी नागनिका हिचा नाणेघाट शिलालेख त्याच्या पराक्रमाचे व यज्ञांचे (अश्वमेध) वर्णन करतो.
3. गौतमीपुत्र सातकर्णी (Gautamiputra Satakarni): सर्वांत पराक्रमी राजा (साधारण इ.स. दुसरे शतक). त्याने शक क्षत्रप नहपान (Nahapana) याचा पराभव केला व क्षहरात वंश नष्ट केला. त्याची आई गौतमी बलश्री हिच्या नाशिक प्रशस्तीत त्याला शक, यवन व पल्लव यांचा नाश करणारा म्हटले आहे.
4. वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी: गौतमीपुत्रानंतर राजा; आंध्र प्रदेशापर्यंत सत्ता वाढवली.
5. यज्ञश्री सातकर्णी: शेवटचा महत्त्वाचा राजा; त्याच्या नाण्यांवर जहाजाचे चित्र आहे – सागरी व्यापाराचा पुरावा.

सामाजिक स्थिती

• राजांच्या नावांपुढे आईचे नाव (गौतमीपुत्र, वासिष्ठीपुत्र) लावले जात – मातृनामाची पद्धत; तरीही समाज पितृसत्ताक होता.
• सातवाहन राजे स्वतःला ब्राह्मण मानत व वर्णव्यवस्थेचे रक्षण करत; शक-यवनही भारतीय समाजात मिसळले.

आर्थिक स्थिती

• ब्राह्मण व बौद्ध भिक्षूंना करमुक्त भूमिदान (Land Grants) देण्याची प्रथा सातवाहनांनी सुरू केली असे मानले जाते.
• व्यापारी श्रेणी (Guilds) बँकेसारखे कार्य करत; लोक त्यांच्याकडे ठेवी ठेवत.
• रोमशी सागरी व्यापार – सोपारा, कल्याण, भडोच (भरुकच्छ) ही बंदरे. पैठण, तेर ही व्यापारी केंद्रे.
• शिसे (Lead), तांबे व पोटिन धातूंची नाणी.

सांस्कृतिक स्थिती

• धर्म: राजे वैदिक धर्माचे पालक होते, पण बौद्ध धर्मालाही उदार आश्रय दिला.
• लेणी: कार्ले, भाजे, नाशिक, कान्हेरी येथील चैत्य व विहार. अमरावती स्तूप व सांचीच्या तोरणांवरही सातवाहन काळाचा प्रभाव.
• साहित्य: राजा हाल याचा गाथासप्तशती हा महाराष्ट्री प्राकृत भाषेतील काव्यसंग्रह. प्राकृत ही राजभाषा होती.

c. गुप्त साम्राज्य – समुद्रगुप्त, चंद्रगुप्त दुसरा, कुमारगुप्त पहिला

गुप्त वंशाचा संस्थापक श्रीगुप्त. चंद्रगुप्त पहिला याने लिच्छवी राजकन्या कुमारदेवीशी विवाह करून सत्ता वाढवली व 'महाराजाधिराज' पदवी घेतली. गुप्त संवत इ.स. 319-20 पासून सुरू झाला. गुप्त काळाला अनेक इतिहासकार प्राचीन भारताचे 'सुवर्णयुग' (Golden Age) म्हणतात.

1. समुद्रगुप्त (Samudragupta) – साधारण इ.स. 335 ते 375

• माहिती: त्याचा कवी व अधिकारी हरिषेण याने लिहिलेली प्रयाग प्रशस्ती (Allahabad Pillar Inscription).
• आर्यावर्त (उत्तर भारत): 9 राजांचे राज्य जिंकून आपल्या साम्राज्यात सामील केले.
• दक्षिणापथ (दक्षिण भारत): 12 राजांचा पराभव केला, पण 'ग्रहण-मोक्ष-अनुग्रह' धोरणाने राज्ये परत दिली व त्यांच्याकडून मांडलिकत्व स्वीकारून घेतले.
• आटविक (वन) राज्ये, सीमावर्ती राज्ये व गणराज्ये यांनीही अधीनता मानली. श्रीलंकेचा राजा मेघवर्ण याने बोधगया येथे विहार बांधण्यासाठी परवानगी मागितली.
• अश्वमेध यज्ञ केला. तो कवी व संगीतप्रेमी होता – वीणा वाजवतानाची नाणी; 'कविराज' पदवी.
• इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांनी त्याला 'भारताचा नेपोलियन' म्हटले.

