पर्यावरण भूगोलाची मूलतत्त्वे (Fundamentals of Environmental Geography) BAGgMjETB-6

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• पर्यावरण भूगोलाचा अर्थ, स्वरूप आणि व्याप्ती
• पर्यावरणाचे घटक: भौतिक, जैविक आणि सांस्कृतिक
• पर्यावरणाचे प्रकार: नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित
• परिसंस्था (Ecosystem): रचना आणि कार्ये
• जैव-भू-रासायनिक चक्रे (Biogeochemical Cycles) (जल, कार्बन)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Introduction to Environmental Geography: Meaning, Nature and Scope of Environmental Geography; Components of Environment: Physical, Biological and Cultural; Types of Environment: Natural and Man-made; Ecosystem: Structure and Functions; Biogeochemical Cycles (Water, Carbon)

१. पर्यावरण भूगोलाचा अर्थ, स्वरूप व व्याप्ती

पर्यावरण (Environment): हा शब्द फ्रेंच शब्द 'Environner' पासून आला आहे. त्याचा अर्थ 'वेढणे' किंवा 'सभोवताल' असा होतो. सजीवांच्या सभोवताली असलेले भौतिक, जैविक व सांस्कृतिक घटक म्हणजे पर्यावरण होय.

पर्यावरण भूगोल (Environmental Geography): मानव आणि पर्यावरण यांच्यातील परस्परसंबंध, त्यांचे स्थल व काल यांनुसार होणारे बदल, पर्यावरणीय समस्या आणि त्यांचे व्यवस्थापन यांचा अभ्यास करणारी भूगोलाची शाखा म्हणजे पर्यावरण भूगोल होय.

स्वरूप (Nature)

• आंतरविद्याशाखीय (Interdisciplinary): भूगोल, जीवशास्त्र, रसायनशास्त्र, अर्थशास्त्र व समाजशास्त्र यांचा आधार घेतला जातो.
• मानव–पर्यावरण संबंधांवर भर: मानव पर्यावरणावर कसा परिणाम करतो आणि पर्यावरण मानवावर कसा परिणाम करते, या दोन्ही बाजूंचा अभ्यास केला जातो.
• प्रादेशिक व स्थलीय दृष्टिकोन: समस्यांचे स्थान, वितरण व प्रादेशिक फरक अभ्यासले जातात.
• गतिशील स्वरूप: पर्यावरण सतत बदलत असल्याने हा विषयही बदलत जातो.
• उपयोजित स्वरूप: प्रदूषण, संसाधन ऱ्हास यांसारख्या समस्यांवर उपाय सुचवले जातात.

व्याप्ती (Scope)

• पर्यावरणाचे घटक व परिसंस्था यांचा अभ्यास.
• नैसर्गिक संसाधनांचे वितरण, वापर व संवर्धन.
• प्रदूषण, जंगलतोड, हवामान बदल यांसारख्या पर्यावरणीय समस्या.
• नैसर्गिक आपत्ती व त्यांचे व्यवस्थापन.
• शाश्वत विकास, पर्यावरण धोरणे व पर्यावरण आघात मूल्यांकन (EIA).
• पर्यावरण जागृती व शिक्षण.

२. पर्यावरणाचे घटक : भौतिक, जैविक व सांस्कृतिक

अ) भौतिक / अजैविक घटक (Physical / Abiotic)

• शिलावरण (Lithosphere): खडक, माती, भूरूपे, खनिजे.
• जलावरण (Hydrosphere): महासागर, नद्या, सरोवरे, भूजल, हिमनद्या.
• वातावरण (Atmosphere): हवा, वायू, तापमान, पर्जन्य, वारे.
• सूर्यप्रकाश व ऊर्जा हा सर्वांचा मूळ आधार आहे.

ब) जैविक घटक (Biological / Biotic)

• वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव आणि मानव.
• यांनाच मिळून जीवावरण (Biosphere) म्हणतात.
• हे घटक उत्पादक, भक्षक व विघटक अशा भूमिका पार पाडतात.

क) सांस्कृतिक घटक (Cultural)

• मानवाने निर्माण केलेले घटक – वसाहती, शेती, उद्योग, वाहतूक, तंत्रज्ञान.
• सामाजिक, आर्थिक, राजकीय व धार्मिक संस्था, भाषा, रूढी-परंपरा.
• हे घटक भौतिक व जैविक पर्यावरणात बदल घडवून आणतात.

