भारताच्या भूगोलाचा परिचय (Introduction to Geography of India) BAGgMjT-6

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• दक्षिण आशिया आणि जगाच्या संदर्भात भारताच्या स्थानाचे महत्त्व
• भारताचे भौगोलिक स्थान
• प्रमुख प्राकृतिक विभाग: हिमालय; उत्तरेकडील मैदाने; द्वीपकल्पीय पठार; वाळवंटी प्रदेश; किनारी मैदाने आणि बेटे
• भारतातील नदीप्रणाली (अपवाह प्रणाली): हिमालयीन आणि द्वीपकल्पीय नद्या

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Location and Physical Features: India's Location significance in the context of South Asia and the World; Geographical Location of India; Major Physiographic Divisions: Himalayas; Northern Plains; Peninsular Plateau; Desert Region; Coastal Plains and Islands; Drainage System of India: Himalayan and Peninsular rivers

1. दक्षिण आशिया व जगाच्या संदर्भात भारताच्या स्थानाचे महत्त्व

भारत हा दक्षिण आशियातील सर्वात मोठा देश आहे. त्याचे स्थान भौगोलिक, आर्थिक आणि सामरिक (Strategic) दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

दक्षिण आशियाच्या संदर्भात महत्त्व

• मध्यवर्ती स्थान: भारत दक्षिण आशियाच्या मध्यभागी आहे. पाकिस्तान, नेपाळ, भूतान, बांगलादेश, श्रीलंका, मालदीव या सर्व देशांच्या सीमा किंवा सागरी हद्द भारताशी जोडलेली आहे.
• क्षेत्रफळ व लोकसंख्या: या प्रदेशातील सर्वात जास्त क्षेत्रफळ व लोकसंख्या भारताकडे आहे.
• प्रादेशिक सहकार्य: दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य संघटनेत (SAARC) भारताची भूमिका महत्त्वाची आहे.
• सांस्कृतिक संबंध: शेजारी देशांशी भारताचे प्राचीन धार्मिक, भाषिक व सांस्कृतिक संबंध आहेत.

जगाच्या संदर्भात महत्त्व

• हिंदी महासागराचे केंद्र: भारत हिंदी महासागराच्या शीर्षस्थानी आहे. ज्या महासागराला एखाद्या देशाचे नाव दिले गेले आहे, असे हे एकमेव उदाहरण आहे.
• व्यापारी मार्ग: सुएझ कालव्यामार्गे युरोप व पश्चिम आशिया आणि मलाक्का सामुद्रधुनीमार्गे पूर्व आशिया व ऑस्ट्रेलिया यांना जोडणारे सागरी मार्ग भारताजवळून जातात.
• पूर्व व पश्चिम यांना जोडणारा दुवा: पूर्व गोलार्धाच्या मध्यभागी असल्याने आशिया, आफ्रिका व युरोप यांच्याशी व्यापार करणे सोपे होते.
• सामरिक महत्त्व: हिंदी महासागरातील सुरक्षा व सागरी व्यापारावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी भारताचे स्थान उपयुक्त आहे.

2. भारताचे भौगोलिक स्थान

• अक्षवृत्तीय विस्तार: सुमारे 8°4' उत्तर ते 37°6' उत्तर अक्षांश (मुख्य भूमी).
• रेखावृत्तीय विस्तार: सुमारे 68°7' पूर्व ते 97°25' पूर्व रेखांश.
• कर्कवृत्त (Tropic of Cancer): 23°30' उत्तर अक्षांश भारताच्या मध्यातून जाते व देशाचे साधारण दोन भाग करते. उत्तर भाग समशीतोष्ण कटिबंधात आणि दक्षिण भाग उष्ण कटिबंधात येतो.
• क्षेत्रफळ: सुमारे 32.87 लाख चौ. किमी; क्षेत्रफळानुसार जगात सातवा क्रमांक; जगाच्या एकूण भूभागापैकी सुमारे 2.4%.
• विस्तार: उत्तर-दक्षिण सुमारे 3,214 किमी व पूर्व-पश्चिम सुमारे 2,933 किमी.
• प्रमाणवेळ (IST): 82°30' पूर्व रेखावृत्तानुसार भारतीय प्रमाणवेळ ठरवली जाते. ही वेळ ग्रीनिच वेळेपेक्षा 5 तास 30 मिनिटे पुढे आहे. अरुणाचल प्रदेश व गुजरात यांच्या स्थानिक वेळेत सुमारे 2 तासांचा फरक आहे.
• दक्षिण टोक: मुख्य भूमीचे दक्षिण टोक कन्याकुमारी, तर संपूर्ण देशाचे दक्षिण टोक इंदिरा पॉइंट (ग्रेट निकोबार) आहे.
• शेजारी देश: वायव्येस पाकिस्तान व अफगाणिस्तान; उत्तरेस चीन, नेपाळ, भूतान; पूर्वेस बांगलादेश व म्यानमार. दक्षिणेस पाल्कची सामुद्रधुनी व मन्नारचे आखात भारताला श्रीलंकेपासून वेगळे करतात.
• सीमा: भू-सीमा सुमारे 15,200 किमी. किनारपट्टी (बेटांसह) सुमारे 7,500 किमी (पारंपरिक मोजणीनुसार; नव्या मोजणी पद्धतीनुसार हा आकडा सुधारित झाला आहे, विद्यार्थ्यांनी अद्ययावत माहिती तपासावी).
• पूर्वेस बंगालचा उपसागर, पश्चिमेस अरबी समुद्र व दक्षिणेस हिंदी महासागर असल्याने भारत हे द्वीपकल्प (Peninsula) आहे.

