मानवी भूगोलाचा परिचय (Introduction to Human Geography) BAGgMnT-6

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• मानवी भूगोलाचा अर्थ, स्वरूप आणि व्याप्ती
• मानवी भूगोलाच्या शाखा
• दृष्टिकोन: निसर्गवाद (Determinism), संभववाद (Possibilism), नवनिसर्गवाद (Neo-determinism)
• मानव-पर्यावरण संबंध (एस्किमो, गोंड)
• मानवी वंश, वर्गीकरणाचे आधार आणि जी. टेलर यांच्यानुसार जागतिक वितरण

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Introduction to Human Geography: Meaning, Nature and Scope of Human Geography; Branches of Human Geography; Approaches: Determinism, Possibilism, Neo-determinism; Human-Environment Relationship (Eskimo, Gond); Human Races, Basis of Classification and G. Tylor world Distribution

१. मानवी भूगोलाचा अर्थ, स्वरूप व व्याप्ती

अर्थ

मानवी भूगोल (Human Geography) ही भूगोलाची प्रमुख शाखा आहे. ती मानव आणि त्याचे नैसर्गिक पर्यावरण यांच्यातील परस्परसंबंधांचा अभ्यास करते. पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर मानवी क्रियांचे वितरण का व कसे झाले, याचे स्पष्टीकरण ही शाखा देते.

महत्त्वाच्या व्याख्या

• फ्रेडरिक रॅटझेल (जर्मनी): मानवी समाज आणि पृथ्वीचा पृष्ठभाग यांच्यातील संबंधांचा संश्लेषणात्मक अभ्यास म्हणजे मानवी भूगोल. रॅटझेल यांना मानवी भूगोलाचे जनक मानले जाते. त्यांचा ग्रंथ Anthropogeographie आहे.
• एलेन चर्चिल सेंपल (अमेरिका): अस्वस्थ मानव आणि अस्थिर पृथ्वी यांच्यातील बदलत्या संबंधांचा अभ्यास म्हणजे मानवी भूगोल.
• विडाल डी ला ब्लाश (फ्रान्स): मानवी भूगोल पृथ्वी व मानव यांच्यातील परस्परसंबंधांचे नवे आकलन देतो.

स्वरूप (Nature)

• आंतरविद्याशाखीय: समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, इतिहास, राज्यशास्त्र, मानववंशशास्त्र यांच्याशी जवळचा संबंध.
• गतिशील: मानव-पर्यावरण संबंध काळानुसार बदलतात.
• प्रादेशिक दृष्टिकोन: प्रदेशानुसार मानवी जीवनातील फरक स्पष्ट करतो.
• कार्यकारणभाव: घटना कुठे घडतात आणि का घडतात, याचे स्पष्टीकरण देतो.
• हे शास्त्र वर्णनात्मक तसेच विश्लेषणात्मक आहे.

व्याप्ती (Scope)

• लोकसंख्येचे वितरण, घनता, रचना व स्थलांतर यांचा अभ्यास.
• ग्रामीण व नागरी वस्त्यांचा अभ्यास.
• शेती, उद्योग, व्यापार, वाहतूक इत्यादी आर्थिक क्रियांचा अभ्यास.
• संस्कृती, धर्म, भाषा व वंश यांचा अभ्यास.
• राजकीय सीमा व प्रदेश यांचा अभ्यास.
• पर्यावरणीय समस्या व प्रादेशिक नियोजन.

२. मानवी भूगोलाच्या शाखा

३. दृष्टिकोन: निसर्गवाद, शक्यतावाद, नव-निसर्गवाद

अ) निसर्गवाद / पर्यावरणवाद (Determinism)

या विचारानुसार निसर्ग सर्वशक्तिमान आहे. मानवाचे जीवन, आचार-विचार, व्यवसाय व संस्कृती नैसर्गिक पर्यावरणावर (हवामान, भूरचना, मृदा) अवलंबून असतात. मानव हा निसर्गाच्या हातातील बाहुले आहे.

• पुरस्कर्ते: रॅटझेल, एलेन सेंपल, एल्सवर्थ हंटिंग्टन (हवामान व संस्कृती यांचा संबंध). प्राचीन काळी अॅरिस्टॉटल यांच्या विचारांतही याची झलक आढळते.
• उदा. टुंड्रा प्रदेशात शेती शक्य नसल्याने एस्किमो शिकारीवर जगतात.
• टीका: मानवाच्या बुद्धी, तंत्रज्ञान व निवडक्षमतेकडे दुर्लक्ष होते.

ब) शक्यतावाद (Possibilism)

निसर्ग अनेक शक्यता उपलब्ध करून देतो आणि त्यांपैकी योग्य शक्यता निवडण्याचे स्वातंत्र्य मानवाला असते. मानव सक्रिय घटक आहे.