३. पर्यावरणाचे प्रकार : नैसर्गिक व मानवनिर्मित

नैसर्गिक पर्यावरण (Natural Environment): निसर्गाने निर्माण केलेले, मानवी हस्तक्षेपाशिवाय अस्तित्वात असलेले पर्यावरण. उदा. पर्वत, नद्या, जंगले, महासागर, हवामान, वन्यजीव.

मानवनिर्मित पर्यावरण (Man-made Environment): मानवाने आपल्या गरजांसाठी नैसर्गिक पर्यावरणात बदल करून तयार केलेले पर्यावरण. उदा. शहरे, धरणे, रस्ते, कारखाने, शेतजमीन, उद्याने.

४. परिसंस्था : रचना व कार्ये

परिसंस्था (Ecosystem): एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील सजीव घटक व अजैविक घटक यांच्यातील परस्पर क्रिया-प्रतिक्रियांनी बनलेली कार्यात्मक एकक म्हणजे परिसंस्था होय. 'Ecosystem' ही संज्ञा ए. जी. टान्सले (A. G. Tansley) यांनी १९३५ मध्ये प्रथम वापरली.

रचना (Structure)

1. अजैविक घटक: प्रकाश, तापमान, पाणी, हवा, माती, कार्बन, नायट्रोजन इत्यादी.
2. जैविक घटक:
   • उत्पादक (Producers): हिरव्या वनस्पती – प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे अन्न तयार करतात.
   • भक्षक (Consumers): प्राथमिक (तृणभक्षी – हरीण), द्वितीयक (मांसभक्षी – कोल्हा), तृतीयक (सर्वोच्च भक्षक – वाघ).
   • विघटक (Decomposers): जीवाणू व बुरशी – मृत अवशेषांचे विघटन करतात.

कार्ये (Functions)

• ऊर्जा प्रवाह (Energy Flow): सूर्य → उत्पादक → भक्षक असा एकदिशीय प्रवाह. प्रत्येक पोषण स्तरावर साधारण १०% ऊर्जाच पुढे जाते (लिंडमन यांचा १०% नियम).
• अन्नसाखळी (Food Chain): उदा. गवत → नाकतोडा → बेडूक → साप → गरुड.
• अन्नजाळे (Food Web): अनेक अन्नसाखळ्या एकमेकांत गुंफल्याने तयार होणारे जाळे.
• परिस्थितिकीय मनोरे (Ecological Pyramids): संख्या, जैवभार व ऊर्जा यांचे मनोरे (चार्ल्स एल्टन यांच्याशी संबंधित).
• पोषकद्रव्यांचे चक्रीकरण: पोषक घटकांचे सजीव व अजैविक घटकांमध्ये सतत आवर्तन.
• स्वनियंत्रण (Homeostasis): परिसंस्था स्वतःचे संतुलन राखते.

५. जैव-भू-रासायनिक चक्रे (पाणी व कार्बन)

जैव-भू-रासायनिक चक्र (Biogeochemical Cycle): पोषकद्रव्ये सजीव (जैव), भूपृष्ठ व वातावरण (भू) आणि रासायनिक स्वरूपात सतत फिरत राहतात, या चक्रीय प्रक्रियेला जैव-भू-रासायनिक चक्र म्हणतात.

अ) जलचक्र (Water Cycle / Hydrological Cycle)

1. बाष्पीभवन (Evaporation): सूर्याच्या उष्णतेने महासागर, नद्यांतील पाण्याची वाफ होते.
2. बाष्पोत्सर्जन (Transpiration): वनस्पतींच्या पानांद्वारे वाफ बाहेर पडते.
3. सांद्रीभवन (Condensation): वाफ थंड होऊन ढग तयार होतात.
4. वृष्टी (Precipitation): पाऊस, हिम, गारांच्या रूपात पाणी जमिनीवर येते.
5. अपधाव व जलप्रवेश (Runoff & Infiltration): पाणी नद्यांतून वाहते किंवा जमिनीत मुरून भूजल बनते व पुन्हा समुद्रात पोहोचते.

महत्त्व: गोड्या पाण्याचा पुरवठा, हवामान नियंत्रण, उष्णतेचे वितरण, शेती व सजीवांचे अस्तित्व.