3. प्रमुख प्राकृतिक विभाग (Major Physiographic Divisions)

रचना, उंची व उत्पत्ती यांच्या आधारे भारताचे पुढील प्रमुख प्राकृतिक विभाग केले जातात.

(अ) हिमालय पर्वत (The Himalayas)

• हिमालय हा जगातील सर्वात तरुण व उंच घडीचा पर्वत (Fold Mountain) आहे. भारतीय भूपट्ट व युरेशियन भूपट्ट यांच्या टक्करीमुळे त्याची निर्मिती झाली.
• बृहत् हिमालय / हिमाद्री: सर्वात उंच व सतत रांग. सरासरी उंची सुमारे 6,000 मीटर. कांचनजंगा हे भारतातील सर्वोच्च शिखर आहे.
• लघु हिमालय / हिमाचल: पीरपंजाल, धौलाधर या रांगा. शिमला, मसुरी, नैनिताल ही थंड हवेची ठिकाणे येथे आहेत.
• शिवालिक / बाह्य हिमालय: सर्वात दक्षिणेकडील व कमी उंचीची रांग. येथील सपाट दऱ्यांना डून म्हणतात (उदा. डेहराडून).
• ट्रान्स हिमालय: काराकोरम, लडाख, झास्कर रांगा. काराकोरममध्ये के-2 (गॉडविन ऑस्टिन) शिखर आहे.
• पूर्वांचल: ईशान्य भारतातील पटकाई, नागा, मिझो टेकड्या.
• महत्त्व: मध्य आशियातील थंड वाऱ्यांपासून संरक्षण, मान्सूनचा पाऊस अडवणे, बारमाही नद्यांचा उगम, वनसंपत्ती, पर्यटन व नैसर्गिक संरक्षक भिंत.

(आ) उत्तर भारतीय मैदान (Northern Plains)

• सिंधू, गंगा व ब्रह्मपुत्रा व त्यांच्या उपनद्यांनी आणलेल्या गाळाच्या (Alluvium) संचयनाने हे मैदान तयार झाले.
• भाबर: शिवालिकच्या पायथ्याशी खडे-गोटे असलेला पट्टा; येथे नद्या जमिनीखाली लुप्त होतात.
• तराई: भाबरच्या दक्षिणेस दलदलीचा, ओलसर व जंगलयुक्त पट्टा.
• भांगर: जुना गाळ; पुराचे पाणी न पोहोचणारा उंच भाग.
• खादर: नवा गाळ; दरवर्षी पुरामुळे नवीन गाळ येतो; अतिशय सुपीक.
• उपविभाग: पंजाब मैदान, गंगा मैदान, ब्रह्मपुत्रा मैदान.
• महत्त्व: सुपीक जमीन, दाट लोकसंख्या, गहू-तांदूळ उत्पादन; त्यामुळे याला भारताचे अन्नाचे कोठार म्हणतात.

(इ) द्वीपकल्पीय पठार (Peninsular Plateau)

• हा भारतातील सर्वात प्राचीन व स्थिर भूभाग असून प्राचीन गोंडवाना भूमीचा भाग आहे. तो कठीण अग्निजन्य व रूपांतरित खडकांनी बनलेला आहे.
• मध्यवर्ती उच्चभूमी: माळवा पठार, बुंदेलखंड, छोटा नागपूर पठार (खनिजांनी समृद्ध). वायव्येस अरवली पर्वत (गुरुशिखर) हा जगातील प्राचीन पर्वतांपैकी एक आहे.
• दख्खनचे पठार: नर्मदेच्या दक्षिणेस असलेला त्रिकोणी भाग. महाराष्ट्रात दख्खन ट्रॅप (Deccan Trap) हा बेसाल्ट खडक ज्वालामुखीच्या लाव्हारसापासून तयार झाला; त्यापासून काळी मृदा बनते.
• पश्चिम घाट (सह्याद्री): सतत व उंच रांग; अनाईमुडी हे द्वीपकल्पातील सर्वोच्च शिखर आहे.
• पूर्व घाट: नद्यांमुळे तुटक झालेली, कमी उंचीची रांग.
• सातपुडा व विंध्य पर्वतरांगा या पठारावर आहेत.
• महत्त्व: खनिज संपत्ती (लोह, कोळसा, मँगनीज), जलविद्युत, काळी मृदा व कापूस उत्पादन.

(ई) वाळवंटी प्रदेश (Desert Region)

• अरवलीच्या पश्चिमेस असलेले थरचे वाळवंट (मुख्यतः राजस्थान).
• वार्षिक पाऊस सुमारे 25 सें.मी. पेक्षा कमी; तापमानातील तीव्र फरक.
• वाळूच्या टेकड्या (बारखान), खारट सरोवरे; लुनी ही येथील प्रमुख नदी.
• इंदिरा गांधी कालव्यामुळे काही भागात शेती शक्य झाली आहे.

(उ) किनारी मैदाने व बेटे (Coastal Plains and Islands)

• अंदमान व निकोबार बेटे: बंगालच्या उपसागरात; पर्वतरांगांचे समुद्रात बुडालेले भाग. बॅरन बेट हा भारतातील एकमेव सक्रिय ज्वालामुखी आहे. 10° खाडी (Ten Degree Channel) अंदमान व निकोबार यांना वेगळे करते.
• लक्षद्वीप बेटे: अरबी समुद्रात; प्रवाळ (Coral) निर्मित लहान बेटे; राजधानी कवरत्ती.

4. भारताची जलप्रणाली (Drainage System): हिमालयीन व द्वीपकल्पीय नद्या

जलप्रणाली म्हणजे एखाद्या प्रदेशातील मुख्य नदी व तिच्या उपनद्या मिळून तयार होणारी प्रवाह व्यवस्था. उगमानुसार भारतीय नद्यांचे दोन गट पडतात.