• पुरस्कर्ते: विडाल डी ला ब्लाश (फ्रेंच विचारसरणीचे संस्थापक), जीन ब्रुन्हेस. ‘शक्यतावाद’ हा शब्द लुसिअन फेब्र यांनी वापरात आणला.
• उदा. वाळवंटात कालवे काढून शेती करणे, डोंगरात बोगदे खोदणे.
• टीका: मानवाच्या क्षमतेचा अतिरेक; नैसर्गिक मर्यादांकडे दुर्लक्ष; पर्यावरणाचा ऱ्हास.

क) नव-निसर्गवाद (Neo-determinism)

ग्रिफिथ टेलर यांनी हा मध्यम मार्ग मांडला. यालाच ‘थांबा व जा निसर्गवाद’ (Stop and Go Determinism) म्हणतात. वाहतूक सिग्नलप्रमाणे निसर्ग प्रगतीची दिशा व गती ठरवतो; मानव गती बदलू शकतो, पण दिशा बदलणे कठीण असते.

४. मानव-पर्यावरण संबंध (एस्किमो, गोंड)

अ) एस्किमो (इन्युइट)

• प्रदेश: आर्क्टिक टुंड्रा – ग्रीनलंड, उत्तर कॅनडा, अलास्का, सायबेरियाचा उत्तर भाग.
• पर्यावरण: अतिशय थंड हवामान, दीर्घ हिवाळा, वनस्पतींचा अभाव, बर्फाच्छादित भूमी.
• अन्न: सील, वॉलरस, कॅरिबू यांची शिकार व मासेमारी; आहार मुख्यतः मांसाहारी.
• घर: हिवाळ्यात बर्फाच्या ठोकळ्यांचे इग्लू, उन्हाळ्यात कातडीचे तंबू.
• वस्त्र: प्राण्यांच्या कातडी व फरपासून बनवलेले जाड कपडे.
• वाहतूक: कुत्र्यांनी ओढली जाणारी घसरगाडी (स्लेज), कयाक व उमियाक नावा.
• हत्यारे: हार्पून (भाला), हाडांपासून बनवलेली हत्यारे.
• बदल: आधुनिक काळात बंदुका, मोटर स्लेज व पक्की घरे वापरात आली आहेत.

एस्किमोंचे जीवन हे निसर्गवादाचे उत्तम उदाहरण मानले जाते.

ब) गोंड जमात

• प्रदेश: मध्य भारत – मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, महाराष्ट्र (गडचिरोली, चंद्रपूर व विदर्भाचा भाग), तेलंगणा, ओडिशा. हा प्रदेश ‘गोंडवाना’ म्हणून ओळखला जातो.
• पर्यावरण: डोंगराळ व वनाच्छादित प्रदेश, उष्ण मान्सून हवामान.
• भाषा: गोंडी (द्राविडी भाषाकुळ).
• व्यवसाय: पारंपरिक स्थलांतरित शेती, कोदो-कुटकीसारखी भरडधान्ये, शिकार, मासेमारी, वनोपज गोळा करणे (मोहफुले, तेंदूपत्ता, लाख, डिंक).
• घरे: माती, बांबू, लाकूड व गवताची छपरे असलेली घरे.
• समाज व संस्कृती: कुळ व्यवस्था, निसर्गपूजा, ‘घोटुल’ (मुरिया गोंडांमधील युवागृह), नृत्य व लोकगीते.
• इतिहास: चांदा, देवगड, गढा-मंडला ही गोंड राजवटी प्रसिद्ध होती.
• बदल: शिक्षण, रस्ते, शासकीय योजनांमुळे स्थायी शेती व मजुरीकडे कल वाढला आहे.

५. मानवी वंश, वर्गीकरणाचे आधार व ग्रिफिथ टेलरचे जागतिक वितरण

वंश (Race): समान शारीरिक लक्षणे वंशपरंपरेने धारण करणारा मानवी समूह म्हणजे वंश.

वर्गीकरणाचे आधार

1. त्वचेचा रंग: गोरा, पिवळा, तपकिरी, काळा.
2. केसांचा प्रकार: सरळ (Leiotrichi), लहरी (Cymotrichi), लोकरीसारखे कुरळे (Ulotrichi).
3. शीर्ष निर्देशांक (Cephalic Index): (डोक्याची रुंदी ÷ लांबी) × १००. ७५ पेक्षा कमी – लांब डोके (Dolichocephalic); ७५ ते ८० – मध्यम (Mesocephalic); ८० पेक्षा जास्त – रुंद डोके (Brachycephalic).
4. नासिका निर्देशांक (Nasal Index): नाकाची रुंदी व लांबी यांचे प्रमाण.
5. उंची, डोळ्यांचा आकार व रंग, रक्तगट.