2. चंद्रगुप्त दुसरा 'विक्रमादित्य' – साधारण इ.स. 380 ते 415

• त्याने शक क्षत्रप रुद्रसिंह तिसरा याचा पराभव करून माळवा, गुजरात व सौराष्ट्र जिंकले; पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरे मिळाल्याने व्यापार वाढला. यामुळे त्याला 'शकारी' म्हणतात. शकांच्या प्रदेशासाठी चांदीची नाणी पाडली.
• विवाहसंबंध धोरण: नाग राजकन्या कुबेरनागाशी विवाह; मुलगी प्रभावतीगुप्त हिचा विवाह वाकाटक राजा रुद्रसेन दुसरा याच्याशी – दक्षिणेत मित्रराज्य मिळाले.
• उज्जयिनी ही दुसरी राजधानी. चिनी प्रवासी फाहियान (Fa-Hien) त्याच्या काळात भारतात आला.
• दिल्लीतील मेहरौली लोहस्तंभावरील 'चंद्र' राजा म्हणजे चंद्रगुप्त दुसरा असे बहुसंख्य इतिहासकार मानतात.
• परंपरेनुसार कालिदासासह 'नवरत्ने' त्याच्या दरबारात होती; या परंपरेच्या ऐतिहासिकतेबद्दल इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.

3. कुमारगुप्त पहिला – साधारण इ.स. 415 ते 455

• चंद्रगुप्त दुसऱ्याचा पुत्र; 'महेंद्रादित्य' पदवी. त्याने साम्राज्य अखंड ठेवले व अश्वमेध केल्याचे नाण्यांवरून दिसते.
• नालंदा महाविहाराची स्थापना 'शक्रादित्य' राजाने केली असे ह्युएन-त्सांग सांगतो; शक्रादित्य म्हणजे कुमारगुप्त पहिला असे बहुतेक इतिहासकार मानतात.
• त्याच्या अखेरच्या काळात पुष्यमित्र जमातीचे आक्रमण झाले; युवराज स्कंदगुप्ताने ते परतवले. नंतर स्कंदगुप्ताने हूणांनाही रोखले.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) कनिष्काच्या राजकीय व सांस्कृतिक कामगिरीचे वर्णन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) समुद्रगुप्ताच्या विजयांचे वर्णन करा. त्याला 'भारताचा नेपोलियन' का म्हणतात?
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) गौतमीपुत्र सातकर्णी यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सातवाहन काळातील आर्थिक स्थिती थोडक्यात स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) चंद्रगुप्त दुसरा 'विक्रमादित्य' यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU Syllabus)

• a. गुप्त साम्राज्य – प्रशासन, सामाजिक व आर्थिक स्थिती (Gupta Empire – Administration, Social, Economic Conditions)
• b. गुप्त साम्राज्य – कला व स्थापत्य, साहित्य, विज्ञान व तंत्रज्ञानाचा विकास (Gupta Empire – Art and Architecture, Literature, Development of Science and Technology)
• c. वाकाटक – राजकीय कामगिरी व सांस्कृतिक विकास (Vakataks – Political Achievement and Cultural Development)

a. गुप्त प्रशासन, समाज व अर्थव्यवस्था

प्रशासन (Administration)

गुप्त प्रशासन राजकेंद्रित होते, पण मौर्यांपेक्षा अधिक विकेंद्रित होते. मांडलिक राजे व स्थानिक अधिकाऱ्यांना बरेच अधिकार होते.

1. राजा: 'महाराजाधिराज', 'परमभट्टारक', 'परमेश्वर' अशा मोठ्या पदव्या. राजपद वंशपरंपरागत.
2. मंत्रिपरिषद: राजाला सल्ला देण्यासाठी मंत्री. संधिविग्रहिक (युद्ध व तह यांचा मंत्री), महादंडनायक, महाबलाधिकृत (सेनापती), कुमारामात्य हे महत्त्वाचे अधिकारी. अनेक पदे वंशपरंपरागत झाली.
3. प्रांतीय रचना:

• शहराच्या कारभारात नगरश्रेष्ठी, सार्थवाह (व्यापारी प्रमुख), कारागीर प्रतिनिधी यांचा सहभाग होता.
• न्याय: नारद, बृहस्पती स्मृतींमध्ये न्यायविषयक नियम. फाहियानच्या मते शिक्षा सौम्य होत्या, मुख्यतः दंड (Fine) केला जाई.
• महसूल: जमीन महसूल हा मुख्य कर – साधारण उत्पन्नाचा 1/6 भाग.