(अ) हिमालयीन नद्या

• सिंधू: तिबेटमधील मानसरोवराजवळ उगम; झेलम, चिनाब, रावी, बियास, सतलज या उपनद्या.
• गंगा: भागीरथी (गंगोत्री हिमनदी) व अलकनंदा देवप्रयाग येथे मिळून गंगा बनते. यमुना, घागरा, गंडक, कोसी, सोन या उपनद्या. गंगा-ब्रह्मपुत्रा यांचा सुंदरबन त्रिभुज प्रदेश जगातील सर्वात मोठ्या त्रिभुज प्रदेशांपैकी एक आहे.
• ब्रह्मपुत्रा: तिबेटमध्ये त्सांगपो नावाने वाहते; अरुणाचल प्रदेशात भारतात प्रवेश करते; आसाममध्ये माजुली हे नदीतील मोठे बेट आहे.

(आ) द्वीपकल्पीय नद्या

• पूर्ववाहिनी (बंगालच्या उपसागरास मिळणाऱ्या):
  • गोदावरी: त्र्यंबकेश्वर (नाशिक) येथे उगम; द्वीपकल्पातील सर्वात लांब नदी; दक्षिण गंगा. विदर्भातील वर्धा व वैनगंगा मिळून प्राणहिता बनते व ती गोदावरीला मिळते.
  • कृष्णा: महाबळेश्वर येथे उगम; कोयना, भीमा, तुंगभद्रा या उपनद्या.
  • कावेरी: कर्नाटकातील ब्रह्मगिरी टेकड्यांत उगम.
  • महानदी: छत्तीसगडमध्ये उगम; ओडिशात त्रिभुज प्रदेश.
• पश्चिमवाहिनी (अरबी समुद्रास मिळणाऱ्या): नर्मदा (अमरकंटक) व तापी (मुलताई, मध्य प्रदेश). या नद्या खचदरीतून (Rift Valley) वाहतात व त्रिभुज प्रदेशाऐवजी खाडी तयार करतात.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारताच्या प्रमुख प्राकृतिक विभागांचे सविस्तर वर्णन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारताच्या जलप्रणालीचे वर्णन करून हिमालयीन व द्वीपकल्पीय नद्यांमधील फरक स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) दक्षिण आशिया व जगाच्या संदर्भात भारताच्या स्थानाचे महत्त्व स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: उत्तर भारतीय मैदान (भाबर, तराई, भांगर, खादर).
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: पश्चिम व पूर्व किनारी मैदाने.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• भारताच्या हवामानावर परिणाम करणारे घटक
• मान्सून: यंत्रणा आणि वैशिष्ट्ये
• भारतातील ऋतू
• नैसर्गिक वनस्पती: प्रकार आणि वितरण
• मृदा: प्रकार, वितरण आणि वैशिष्ट्ये

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Climate, Natural Vegetation and Soils: Factors affecting climate of India; Monsoon: Mechanism and characteristics; Seasons of India; Natural Vegetation: Types and distribution; Soils: Types, distribution and characteristics

१. भारताच्या हवामानावर परिणाम करणारे घटक (Factors affecting climate of India)

हवामान (Climate) म्हणजे एखाद्या मोठ्या प्रदेशातील दीर्घकाळाच्या (साधारण ३० वर्षे किंवा अधिक) वातावरणीय स्थितीची सरासरी. भारताचे हवामान उष्ण कटिबंधीय मान्सून हवामान (Tropical Monsoon Climate) प्रकारचे आहे.

• अक्षांश (Latitude): कर्कवृत्त (Tropic of Cancer) भारताच्या मध्यातून जाते. त्यामुळे दक्षिण भाग उष्ण कटिबंधात आणि उत्तर भाग उपोष्ण कटिबंधात येतो.
• हिमालय पर्वत: मध्य आशियातून येणारे थंड वारे हिमालय अडवतो. तसेच मान्सून वारे अडवून उत्तर भारतात पाऊस पाडण्यास मदत करतो.
• समुद्रापासूनचे अंतर (Continentality): किनारी भागात सम हवामान असते, तर अंतर्गत भागात (उदा. नागपूर, दिल्ली) विषम हवामान असते.
• समुद्रसपाटीपासूनची उंची (Altitude): उंचीनुसार तापमान कमी होते. त्यामुळे शिमला, उटी यांसारखी ठिकाणे थंड असतात.
• भूरचना (Relief): पश्चिम घाटाच्या वाऱ्याकडील बाजूस जास्त पाऊस पडतो, तर पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात (Rain Shadow Area) कमी पाऊस पडतो (उदा. मराठवाडा).
• मान्सून वारे: ऋतूनुसार वाऱ्यांची दिशा उलटते; हा भारतीय हवामानाचा मुख्य घटक आहे.
• जेट प्रवाह (Jet Streams): हिवाळ्यातील पश्चिमी उपोष्ण जेट प्रवाह (Westerly Subtropical Jet) आणि उन्हाळ्यातील पूर्वी उष्ण कटिबंधीय जेट प्रवाह (Tropical Easterly Jet).
• पश्चिमी विक्षोभ (Western Disturbances): हिवाळ्यात भूमध्य सागराकडून येणाऱ्या चक्रवातांमुळे वायव्य भारतात पाऊस पडतो; तो रब्बी गव्हासाठी उपयुक्त ठरतो.
• एल निनो (El Niño) व हिंदी महासागर द्विध्रुव (Indian Ocean Dipole): या सागरी घटनांचा मान्सूनच्या पावसावर परिणाम होतो.

२. मान्सून: यंत्रणा आणि वैशिष्ट्ये (Monsoon: Mechanism and characteristics)

मान्सून हा शब्द अरबी भाषेतील 'मौसिम' (ऋतू) या शब्दापासून आला आहे. ऋतूनुसार दिशा बदलणाऱ्या वाऱ्यांना मान्सून वारे म्हणतात.