ग्रिफिथ टेलर यांचा सिद्धांत

टेलर यांनी ‘स्थलांतर कटिबंध व स्तर सिद्धांत’ (Migration Zone and Strata Theory) मांडला. त्यांच्या मते मानवाचा उगम मध्य आशियात झाला. तेथून वेगवेगळ्या काळात लाटांच्या रूपाने मानव समूह बाहेर पडले. सर्वात जुने वंश दूरच्या कडेच्या प्रदेशांत ढकलले गेले, तर नवे वंश उगमस्थानाजवळ राहिले. त्यांनी शीर्ष निर्देशांक व केसांचा प्रकार हे मुख्य आधार मानून सात वंश सांगितले (जुन्यापासून नव्याकडे):

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मानवी भूगोलाची व्याख्या देऊन त्याचे स्वरूप व व्याप्ती सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) निसर्गवाद, शक्यतावाद व नव-निसर्गवाद या दृष्टिकोनांची उदाहरणांसह चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: एस्किमो लोकांचे मानव-पर्यावरण संबंध.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) गोंड जमातीच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनाचे वर्णन करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मानवी वंश वर्गीकरणाचे आधार सांगा व ग्रिफिथ टेलर यांचा स्थलांतर कटिबंध सिद्धांत थोडक्यात स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक
• जगातील लोकसंख्येचे कल आणि वितरण
• लोकसंख्या रचना: वय, लिंग, साक्षरता
• स्थलांतर: प्रकार, कारणे आणि परिणाम

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Population Geography: Factors affecting population distribution; Population trends and Distribution in the World; Population Composition: Age, Sex, Literacy; Migration: Types, Causes and Effects

१. लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक (Factors affecting population distribution)

लोकसंख्या वितरण (Population Distribution) म्हणजे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर लोकसंख्या कशी पसरलेली आहे, याचा अभ्यास. जगातील लोकसंख्या सर्वत्र सारखी नाही. काही भागात ती दाट आहे, तर काही भागात अत्यंत विरळ आहे. लोकसंख्येची घनता (Population Density) = एकूण लोकसंख्या ÷ एकूण क्षेत्रफळ (व्यक्ती प्रति चौ. कि.मी.).

अ) भौगोलिक / प्राकृतिक घटक (Physical Factors)

• भूरचना (Relief): सपाट मैदानी प्रदेशात शेती, वाहतूक व वस्ती सोपी असल्याने लोकसंख्या दाट असते. उदा. गंगेचे मैदान. पर्वतीय व डोंगराळ भागात लोकसंख्या विरळ असते.
• हवामान (Climate): समशीतोष्ण व मध्यम हवामानाचे प्रदेश मानवाला अनुकूल असतात. अतिथंड (टुंड्रा, अंटार्क्टिका) व अतिउष्ण-कोरडे (सहारा वाळवंट) प्रदेश विरळ लोकवस्तीचे आहेत.
• पाणी (Water): नद्या, सरोवरे व भूजल उपलब्ध असलेल्या भागात लोकवस्ती वाढते. प्राचीन संस्कृती नदीकाठीच विकसित झाल्या.
• मृदा (Soil): सुपीक गाळाची मृदा असलेल्या भागात शेती चांगली होते, म्हणून लोकसंख्या दाट असते.
• नैसर्गिक वनस्पती: घनदाट विषुववृत्तीय जंगले (उदा. ॲमेझॉन खोरे) मानवी वस्तीस प्रतिकूल असतात.

ब) आर्थिक घटक (Economic Factors)

• खनिज संपत्ती: खाणकामाच्या भागात लोकसंख्या केंद्रित होते. उदा. छोटा नागपूर पठार.
• औद्योगिकीकरण व नागरीकरण: उद्योग व शहरांमध्ये रोजगार उपलब्ध असल्याने लोकसंख्या वाढते.
• वाहतूक व दळणवळण: चांगल्या वाहतूक सोयी असलेल्या भागात वस्ती वाढते.

क) सामाजिक, सांस्कृतिक व राजकीय घटक

• धार्मिक स्थळे, शैक्षणिक केंद्रे, आरोग्य सुविधा लोकांना आकर्षित करतात.
• राजकीय स्थैर्य, शासकीय धोरणे, युद्ध व अशांतता यांचा परिणाम होतो.

२. जगातील लोकसंख्या वाढीचे प्रवाह व वितरण (Population trends and Distribution in the World)

लोकसंख्या वाढीचे प्रवाह

• प्राचीन काळ: जन्मदर व मृत्युदर दोन्ही जास्त असल्याने लोकसंख्या वाढ अत्यंत मंद होती.
• औद्योगिक क्रांतीनंतर (१८ वे शतक): अन्नोत्पादन, वैद्यकीय सुविधा वाढल्याने मृत्युदर घटला व लोकसंख्या वेगाने वाढली.
• २० वे शतक: विशेषतः १९५० नंतर विकसनशील देशांत लोकसंख्या विस्फोट (Population Explosion) झाला.
• जगाची लोकसंख्या साधारण १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला १०० कोटी होती; संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) अंदाजानुसार नोव्हेंबर २०२२ मध्ये ती ८०० कोटींवर पोहोचली. (ताज्या आकडेवारीसाठी विद्यार्थ्यांनी नवीनतम माहिती तपासावी.)
• सध्या विकसित देशांत वाढीचा दर कमी, तर आफ्रिका व दक्षिण आशियातील काही देशांत तुलनेने जास्त आहे.