सामाजिक स्थिती

• वर्णव्यवस्था अधिक कठोर झाली; अनेक नव्या जाती निर्माण झाल्या.
• फाहियानने चांडाळांची (अस्पृश्य) स्थिती वर्णिली आहे – ते गावाबाहेर राहत.
• स्त्रियांचा दर्जा खालावला; बालविवाह वाढले. सतीप्रथेचा पहिला शिलालेखीय पुरावा – एरण शिलालेख (इ.स. 510).
• वैष्णव व शैव धर्माचा प्रसार; गुप्त राजे 'परमभागवत' म्हणवत. तरीही बौद्ध व जैन धर्माला सहिष्णुता होती.

आर्थिक स्थिती

• शेती हा मुख्य व्यवसाय. ब्राह्मणांना व मंदिरांना करमुक्त अग्रहार भूमिदान मोठ्या प्रमाणावर दिले गेले.
• व्यापारी व कारागिरांच्या श्रेणी प्रभावी होत्या; उदा. मंदसोर शिलालेखातील रेशीम विणकरांची श्रेणी.
• गुप्तांनी मोठ्या प्रमाणात सोन्याची नाणी (दीनार) पाडली. परंतु रोमशी व्यापार कमी झाल्याने नंतरच्या काळात नाण्यांचा दर्जा घसरला.
• उज्जयिनी, पाटलिपुत्र, वाराणसी ही मोठी व्यापारी केंद्रे होती; पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरांतून परदेशी व्यापार चालू होता.
• दैनंदिन व्यवहारात कवड्यांचा वापर होता (फाहियान).

b. गुप्त कला, साहित्य व विज्ञान

कला, साहित्य व विज्ञानातील प्रगतीमुळे गुप्त काळाला 'सुवर्णयुग' (Golden Age) म्हणतात.

कला व स्थापत्य (Art and Architecture)

1. मंदिर स्थापत्य: भारतातील रचनात्मक (Structural) मंदिरांची सुरुवात. देवगड (ललितपूर, उ.प्र.) येथील दशावतार मंदिर – शिखराचे सुरुवातीचे उदाहरण; भितरगाव (कानपूर) येथील विटांचे मंदिर; सांची (मंदिर क्र. 17), तिगवा, भूमरा.
2. शिल्पकला: सारनाथची धर्मचक्रप्रवर्तन मुद्रेतील बुद्धमूर्ती, मथुरेची उभी बुद्धमूर्ती, उदयगिरी (विदिशा) येथील वराह शिल्प.
3. चित्रकला: अजिंठा लेण्यांतील अनेक चित्रे या काळातील (त्यापैकी अनेक वाकाटक आश्रयाखाली) आणि बाघ लेण्यांतील चित्रे.
4. धातुकला: मेहरौली लोहस्तंभ – शेकडो वर्षे गंज न लागलेला.

साहित्य (Literature)

• या काळात संस्कृत ही राजभाषा झाली; अनेक पुराणे व स्मृती (नारद, बृहस्पती) यांचे अंतिम संकलन झाले. (काही ग्रंथांच्या नेमक्या कालाबद्दल इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.)

विज्ञान व तंत्रज्ञान (Science and Technology)

1. आर्यभट: आर्यभटीय (इ.स. 499). पृथ्वी स्वतःभोवती फिरते, ग्रहणांचे खरे कारण (सावली) सांगितले; π चे अचूक मूल्य (3.1416); दशमान स्थानमूल्य पद्धतीचा वापर.
2. वराहमिहिर: पंचसिद्धांतिका (खगोलशास्त्र) व बृहत्संहिता (विविध विषयांचा कोश).
3. वैद्यक: आयुर्वेदाचा विकास; वाग्भट (अष्टांगहृदय) – त्याच्या कालाबद्दल मतभेद आहेत. पशुवैद्यकावरही ग्रंथ लिहिले गेले.
4. धातुशास्त्र: गंजरहित मेहरौली लोहस्तंभ हे उच्च धातुविज्ञानाचे उदाहरण.

c. वाकाटक (Vakatakas)

सातवाहनांनंतर विदर्भ व दख्खनमध्ये वाकाटक सत्ता उदयास आली (साधारण इ.स. 3 रे ते 6 वे शतक). नागपूर-विदर्भाच्या इतिहासासाठी हा वंश विशेष महत्त्वाचा आहे.