मान्सूनची यंत्रणा (सिद्धांत)

1. औष्णिक सिद्धांत (Thermal Concept): एडमंड हॅली यांनी मांडलेला सिद्धांत. उन्हाळ्यात जमीन समुद्रापेक्षा लवकर तापते, त्यामुळे जमिनीवर कमी दाब तयार होतो आणि समुद्राकडून बाष्पयुक्त वारे जमिनीकडे वाहतात. हिवाळ्यात याच्या उलट प्रक्रिया घडते.
2. आंतर-उष्ण कटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र (ITCZ) सिद्धांत: फ्लॉन (Flohn) यांच्या मते उन्हाळ्यात ITCZ उत्तरेकडे सरकते. त्यामुळे दक्षिण गोलार्धातील आग्नेय व्यापारी वारे विषुववृत्त ओलांडून नैऋत्य मान्सून बनतात.
3. जेट प्रवाह सिद्धांत: उन्हाळ्यात पश्चिमी जेट प्रवाह हिमालयाच्या उत्तरेस सरकतो आणि पूर्वी जेट प्रवाह निर्माण होतो. यामुळे मान्सूनचे अचानक आगमन होते.
4. तिबेट पठाराचे तापणे: उन्हाळ्यात तिबेट पठार तापल्याने हवा वर जाते आणि वरच्या थरात पूर्वी जेट प्रवाहास मदत होते.

मान्सूनची वैशिष्ट्ये

• वाऱ्यांच्या दिशेत ऋतूनुसार उलटापालट होते.
• मान्सून साधारण जूनच्या सुरुवातीला केरळमध्ये दाखल होतो.
• दोन शाखा: अरबी समुद्र शाखा आणि बंगालचा उपसागर शाखा.
• मान्सूनमधील खंड (Break in Monsoon): पावसाळ्यात काही दिवस पाऊस थांबतो.
• पावसाचे वितरण असमान व अनिश्चित असते. मेघालयातील मौसिनराम व चेरापुंजी येथे खूप जास्त पाऊस पडतो, तर पश्चिम राजस्थानात अत्यंत कमी पाऊस पडतो.
• भारतातील वार्षिक पावसाचा मोठा भाग नैऋत्य मान्सूनमुळे पडतो.
• मान्सूनच्या लहरीपणामुळे भारतीय शेतीला 'मान्सूनचा जुगार' असे म्हटले जाते.

३. भारतातील ऋतू (Seasons of India)

भारतीय हवामान विभागाने (IMD) भारतातील चार ऋतू मानले आहेत:

४. नैसर्गिक वनस्पती: प्रकार आणि वितरण (Natural Vegetation: Types and distribution)

मानवाच्या हस्तक्षेपाशिवाय नैसर्गिकरीत्या वाढलेल्या वनस्पतींना नैसर्गिक वनस्पती म्हणतात. पाऊस, तापमान, मृदा आणि उंची हे घटक वनस्पतींच्या प्रकारावर परिणाम करतात.

1. उष्ण कटिबंधीय सदाहरित वने (Tropical Evergreen): साधारण २०० सें.मी.पेक्षा जास्त पाऊस असलेल्या भागात आढळतात. पश्चिम घाट, ईशान्य भारत, अंदमान-निकोबार. वृक्ष: एबनी, महोगनी, रोजवुड. घनदाट वने, उंच वृक्ष.
2. उष्ण कटिबंधीय पानझडी वने (Tropical Deciduous): भारतातील सर्वाधिक क्षेत्रावर पसरलेली वने; यांना 'मान्सून वने' असेही म्हणतात. (अ) आर्द्र पानझडी (१००-२०० सें.मी.): साग, साल, बांबू; (ब) शुष्क पानझडी (७०-१०० सें.मी.): साग, तेंदू, पळस. विदर्भातील जंगले मुख्यतः या प्रकारची आहेत.
3. काटेरी वने व झुडपे (Thorn Forests): ७० सें.मी.पेक्षा कमी पाऊस. राजस्थान, गुजरात, दख्खनचा पर्जन्यछायेचा भाग. वृक्ष: बाभूळ, खैर, निवडुंग, खेजडी.
4. भरती-ओहोटीची / खारफुटी वने (Mangrove/Tidal Forests): नदीमुख त्रिभुज प्रदेश व किनारी भाग. सुंदरबन येथे 'सुंदरी' वृक्ष आढळतो.
5. पर्वतीय वने (Montane Forests): हिमालय व निलगिरी भागात उंचीनुसार बदलणाऱ्या वनस्पती. देवदार, पाइन, ओक, फर; अधिक उंचीवर अल्पाइन गवताळ प्रदेश.

राष्ट्रीय वन धोरण १९८८ नुसार देशाच्या एकूण क्षेत्राच्या ३३% क्षेत्र वनाखाली असावे, असे उद्दिष्ट आहे. प्रत्यक्ष वनक्षेत्र याहून कमी आहे. अचूक आकडेवारीसाठी विद्यार्थ्यांनी 'भारतीय वन स्थिती अहवाल (ISFR)' चा नवीनतम अहवाल पाहावा.