जगातील लोकसंख्येचे वितरण

३. लोकसंख्या रचना: वय, लिंग, साक्षरता (Population Composition: Age, Sex, Literacy)

लोकसंख्या रचना म्हणजे लोकसंख्येची वय, लिंग, साक्षरता, व्यवसाय इत्यादी वैशिष्ट्यांनुसार केलेली विभागणी.

अ) वय रचना (Age Composition)

• लोकसंख्या साधारणतः तीन गटांत विभागली जाते: बालक (०–१४ वर्षे), कार्यक्षम/कमावते (१५–५९ किंवा १५–६४ वर्षे), वृद्ध (६०/६५ वर्षांवरील).
• अवलंबित्व प्रमाण (Dependency Ratio): बालक व वृद्ध यांचे कार्यक्षम लोकसंख्येशी प्रमाण.
• वय रचना वय-लिंग मनोरा (Age-Sex Pyramid) द्वारे दाखवली जाते.

ब) लिंग रचना (Sex Composition)

• लिंग गुणोत्तर (Sex Ratio): भारतात दर १००० पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या म्हणून मोजले जाते.
• जनगणना २०११ नुसार भारताचे लिंग गुणोत्तर ९४३ होते; केरळमध्ये ते सर्वाधिक होते.
• कमी लिंग गुणोत्तराची कारणे: मुलगा पसंती, स्त्री भ्रूणहत्या, स्त्रियांचे आरोग्य व पोषणाकडे दुर्लक्ष.
• पुरुषांच्या स्थलांतरामुळे शहरांत पुरुषांचे प्रमाण जास्त दिसते.

क) साक्षरता (Literacy)

• भारतीय जनगणनेनुसार ७ वर्षे व त्यावरील वयाची जी व्यक्ती कोणत्याही भाषेत समजून वाचू-लिहू शकते, ती साक्षर होय.
• जनगणना २०११ नुसार भारताचा साक्षरता दर सुमारे ७४% होता; पुरुष व स्त्री साक्षरतेत लक्षणीय तफावत होती.
• साक्षरता ही सामाजिक-आर्थिक विकासाचा महत्त्वाचा निर्देशांक आहे.

४. स्थलांतर: प्रकार, कारणे व परिणाम (Migration: Types, Causes and Effects)

स्थलांतर (Migration) म्हणजे लोकांनी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकाळासाठी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी राहण्यासाठी जाणे. ई. जी. रॅव्हेनस्टीन (E. G. Ravenstein) यांनी स्थलांतराचे नियम मांडले, तर एव्हरेट ली (Everett Lee) यांनी अपकर्षी-आकर्षी घटकांचा सिद्धांत मांडला.

स्थलांतराचे प्रकार

• अंतर्गत (Internal) व आंतरराष्ट्रीय (International): देशाच्या आत किंवा देशाबाहेर.
• ग्रामीण-शहरी प्रवाह: ग्रामीण→शहरी, ग्रामीण→ग्रामीण, शहरी→शहरी, शहरी→ग्रामीण.
• कालावधीनुसार: कायमस्वरूपी, तात्पुरते, हंगामी (उदा. ऊसतोड कामगार).
• इच्छेनुसार: ऐच्छिक (Voluntary) व सक्तीचे (Forced) – उदा. युद्ध, फाळणी, नैसर्गिक आपत्तीमुळे.

स्थलांतराची कारणे

याशिवाय विवाह (विशेषतः स्त्रियांचे स्थलांतर) हे भारतातील एक महत्त्वाचे सामाजिक कारण आहे.

स्थलांतराचे परिणाम

• आर्थिक: मूळ गावाला पैसे पाठवले जातात (Remittances); पण गंतव्य शहरात रोजगारासाठी स्पर्धा वाढते.
• लोकसंख्यात्मक: वय व लिंग रचनेत असमतोल; ग्रामीण भागात वृद्ध व स्त्रियांचे प्रमाण वाढते.
• सामाजिक-सांस्कृतिक: संस्कृतींचा संगम, नवीन विचारांचा प्रसार; परंतु कुटुंब विभक्त होणे.
• पर्यावरणीय: शहरांवर ताण, झोपडपट्ट्या, प्रदूषण, पाणी व घरांची टंचाई.
• प्रतिभा पलायन (Brain Drain): कुशल लोक परदेशी गेल्याने मूळ देशाचे नुकसान.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणाऱ्या भौगोलिक, आर्थिक व सामाजिक घटकांची सविस्तर चर्चा करा आणि जगातील दाट व विरळ लोकसंख्येचे प्रदेश स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) स्थलांतर म्हणजे काय? स्थलांतराचे प्रकार, कारणे (अपकर्षी व आकर्षी घटक) आणि परिणाम सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) वय-लिंग मनोरा (Age-Sex Pyramid) व त्याचे प्रकार यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लिंग गुणोत्तर (Sex Ratio) म्हणजे काय? भारतातील कमी लिंग गुणोत्तराची कारणे सांगा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) जगातील लोकसंख्या वाढीचे प्रवाह (Population Trends) यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• वस्तीचा अर्थ आणि प्रकार (ग्रामीण व नागरी)
• ग्रामीण वस्ती: प्रकार आणि आकृतिबंध
• नागरी वस्ती: वर्गीकरण आणि कार्ये
• नागरीकरण: अर्थ, कारणे आणि परिणाम
• भारतातील नागरी वस्त्यांच्या समस्या