राजकीय कामगिरी

1. विंध्यशक्ती: वंशाचा संस्थापक (साधारण इ.स. 250).
2. प्रवरसेन पहिला: राज्याचा मोठा विस्तार; अनेक वैदिक यज्ञ (चार अश्वमेध) केले व 'सम्राट' पदवी धारण करणारा एकमेव वाकाटक राजा. त्याच्यानंतर राज्याच्या दोन शाखा झाल्या:
   • मुख्य (नंदिवर्धन-प्रवरपूर) शाखा – पूर्व विदर्भ (नागपूर परिसर).
   • वत्सगुल्म (वाशीम) शाखा – पश्चिम विदर्भ.
3. रुद्रसेन दुसरा: गुप्त राजकन्या प्रभावतीगुप्त (चंद्रगुप्त दुसऱ्याची कन्या) हिच्याशी विवाह. त्याच्या लवकर मृत्यूनंतर प्रभावतीगुप्ताने अल्पवयीन पुत्रांच्या वतीने राज्यकारभार (Regency) पाहिला. या काळात वाकाटक राज्यावर गुप्तांचा प्रभाव वाढला.
4. प्रवरसेन दुसरा: नवी राजधानी प्रवरपूर (वर्ध्याजवळचे पवनार असे मानले जाते) वसवली. तो कवीही होता.
5. हरिषेण (वत्सगुल्म शाखा): सर्वांत पराक्रमी राजा (इ.स. 5 व्या शतकाचा उत्तरार्ध); त्याचा मंत्री वराहदेव. त्याच्यानंतर काही काळात वाकाटक सत्ता संपली.

सांस्कृतिक विकास

• धर्म: वाकाटक राजे मुख्यतः शैव; प्रभावतीगुप्त वैष्णव होती. ब्राह्मणांना भूमिदान (ताम्रपट – उदा. चम्मक ताम्रपट).
• अजिंठा लेणी: हरिषेणाच्या काळात अनेक लेणी खोदली गेली. लेणे क्र. 16 मंत्री वराहदेवाने कोरले; लेणे क्र. 17 हेही वाकाटक मांडलिकाचे. येथील भित्तिचित्रे जगप्रसिद्ध आहेत.
• साहित्य: प्रवरसेन दुसऱ्याचे सेतुबंध (रावणवहो) हे महाराष्ट्री प्राकृत महाकाव्य. संस्कृतमधील 'वैदर्भी रीती' ही काव्यशैली विदर्भाच्या नावाने ओळखली जाते.
• स्थापत्य: रामटेक व मनसर (नागपूर जिल्हा) येथील अवशेष वाकाटक काळाशी जोडले जातात.

वाकाटकांचे ऐतिहासिक महत्त्व

1. सातवाहनांनंतर दख्खनमध्ये राजकीय स्थैर्य दिले.
2. गुप्त-वाकाटक विवाहसंबंधामुळे उत्तर व दक्षिण भारतातील संस्कृतीची देवाणघेवाण वाढली.
3. अजिंठ्यातील कला व प्राकृत-संस्कृत साहित्याला राजाश्रय दिला.
4. विदर्भ (नागपूर, वर्धा, वाशीम परिसर) हे प्राचीन काळात महत्त्वाचे राजकीय केंद्र होते हे वाकाटकांच्या ताम्रपटांवरून सिद्ध होते.

परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न (Likely exam questions)

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) गुप्त प्रशासनाची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) गुप्त काळाला 'सुवर्णयुग' का म्हणतात? कला, साहित्य व विज्ञानाच्या प्रगतीच्या आधारे स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) आर्यभट यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) प्रभावतीगुप्त यावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) वाकाटकांचे सांस्कृतिक योगदान थोडक्यात लिहा.