५. मृदा: प्रकार, वितरण आणि वैशिष्ट्ये (Soils: Types, distribution and characteristics)

खडकांचे विदारण (Weathering) होऊन त्यात जैविक पदार्थ मिसळून तयार झालेल्या भूपृष्ठावरील सैल थराला मृदा (Soil) म्हणतात. भारतीय कृषी संशोधन परिषदेने (ICAR) भारतातील मृदांचे आठ प्रमुख प्रकार केले आहेत.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतीय मान्सूनची यंत्रणा स्पष्ट करून मान्सूनची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतातील मृदांचे प्रकार सांगून त्यांचे वितरण व वैशिष्ट्ये नकाशाच्या साहाय्याने स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारताच्या हवामानावर परिणाम करणारे घटक थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: भारतातील उष्ण कटिबंधीय पानझडी वने.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: परतीचा मान्सून ऋतू.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• लोकसंख्येचे वितरण आणि घनता
• लोकसंख्या वाढ आणि रचना (वय-लिंग, साक्षरता आणि व्यवसाय)
• प्रमुख आर्थिक क्रियाकलाप: कृषी: प्रकार आणि प्रमुख पिके (गहू, तांदूळ, कापूस); जलसिंचन आणि हरितक्रांती
• भारतातील खनिज आणि ऊर्जा संसाधने (कोळसा, मँगनीज, लोहखनिज)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Population and Economy: Population Distribution and Density; Population Growth and Composition (Age-Sex, Literacy and occupation); Major Economic Activities: Agriculture: Types and major crops (wheat, rice, cotton); Irrigation and Green Revolution; Mineral and Power Resources of India (Coal, Manganese, Iron Ore)

१. लोकसंख्येचे वितरण व घनता (Population Distribution and Density)

लोकसंख्या वितरण म्हणजे देशाच्या भूभागावर लोक कसे पसरलेले आहेत याची रचना. लोकसंख्येची घनता (Population Density) म्हणजे प्रति चौरस किलोमीटर क्षेत्रात राहणाऱ्या लोकांची संख्या.

सूत्र: घनता = एकूण लोकसंख्या ÷ एकूण क्षेत्रफळ (चौ. किमी)

वितरणावर परिणाम करणारे घटक

• भौगोलिक घटक: सपाट मैदाने (गंगा मैदान) – दाट वस्ती; पर्वत, वाळवंट (हिमालय, थर) – विरळ वस्ती.
• हवामान: मध्यम हवामान व पुरेसा पाऊस असलेल्या भागात जास्त लोकसंख्या.
• मृदा व पाणी: सुपीक गाळाची मृदा, नद्या व सिंचन सुविधा.
• आर्थिक घटक: उद्योग, खाणी, शहरीकरण, रोजगार (उदा. मुंबई, कोलकाता).
• सामाजिक-राजकीय घटक: वाहतूक, सुरक्षा, ऐतिहासिक वस्ती.

घनतेनुसार प्रदेश

• दाट घनता: गंगा मैदान, पश्चिम बंगाल, केरळ, किनारी मैदाने.
• मध्यम घनता: द्वीपकल्पीय पठार (महाराष्ट्र, कर्नाटक इ.).
• विरळ घनता: हिमालयीन प्रदेश, ईशान्य डोंगरी भाग, थर वाळवंट.

२. लोकसंख्या वाढ व रचना (Population Growth and Composition)

लोकसंख्या वाढीचे टप्पे

२००१–२०११ दशकातील वाढीचा दर सुमारे १७.७% होता.

अ) वय-लिंग रचना (Age-Sex Composition)

• वयोगट: ०–१४ (बालक), १५–५९ (कार्यशील), ६० पेक्षा अधिक (वृद्ध). भारतात तरुण लोकसंख्येचे प्रमाण जास्त – याला लोकसंख्या लाभांश (Demographic Dividend) म्हणतात.
• लिंग गुणोत्तर (Sex Ratio): दर १००० पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या. २०११ मध्ये ९४० ; सर्वाधिक केरळ (१०८४), सर्वात कमी हरियाणा (८७९).
• कमी लिंग गुणोत्तराची कारणे: मुलगा पसंती, स्त्री भ्रूणहत्या, स्त्रियांचे आरोग्य दुर्लक्ष.

ब) साक्षरता (Literacy)

• ७ वर्षे व त्यापेक्षा अधिक वयाची, वाचू-लिहू शकणारी व्यक्ती साक्षर मानली जाते.
• २०११ : एकूण साक्षरता सुमारे ७४%; पुरुष सुमारे ८२%, स्त्रिया सुमारे ६५%.
• सर्वाधिक – केरळ; सर्वात कमी – बिहार.
• समस्या: स्त्री-पुरुष तफावत, ग्रामीण-शहरी तफावत.

क) व्यावसायिक रचना (Occupational Composition)

• प्राथमिक क्षेत्र: शेती, मासेमारी, खाणकाम – भारतात सुमारे निम्मे कामगार शेतीवर अवलंबून.
• द्वितीयक क्षेत्र: उद्योग, बांधकाम.
• तृतीयक क्षेत्र: व्यापार, वाहतूक, बँकिंग, IT – वेगाने वाढणारे क्षेत्र.

३. प्रमुख आर्थिक क्रिया : शेती (Agriculture)

शेतीचे प्रकार

• निर्वाह शेती (Subsistence): कुटुंबाच्या गरजेपुरते उत्पादन, लहान जमीन.
• व्यापारी शेती (Commercial): बाजारासाठी उत्पादन, उदा. कापूस, ऊस.
• सखोल शेती (Intensive): कमी जमिनीत जास्त श्रम व भांडवल.
• मळ्याची शेती (Plantation): चहा, कॉफी, रबर – आसाम, केरळ, कर्नाटक.
• स्थलांतरित शेती (Shifting): ईशान्य भारतात झूम शेती.
• कोरडवाहू शेती (Dry Farming): कमी पावसाच्या प्रदेशात, उदा. ज्वारी, बाजरी.
• मिश्र शेती (Mixed): पिके + पशुपालन.

हंगाम: खरीप (पावसाळा), रब्बी (हिवाळा), झायद (उन्हाळा).