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Settlement Geography: Meaning and Types of Settlements (Rural and Urban); Rural Settlements: Types and Patterns; Urban Settlements: Classification and Functions; Urbanization: Meaning, Causes and Effects; Problems of Urban Settlements in India

१. वस्तीचा अर्थ व प्रकार (ग्रामीण आणि नागरी)

वस्ती (Settlement) अर्थ: मानव निवासासाठी घरे, रस्ते, शेते, दुकाने इत्यादी उभारून ज्या ठिकाणी कायमस्वरूपी किंवा तात्पुरता राहतो, त्या मानवी वसाहतीला वस्ती म्हणतात. वस्ती भूगोल (Settlement Geography) वस्त्यांचे उगम, स्थान, प्रकार, आकृतिबंध, कार्ये व समस्या यांचा अभ्यास करतो.

वस्तीची वैशिष्ट्ये

• वस्ती ही मानव व पर्यावरण यांच्या परस्परसंबंधाचे दृश्य स्वरूप आहे.
• पाणी, सुपीक जमीन, सुरक्षितता, वाहतूक या घटकांवर वस्तीचे स्थान अवलंबून असते.
• वस्ती तात्पुरती (उदा. भटक्या जमातींच्या) किंवा कायमस्वरूपी असू शकते.

मुख्य प्रकार

२. ग्रामीण वस्ती: प्रकार आणि आकृतिबंध

अ) ग्रामीण वस्तीचे प्रकार

1. केंद्रित / संक्षिप्त वस्ती (Compact / Clustered): घरे एकमेकांना लागून दाट गटात. सुपीक मैदानी प्रदेशात आढळते. उदा. गंगा-सतलज मैदान, महाराष्ट्रातील देश विभाग. कारणे – सुरक्षितता, पाण्याचा एकच स्रोत, सामाजिक ऐक्य.
2. अर्ध-केंद्रित वस्ती (Semi-compact): मुख्य गाभ्याभोवती काही घरे विखुरलेली. उदा. गुजरातचे मैदान, राजस्थानचे काही भाग.
3. वाड्या / पाडे वस्ती (Hamlet): एका गावाचे अनेक लहान भाग (वाडी, पाडा, टोला) विखुरलेले. सामाजिक-जातीय कारणांनी निर्माण. उदा. मध्य गंगा मैदान, छत्तीसगड.
4. विखुरलेली वस्ती (Dispersed): घरे एकमेकांपासून दूर, स्वतंत्र. डोंगराळ, जंगली व कमी सुपीक प्रदेशात. उदा. हिमालयीन प्रदेश, मेघालय, कोकणातील काही भाग, गोंड आदिवासी पाडे.

ब) ग्रामीण वस्तीचे आकृतिबंध (Patterns)

• रेषीय (Linear): रस्ता, नदी, कालवा किंवा किनाऱ्याच्या कडेने रांगेत घरे. उदा. कोकण किनारा, केरळ.
• आयताकृती (Rectangular): सपाट मैदानात काटकोनात छेदणारे रस्ते. उदा. पंजाब, हरियाणा.
• वर्तुळाकार (Circular): तलाव, मंदिर किंवा विहिरीभोवती घरे.
• तारकाकृती (Star-shaped): अनेक रस्ते एका ठिकाणी मिळतात तेथे सर्व दिशांना वस्ती पसरते.
• T-आकार, Y-आकार: रस्त्यांच्या तिठ्यावर.
• त्रिकोणी (Triangular): दोन नद्यांच्या संगमावर.
• दुहेरी गाव (Double village): नदीच्या दोन्ही काठांवर किंवा पुलाच्या दोन्ही बाजूंना.

३. नागरी वस्ती: वर्गीकरण आणि कार्ये

अ) लोकसंख्येनुसार वर्गीकरण (भारतीय जनगणना)

दहा लाखांपेक्षा जास्त लोकसंख्येच्या शहरांना दशलक्षी शहरे (Million Cities) व अनेक महानगरे एकत्र जोडल्यास महानगरीय पट्टा (Megalopolis) म्हणतात (ही संज्ञा जीन गॉटमन यांनी प्रचलित केली).

ब) कार्यानुसार वर्गीकरण

• प्रशासकीय: नवी दिल्ली, राज्यांच्या राजधान्या, चंदीगड.
• औद्योगिक: जमशेदपूर, भिलाई.
• व्यापारी: मुंबई, कोलकाता.
• वाहतूक / बंदर: विशाखापट्टणम, कांडला.
• खाणकाम: धनबाद, झरिया; महाराष्ट्रात चंद्रपूर परिसर (कोळसा).
• संरक्षण / छावणी: महू, अंबाला.
• शैक्षणिक: पुणे, वाराणसी, अलीगड.
• धार्मिक: वाराणसी, पंढरपूर, शिर्डी, अमृतसर.
• पर्यटन / आरोग्यधाम: शिमला, महाबळेश्वर, माथेरान.