प्रमुख पिके – तुलना

तांदूळ व गहू उत्पादनात भारत जगात चीननंतर दुसऱ्या क्रमांकावर असल्याचे सामान्यतः मानले जाते (नवीनतम आकडे तपासावेत).

जलसिंचन (Irrigation)

• गरज: मान्सूनची अनिश्चितता, असमान पाऊस, रब्बी पिके, बहुपीक पद्धती.
• साधने: विहिरी व कूपनलिका (सर्वाधिक वाटा – पंजाब, उ.प्र.), कालवे (गंगा मैदान), तलाव (दक्षिण भारत – तामिळनाडू, कर्नाटक).
• आधुनिक पद्धती: ठिबक (Drip) व तुषार (Sprinkler) सिंचन – पाण्याची बचत.

हरितक्रांती (Green Revolution)

१९६० च्या दशकाच्या मध्यापासून अन्नधान्य उत्पादनात झालेली जलद वाढ म्हणजे हरितक्रांती. डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन यांना भारतीय हरितक्रांतीचे जनक मानले जाते; नॉर्मन बोरलॉग यांच्या संकरित गव्हाच्या जातींचा वापर झाला.

• घटक: अधिक उत्पादन देणारी बियाणे (HYV), रासायनिक खते, कीटकनाशके, सिंचन, यांत्रिकीकरण, कृषी कर्ज.
• फायदे: अन्नधान्यात स्वयंपूर्णता, गहू उत्पादनात मोठी वाढ, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढले.
• तोटे: प्रादेशिक असमतोल (पंजाब, हरियाणा, पश्चिम उ.प्र. यांनाच जास्त लाभ), मृदेचा ऱ्हास, भूजल पातळी घट, फक्त गहू-तांदूळ केंद्रित, श्रीमंत-गरीब शेतकरी दरी.

४. खनिज व ऊर्जा साधनसंपत्ती (Mineral and Power Resources)

अ) कोळसा (Coal)

• भारतातील प्रमुख ऊर्जा स्रोत; औष्णिक वीज व पोलाद उद्योगासाठी महत्त्वाचा.
• प्रकार: अँथ्रासाइट (उत्तम), बिट्युमिनस, लिग्नाइट, पीट.
• भूवैज्ञानिक वर्गीकरण: गोंडवाना कोळसा (बहुतेक साठे) व टर्शरी कोळसा (ईशान्य भारत).
• क्षेत्रे: झारखंड (झरिया, बोकारो), पश्चिम बंगाल (राणीगंज), ओडिशा (तालचेर), छत्तीसगड (कोरबा), मध्य प्रदेश (सिंगरौली), तेलंगणा (सिंगरेणी), महाराष्ट्र (चंद्रपूर, वणी – वर्धा खोरे). लिग्नाइट – नेवेली (तामिळनाडू).

ब) मँगनीज (Manganese)

• उपयोग: पोलाद निर्मितीत मिश्रधातू म्हणून, बॅटरी, रसायने, रंग.
• क्षेत्रे: ओडिशा, मध्य प्रदेश (बालाघाट), महाराष्ट्र (नागपूर व भंडारा जिल्हे), कर्नाटक.
• नागपूर-भंडारा-बालाघाट पट्टा देशातील महत्त्वाचा मँगनीज पट्टा आहे.

क) लोहखनिज (Iron Ore)

• प्रकार: मॅग्नेटाइट (सर्वोत्तम), हेमॅटाइट (भारतात मुख्य), लिमोनाइट, सिडेराइट.
• क्षेत्रे: ओडिशा (केओंझर, मयूरभंज), झारखंड (नोवामुंडी – सिंहभूम), छत्तीसगड (बैलाडिला), कर्नाटक (बेल्लारी, कुद्रेमुख), गोवा, महाराष्ट्र (गडचिरोली).
• लोह-पोलाद उद्योगाचा पाया; निर्यातीसाठीही महत्त्वाचे.

ड) ऊर्जा साधनांचे वर्गीकरण

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतातील लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक स्पष्ट करा व लोकसंख्या घनतेनुसार प्रदेशांचे वर्णन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) हरितक्रांती म्हणजे काय? भारतातील हरितक्रांतीचे घटक, फायदे व तोटे सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : भारतातील लिंग गुणोत्तर व साक्षरता.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतातील कापूस पिकासाठी आवश्यक भौगोलिक परिस्थिती व उत्पादक प्रदेश स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : भारतातील मँगनीज किंवा लोहखनिजाचे वितरण.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• वाहतूक आणि दळणवळण: प्रकार आणि महत्त्व
• उद्योग: वितरण (लोह आणि पोलाद, वस्त्रोद्योग, माहिती तंत्रज्ञान (IT) आणि सेवा क्षेत्र) आणि प्रमुख औद्योगिक प्रदेश
• भारतातील प्रादेशिक विकास आणि नियोजन
• पर्यावरणीय समस्या: जंगलतोड; प्रदूषण; हवामान बदल
• आपत्ती व्यवस्थापन: पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Transport, Industries and Issues: Transport and Communication: Types and importance; Industries: Distribution (Iron and Steel, Textile, IT and Service Sector) and major industrial regions; Regional Development and Planning in India; Environmental Issues: Deforestation; Pollution; Climate Change; Disaster Management: Floods, Droughts and Cyclones

१. वाहतूक व दळणवळण : प्रकार व महत्त्व

अर्थ : व्यक्ती व माल एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेण्याच्या व्यवस्थेला वाहतूक (Transport) म्हणतात. संदेश, माहिती व विचार पोहोचवण्याच्या व्यवस्थेला दळणवळण (Communication) म्हणतात. वाहतूक व दळणवळण यांना देशाच्या अर्थव्यवस्थेच्या जीवनरेषा म्हटले जाते.

वाहतुकीचे प्रकार

• रस्ते वाहतूक : राष्ट्रीय महामार्ग, राज्य महामार्ग, जिल्हा व ग्रामीण रस्ते. सुवर्ण चतुष्कोन (Golden Quadrilateral) प्रकल्प दिल्ली, मुंबई, चेन्नई व कोलकाता या महानगरांना जोडतो. ग्रामीण भागासाठी प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना राबवली जाते.
• रेल्वे वाहतूक : भारतातील पहिली प्रवासी रेल्वे १८५३ मध्ये मुंबई ते ठाणे दरम्यान धावली. भारतीय रेल्वे हे जगातील मोठ्या रेल्वे जाळ्यांपैकी एक आहे. अवजड व मोठ्या प्रमाणातील मालवाहतुकीसाठी ती उपयुक्त आहे.
• जल वाहतूक : अंतर्गत जलमार्ग (उदा. गंगा नदीवरील राष्ट्रीय जलमार्ग क्र. १) व सागरी वाहतूक. प्रमुख बंदरे : मुंबई, जवाहरलाल नेहरू बंदर (JNPT), कांडला, मुरगाव, कोची, चेन्नई, विशाखापट्टणम, पारादीप, कोलकाता-हल्दिया.
• हवाई वाहतूक : ही सर्वात जलद वाहतूक आहे. डोंगराळ, दुर्गम भागांसाठी व आंतरराष्ट्रीय प्रवासासाठी ती उपयुक्त आहे. मात्र ती खर्चिक आहे.
• नळमार्ग (Pipeline) : खनिज तेल, नैसर्गिक वायू व पाणी वाहून नेण्यासाठी नळमार्गाचा वापर होतो.

दळणवळणाचे प्रकार

• वैयक्तिक दळणवळण : टपाल, दूरध्वनी, मोबाईल, इंटरनेट, ई-मेल.
• सामूहिक/जन दळणवळण (Mass Communication) : रेडिओ, दूरदर्शन, वृत्तपत्रे, उपग्रह संदेशवहन, समाज माध्यमे.

महत्त्व

• उद्योग, शेती व व्यापाराचा विकास होतो.
• बाजारपेठांचा विस्तार होतो व रोजगारनिर्मिती होते.
• राष्ट्रीय एकात्मता वाढते व प्रादेशिक असमतोल कमी होतो.
• आपत्तीच्या काळात मदतकार्य व संरक्षणासाठी वाहतूक व दळणवळण आवश्यक ठरतात.

२. उद्योग : वितरण (लोह-पोलाद, वस्त्रोद्योग, माहिती तंत्रज्ञान व सेवा क्षेत्र) व प्रमुख औद्योगिक प्रदेश

अ) लोह-पोलाद उद्योग

हा मूलभूत/पायाभूत उद्योग (Basic Industry) आहे, कारण इतर अनेक उद्योग पोलादावर अवलंबून असतात. या उद्योगासाठी लोहखनिज, कोळसा, चुनखडी, मँगनीज, पाणी व स्वस्त वाहतूक आवश्यक असते. त्यामुळे हा उद्योग प्रामुख्याने छोटा नागपूर पठार परिसरात एकवटलेला आहे.

• जमशेदपूर (TISCO) – १९०७ मध्ये स्थापना; हा खाजगी क्षेत्रातील पहिला मोठा पोलाद कारखाना आहे.
• भिलाई (छत्तीसगड) – सोव्हिएत रशियाच्या सहकार्याने उभारला.
• राउरकेला (ओडिशा) – जर्मनीच्या सहकार्याने उभारला.
• दुर्गापूर (प. बंगाल) – ब्रिटनच्या सहकार्याने उभारला.
• बोकारो, विशाखापट्टणम, सेलम, भद्रावती (कर्नाटक) ही इतर प्रमुख केंद्रे आहेत.

ब) सुती वस्त्रोद्योग

• पहिली यशस्वी सुती गिरणी १८५४ मध्ये मुंबई येथे सुरू झाली.
• मुंबई – 'कॉटनोपोलिस' व अहमदाबाद – 'भारताचे मँचेस्टर' म्हणून ओळखले जातात.
• महाराष्ट्र व गुजरात ही आघाडीची राज्ये आहेत. त्याची कारणे : काळी कापसाची मृदा, दमट हवामान, बंदर सुविधा, भांडवल व बाजारपेठ.
• इतर केंद्रे : सोलापूर, इचलकरंजी, भिवंडी, नागपूर, कोईम्बतूर, कानपूर, सुरत (कृत्रिम धागा).
• नागपूर येथे जमशेदजी टाटा यांनी एम्प्रेस मिल (१८७७) सुरू केली.

क) माहिती तंत्रज्ञान (IT) व सेवा क्षेत्र

• बंगळुरू – 'भारताची सिलिकॉन व्हॅली'. इतर प्रमुख केंद्रे : हैदराबाद, पुणे, चेन्नई, मुंबई, नोएडा, गुरुग्राम, कोलकाता. नागपूर येथील मिहान (MIHAN) हे उदयोन्मुख केंद्र आहे.
• स्थानिकीकरणाचे घटक : कुशल व इंग्रजी जाणणारे मनुष्यबळ, शैक्षणिक संस्था, इंटरनेट सुविधा, सॉफ्टवेअर टेक्नॉलॉजी पार्क व शासकीय प्रोत्साहन.
• सेवा क्षेत्रात बँकिंग, विमा, पर्यटन, शिक्षण, आरोग्य, BPO यांचा समावेश होतो. भारताच्या राष्ट्रीय उत्पन्नात सेवा क्षेत्राचा वाटा सर्वाधिक आहे (अद्ययावत आकडेवारी विद्यार्थ्यांनी तपासावी).