टीप: बहुतेक मोठी शहरे बहुकार्यात्मक असतात. उदा. नागपूर – प्रशासकीय (उपराजधानी), व्यापारी, शैक्षणिक व वाहतूक केंद्र.

४. नागरीकरण: अर्थ, कारणे व परिणाम

अर्थ: एकूण लोकसंख्येतील नागरी लोकसंख्येचे प्रमाण वाढत जाण्याची प्रक्रिया म्हणजे नागरीकरण (Urbanization). यात लोकांचे ग्रामीण भागातून शहरात स्थलांतर व व्यवसायात शेतीकडून बिगरशेती कामांकडे बदल होतो. जनगणना २०११ नुसार भारताची नागरी लोकसंख्या सुमारे ३१% होती (अद्ययावत आकडेवारी तपासावी).

कारणे

• औद्योगिकीकरण: कारखान्यांमुळे रोजगार संधी.
• ग्रामीण-नागरी स्थलांतर: ग्रामीण दारिद्र्य, बेरोजगारी (ढकलणारे घटक – Push) व शहरी सुविधा (आकर्षक घटक – Pull).
• शिक्षण व आरोग्य सुविधा.
• वाहतूक व दळणवळणाचा विकास.
• व्यापार व सेवा क्षेत्राचा विस्तार.
• नैसर्गिक वाढ व गावांचे शहरात रूपांतर (शहरी सीमा विस्तार).

परिणाम

५. भारतातील नागरी वस्त्यांच्या समस्या

1. झोपडपट्ट्या (Slums): अनियोजित, अस्वच्छ वस्त्या. उदा. मुंबईतील धारावी.
2. घरांचा तुटवडा: जमिनीच्या वाढत्या किमती, भाडे जास्त.
3. वाहतूक कोंडी: वाहनांची वाढ, अपुरे रस्ते, अपघात.
4. पाणीपुरवठा व सांडपाणी: पिण्याच्या पाण्याची टंचाई, अपुरी मलनिःसारण व्यवस्था.
5. प्रदूषण: हवा, पाणी, ध्वनी प्रदूषण; दिल्लीतील हवेची गुणवत्ता हे उदाहरण.
6. घनकचरा व्यवस्थापन: कचऱ्याचे ढीग, अपुरे प्रक्रिया केंद्र.
7. बेरोजगारी व अनौपचारिक क्षेत्र.
8. गुन्हेगारी व सामाजिक प्रश्न.
9. शहरी पूर: नाले बुजवणे व अनियोजित बांधकाम.

उपाययोजना

• नियोजनबद्ध शहर विकास, उपनगरे व सॅटेलाइट शहरे.
• सार्वजनिक वाहतूक (मेट्रो, बस) – उदा. नागपूर मेट्रो.
• परवडणारी घरे, झोपडपट्टी पुनर्वसन.
• शासकीय योजना: स्मार्ट सिटी मिशन, अमृत (AMRUT), प्रधानमंत्री आवास योजना – शहरी, स्वच्छ भारत मिशन (योजनांची अद्ययावत माहिती विद्यार्थ्यांनी तपासावी).
• ग्रामीण भागात रोजगार निर्माण करून स्थलांतर कमी करणे.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) ग्रामीण वस्तीचे प्रकार व आकृतिबंध आकृत्यांसह सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) नागरीकरण म्हणजे काय? नागरीकरणाची कारणे व परिणाम सांगून भारतातील नागरी वस्त्यांच्या समस्या स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) ग्रामीण वस्ती व नागरी वस्ती यातील फरक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) कार्यानुसार नागरी वस्तीचे वर्गीकरण उदाहरणांसह लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: भारतातील झोपडपट्ट्यांची समस्या.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• संस्कृती: अर्थ आणि घटक
• जगातील सांस्कृतिक प्रदेश (प्राथमिक)
• आर्थिक क्रिया: प्राथमिक, द्वितीयक, तृतीयक
• शेती: प्रकार (निर्वाह आणि व्यापारी)
• वाहतूक आणि दळणवळण: अर्थव्यवस्थेतील भूमिका

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Cultural and Economic Aspects: Culture: Meaning and Elements; Cultural Regions of the World (Basic); Economic Activities: Primary, Secondary, Tertiary; Agriculture: Types (sustenance and commercial); Transport and Communication: Role in Economic

१. संस्कृती : अर्थ आणि घटक (Culture: Meaning and Elements)

अर्थ : मानवाने समाजात राहून शिकलेली आणि पिढ्यानपिढ्या पुढे दिलेली जीवनपद्धती म्हणजे संस्कृती (Culture). यात मानवाचे विचार, श्रद्धा, आचार, कला, भाषा, साधने आणि तंत्रज्ञान यांचा समावेश होतो.

व्याख्या : मानवशास्त्रज्ञ ई. बी. टायलर (E. B. Tylor) यांच्या मते, “संस्कृती म्हणजे ज्ञान, श्रद्धा, कला, नीतिमूल्ये, कायदा, रूढी आणि समाजाचा सदस्य म्हणून मानवाने आत्मसात केलेल्या इतर क्षमता व सवयी यांचे एक गुंतागुंतीचे संपूर्ण स्वरूप होय.”

संस्कृतीची वैशिष्ट्ये

• संस्कृती शिकलेली (Learned) असते, जन्मजात नसते.
• ती सामाजिक असते आणि समाजाकडून सामायिक केली जाते.
• ती एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरित होते.
• संस्कृती परिवर्तनशील असते, काळानुसार बदलते.
• प्रत्येक प्रदेशाची संस्कृती पर्यावरणानुसार वेगळी असते.

संस्कृतीचे घटक

1. भाषा (Language) : विचार व्यक्त करण्याचे आणि ज्ञान पुढे देण्याचे मुख्य साधन.
2. धर्म (Religion) : श्रद्धा, उपासना पद्धती व नीतिमूल्ये ठरवतो.
3. रूढी व परंपरा : सण, उत्सव, विवाह पद्धती, विधी.
4. आहार व वेशभूषा : हवामान व स्थानिक उत्पादनावर अवलंबून.
5. कला व साहित्य : संगीत, नृत्य, चित्रकला, स्थापत्य.
6. तंत्रज्ञान व साधने : घरे, अवजारे, शेतीपद्धती.
7. सामाजिक संस्था : कुटुंब, जात, शासनव्यवस्था, शिक्षण.

२. जगातील सांस्कृतिक प्रदेश (Cultural Regions of the World – Basic)

अर्थ : ज्या प्रदेशात भाषा, धर्म, जीवनपद्धती, इतिहास व परंपरा यांमध्ये साधारण एकसारखेपणा आढळतो, त्या भूभागाला सांस्कृतिक प्रदेश (Cultural Region) म्हणतात.

वर्गीकरणाचे आधार : धर्म, भाषा, वंश, ऐतिहासिक वारसा, आर्थिक विकास व राजकीय व्यवस्था.

जगातील प्रमुख सांस्कृतिक प्रदेश (सर्वसाधारण वर्गीकरण)

• पाश्चात्त्य (युरोपीय) प्रदेश : ख्रिश्चन धर्म, औद्योगिक प्रगती, लोकशाही.
• अँग्लो-अमेरिकन प्रदेश : अमेरिका व कॅनडा; इंग्रजी भाषा, उच्च तंत्रज्ञान.
• लॅटिन अमेरिकन प्रदेश : स्पॅनिश व पोर्तुगीज भाषा, रोमन कॅथॉलिक धर्म.
• इस्लामी (अरब) प्रदेश : उत्तर आफ्रिका व नैऋत्य आशिया; इस्लाम धर्म, अरबी भाषा.
• सहारा-दक्षिण आफ्रिकन प्रदेश : आदिवासी परंपरा, विविध भाषा.
• दक्षिण आशियाई (भारतीय) प्रदेश : हिंदू, बौद्ध, जैन, शीख धर्मांचे उगमस्थान; विविधतेत एकता.
• पूर्व आशियाई प्रदेश : चीन, जपान, कोरिया; बौद्ध व कन्फ्युशियस विचारांचा प्रभाव.
• आग्नेय आशियाई प्रदेश : भारतीय, चिनी व इस्लामी संस्कृतींचे मिश्रण.
• रशियन (स्लाव्ह) प्रदेश : स्लाव्ह भाषा, ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चन परंपरा.
• ऑस्ट्रेलिया-पॅसिफिक प्रदेश : युरोपीय स्थलांतरित व मूळ आदिवासी संस्कृती.

टीप : विविध भूगोलतज्ज्ञांनी सांस्कृतिक प्रदेशांची संख्या व सीमा वेगवेगळ्या दिल्या आहेत.

३. आर्थिक क्रिया : प्राथमिक, द्वितीयक, तृतीयक (Economic Activities)

उत्पन्न मिळवण्यासाठी मानव जे काम करतो त्यांना आर्थिक क्रिया (Economic Activities) म्हणतात.

• प्राथमिक क्रिया (Primary) : निसर्गाकडून थेट संसाधने मिळवणे – शिकार, अन्नसंकलन, पशुपालन, शेती, मासेमारी, वनोद्योग, खाणकाम. यातील कामगारांना लाल कॉलर (Red Collar) कामगार म्हणतात.
• द्वितीयक क्रिया (Secondary) : कच्च्या मालावर प्रक्रिया करून पक्का माल तयार करणे – कापड, साखर, लोखंड-पोलाद उद्योग, बांधकाम. कामगार – निळी कॉलर (Blue Collar).
• तृतीयक क्रिया (Tertiary) : सेवा पुरवणे – व्यापार, वाहतूक, दळणवळण, बँकिंग, शिक्षण, आरोग्य. कामगार – पांढरी कॉलर (White Collar).
• चतुर्थक (Quaternary) व पंचम (Quinary) क्रिया : संशोधन, माहिती तंत्रज्ञान, ज्ञानाधारित सेवा आणि उच्च पातळीवरील निर्णय घेणारे (Gold Collar) व्यवसाय.