प्रमुख औद्योगिक प्रदेश

1. मुंबई–पुणे प्रदेश
2. हुगळी (कोलकाता) प्रदेश
3. बंगळुरू–तमिळनाडू प्रदेश
4. गुजरात (अहमदाबाद–वडोदरा) प्रदेश
5. छोटा नागपूर प्रदेश
6. विशाखापट्टणम–गुंटूर प्रदेश
7. गुरुग्राम–दिल्ली–मेरठ प्रदेश
8. कोल्लम–तिरुवनंतपुरम प्रदेश

३. भारतातील प्रादेशिक विकास व नियोजन

अर्थ : देशातील सर्व प्रदेशांचा संतुलित विकास करून प्रादेशिक असमतोल (Regional Imbalance) कमी करण्यासाठी केलेले नियोजन म्हणजे प्रादेशिक नियोजन होय.

• नियोजन आयोग – स्थापना १९५०. पहिली पंचवार्षिक योजना १९५१ मध्ये सुरू झाली.
• नीती आयोग (NITI Aayog) – १ जानेवारी २०१५ पासून नियोजन आयोगाऐवजी कार्यरत आहे.
• लक्ष्य-क्षेत्र नियोजन (Target Area Planning) : डोंगरी क्षेत्र विकास कार्यक्रम, अवर्षणप्रवण क्षेत्र कार्यक्रम (DPAP), लाभक्षेत्र विकास (Command Area Development), आदिवासी उपयोजना.
• मागास जिल्ह्यांसाठी 'आकांक्षी जिल्हा कार्यक्रम' राबवला जात आहे.
• महाराष्ट्राचे उदाहरण : विदर्भ व मराठवाड्याचा अनुशेष (Backlog) हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे. यासाठी दांडेकर समिती व केळकर समिती यांचे अभ्यास महत्त्वाचे आहेत.

असमतोलाची कारणे : भौगोलिक अडचणी, पायाभूत सुविधांचा अभाव, ऐतिहासिक कारणे, भांडवलाचे केंद्रीकरण व कमी साक्षरता.

४. पर्यावरणीय समस्या : जंगलतोड, प्रदूषण, हवामान बदल

अ) जंगलतोड (Deforestation)

• कारणे : शेतीचा विस्तार, नागरीकरण, धरणे व रस्ते, खाणकाम, झूम (स्थलांतरित) शेती, इंधन व लाकडाची मागणी.
• परिणाम : मृदाक्षय, जैवविविधतेचा ऱ्हास, पूर, पर्जन्यमानात बदल, आदिवासींच्या उपजीविकेवर परिणाम.
• उपाय : वनीकरण व सामाजिक वनीकरण. राष्ट्रीय वन धोरण १९८८ नुसार भौगोलिक क्षेत्राच्या एक-तृतीयांश (३३%) भागावर वने असावीत असे उद्दिष्ट आहे. चिपको आंदोलन (उत्तराखंड, १९७३; सुंदरलाल बहुगुणा) हे वनसंरक्षणाचे प्रसिद्ध उदाहरण आहे.

ब) प्रदूषण (Pollution)

• वायू प्रदूषण : वाहने, कारखाने, औष्णिक वीज केंद्रे व पीक अवशेष जाळणे ही प्रमुख कारणे आहेत.
• जल प्रदूषण : सांडपाणी, औद्योगिक कचरा व रासायनिक खते यांमुळे होते. उदा. गंगा, यमुना नद्यांचे प्रदूषण (उपाय : नमामि गंगे कार्यक्रम).
• मृदा व ध्वनी प्रदूषण हेही गंभीर प्रश्न आहेत.
• कायदे : जल कायदा १९७४, वायू कायदा १९८१, पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६.

क) हवामान बदल (Climate Change)

• कारणे : हरितगृह वायू (कार्बन डायऑक्साइड, मिथेन) यांचे वाढते उत्सर्जन, जीवाश्म इंधनांचा वापर व जंगलतोड.
• भारतावरील परिणाम : हिमनद्या वितळणे, अनियमित मान्सून, उष्णतेच्या लाटा, समुद्रपातळी वाढ व शेती उत्पादनावर परिणाम.
• उपाय : हवामान बदलावरील राष्ट्रीय कृती योजना (NAPCC, २००८ – आठ मिशन), सौर ऊर्जा, पॅरिस करार (२०१५). भारताने २०७० पर्यंत निव्वळ शून्य उत्सर्जनाचे (Net Zero) लक्ष्य जाहीर केले आहे (अद्ययावत माहिती तपासावी).

५. आपत्ती व्यवस्थापन : पूर, दुष्काळ व चक्रीवादळे

आपत्ती व्यवस्थापन (Disaster Management) म्हणजे आपत्तीपूर्व तयारी, आपत्तीच्या वेळी प्रतिसाद व आपत्तीनंतर पुनर्वसन यांचे नियोजन होय. आपत्ती व्यवस्थापन कायदा २००५ अंतर्गत राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDMA) स्थापन झाले असून त्याचे अध्यक्ष पंतप्रधान असतात. बचावकार्यासाठी NDRF हे विशेष दल आहे.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतातील लोह-पोलाद व सुती वस्त्रोद्योगाच्या स्थानिकीकरणाचे घटक सांगून त्यांचे वितरण सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतातील प्रमुख पर्यावरणीय समस्या – जंगलतोड, प्रदूषण व हवामान बदल – यांची कारणे, परिणाम व उपाय स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतातील वाहतुकीचे प्रकार व त्यांचे महत्त्व थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : भारतातील माहिती तंत्रज्ञान (IT) उद्योग.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतातील पूर व दुष्काळ व्यवस्थापनावर टीप लिहा.