४. शेती : प्रकार (निर्वाह व व्यापारी) (Agriculture: Types)

अ) निर्वाह शेती (Subsistence Agriculture)

शेतकरी स्वतःच्या व कुटुंबाच्या गरजा भागवण्यासाठी करतो ती शेती.

• आदिम निर्वाह / स्थलांतरित शेती (Shifting Cultivation) : जंगल तोडून व जाळून काही वर्षे शेती, नंतर जागा बदलणे. भारतात ईशान्येकडे झूम (Jhum), आंध्र-ओडिशात पोडू असे म्हणतात.
• सघन निर्वाह शेती (Intensive Subsistence) : लहान शेते, जास्त मनुष्यबळ, जास्त उत्पादन; मान्सून आशियातील भात शेती (भारत, चीन, बांगलादेश).

वैशिष्ट्ये : लहान जमीनधारणा, पारंपरिक अवजारे, कमी भांडवल, कमी विक्रीयोग्य अतिरिक्त उत्पादन.

ब) व्यापारी शेती (Commercial Agriculture)

बाजारात विक्री करून नफा मिळवण्यासाठी केलेली शेती.

• मळ्याची शेती (Plantation) : चहा, कॉफी, रबर, ऊस; उदा. आसाम चहा, केरळ रबर.
• विस्तृत धान्य शेती (Extensive Grain Farming) : मोठी शेते, यंत्रांचा वापर; उत्तर अमेरिकेचे प्रेअरी, अर्जेंटिनाचे पंपास, युरेशियाचे स्टेप्स – गहू.
• मिश्र शेती (Mixed Farming) : पीक उत्पादन व पशुपालन एकत्र; पश्चिम युरोप.
• दुग्ध व्यवसाय (Dairy Farming) आणि बागायती / भाजीपाला शेती (Market Gardening) – शहरांजवळ.

५. वाहतूक व दळणवळण : आर्थिक विकासातील भूमिका (Transport and Communication)

वाहतूक व दळणवळण यांना अर्थव्यवस्थेच्या जीवनवाहिन्या (Lifelines of Economy) म्हणतात.

वाहतुकीचे प्रकार

• रस्ते वाहतूक – कमी अंतरासाठी सोयीची, घरापर्यंत सेवा.
• रेल्वे वाहतूक – जड व अवजड माल लांब अंतरावर स्वस्तात.
• जलवाहतूक – सर्वात स्वस्त; आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचा मोठा भाग.
• हवाई वाहतूक – सर्वात वेगवान, पण महाग.
• नलिका वाहतूक (Pipeline) – खनिज तेल, नैसर्गिक वायू, पाणी.

आर्थिक विकासातील भूमिका

1. उद्योगांचा विकास : कच्चा माल कारखान्यांपर्यंत व पक्का माल बाजारपेठेपर्यंत पोहोचतो.
2. शेतीचे व्यापारीकरण : शेतमाल दूरच्या बाजारात विकता येतो.
3. व्यापारवाढ : देशांतर्गत व आंतरराष्ट्रीय व्यापार वाढतो.
4. रोजगारनिर्मिती : चालक, बंदरे, रेल्वे, दूरसंचार क्षेत्रात रोजगार.
5. प्रादेशिक समतोल : मागास व दुर्गम भागांचा विकास.
6. पर्यटन व सेवा क्षेत्र यांची वाढ.
7. राष्ट्रीय एकात्मता, संरक्षण व आपत्ती व्यवस्थापन यांना मदत.

दळणवळणाची भूमिका

• टपाल, दूरध्वनी, मोबाईल, इंटरनेट, उपग्रह, दूरदर्शन ही प्रमुख साधने.
• माहितीची जलद देवाणघेवाण, त्वरित व्यावसायिक निर्णय.
• ई-कॉमर्स, ऑनलाइन बँकिंग, डिजिटल पेमेंट यांचा विस्तार.
• हवामान अंदाज व बाजारभावाची माहिती शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचते.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संस्कृतीचा अर्थ स्पष्ट करून संस्कृतीचे घटक सविस्तर लिहा. जगातील प्रमुख सांस्कृतिक प्रदेशांचे थोडक्यात वर्णन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शेतीचे निर्वाह शेती व व्यापारी शेती असे प्रकार सविस्तर स्पष्ट करा आणि दोन्हीतील फरक तक्त्याच्या साहाय्याने लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) प्राथमिक, द्वितीयक व तृतीयक आर्थिक क्रिया यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) आर्थिक विकासात वाहतुकीची भूमिका स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) स्थलांतरित शेती (झूम शेती) यावर टीप लिहा.