ब) कार्बन चक्र (Carbon Cycle)

• प्रकाशसंश्लेषण: वनस्पती वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) शोषून अन्न तयार करतात.
• अन्नसाखळी: कार्बन वनस्पतींकडून प्राण्यांकडे जातो.
• श्वसन: सजीव श्वसनाद्वारे CO₂ परत वातावरणात सोडतात.
• विघटन: मृत सजीवांचे विघटन होऊन कार्बन माती व वातावरणात जातो; काही भाग दीर्घकाळात कोळसा, खनिज तेल यांसारख्या जीवाश्म इंधनात रूपांतरित होतो.
• ज्वलन: जीवाश्म इंधन व लाकूड जाळल्याने CO₂ मुक्त होतो.
• महासागर: महासागर CO₂ विरघळवून घेतात व कार्बनचे मोठे भांडार म्हणून काम करतात.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) पर्यावरण भूगोलाचा अर्थ सांगून त्याचे स्वरूप व व्याप्ती सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) परिसंस्था म्हणजे काय? परिसंस्थेची रचना व कार्ये सविस्तर विशद करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पर्यावरणाचे भौतिक, जैविक व सांस्कृतिक घटक थोडक्यात स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) नैसर्गिक पर्यावरण व मानवनिर्मित पर्यावरण यांतील फरक स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : कार्बन चक्र किंवा जलचक्र.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• संसाधनांचा अर्थ आणि वर्गीकरण
• वन संसाधने: उपयोग आणि संवर्धन
• जल संसाधने: वितरण, उपयोग आणि समस्या
• खनिज संसाधने: प्रकार आणि महत्त्व
• ऊर्जा संसाधने: पारंपरिक आणि अपारंपरिक

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Natural Resources: Meaning and Classification of Resources; Forest Resources: Uses and Conservation; Water Resources: Distribution, Use and Problems; Mineral Resources: Types and Importance; Energy Resources: Conventional and Non-conventional

1. संसाधनांचा अर्थ व वर्गीकरण (Meaning and Classification of Resources)

अर्थ: मानवाच्या गरजा पूर्ण करणारी, उपयोगी पडणारी आणि तंत्रज्ञानाने वापरता येणारी कोणतीही वस्तू किंवा घटक म्हणजे संसाधन (Resource). उदा. पाणी, जमीन, जंगल, खनिजे, ऊर्जा.

संसाधनांची वैशिष्ट्ये

• उपयुक्तता: मानवी गरज पूर्ण करण्याची क्षमता.
• गतिशीलता: तंत्रज्ञान बदलल्यास संसाधनाचे मूल्य बदलते.
• मर्यादितता: बहुतेक संसाधने मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध.
• असमान वितरण: पृथ्वीवर सर्वत्र समान प्रमाणात आढळत नाहीत.

संसाधनांचे वर्गीकरण

1. उत्पत्तीनुसार: जैविक (Biotic) – वनस्पती, प्राणी, मत्स्य; अजैविक (Abiotic) – खनिजे, पाणी, जमीन.
2. नूतनीकरणानुसार: नवीकरणीय (Renewable) व अनवीकरणीय (Non-renewable).
3. वितरणानुसार: सर्वव्यापी (Ubiquitous) – हवा; स्थानिक (Localized) – खनिजे, पेट्रोलियम.
4. विकासाच्या स्थितीनुसार: संभाव्य (Potential), वास्तविक/विकसित (Actual), राखीव (Reserve), साठा (Stock).
5. मालकीनुसार: वैयक्तिक, सामुदायिक, राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय.

2. वन संसाधने: उपयोग व संवर्धन (Forest Resources: Uses and Conservation)

वृक्ष, झुडपे, गवत व वन्यजीव यांनी व्यापलेला मोठा प्रदेश म्हणजे वन. भारतातील वनक्षेत्र भारतीय वन स्थिती अहवालानुसार (ISFR) एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या सुमारे पाचव्या भागाइतके आहे (नवीनतम आकडे तपासावेत). राष्ट्रीय वननीतीनुसार 33% क्षेत्र वनाखाली असणे अपेक्षित आहे.

वनांचे उपयोग

• प्रत्यक्ष उपयोग: इमारती लाकूड (साग, साल), जळाऊ लाकूड, बांबू, तेंदूपत्ता, डिंक, लाख, मध, औषधी वनस्पती.
• अप्रत्यक्ष उपयोग: मृदा धूप रोखणे, पर्जन्यास मदत, हवा शुद्ध करणे, कार्बन शोषण, भूजल पुनर्भरण.
• पर्यावरणीय: जैवविविधता व वन्यजीवांचा अधिवास.
• आर्थिक-सामाजिक: आदिवासींचा उदरनिर्वाह, कागद, फर्निचर उद्योग, पर्यटन (उदा. विदर्भातील ताडोबा, पेंच).

वन संवर्धनाचे उपाय

• वनीकरण व सामाजिक वनीकरण (Social Forestry).
• अनियंत्रित वृक्षतोड, वणवे व अतिचराई यावर नियंत्रण.
• राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये व जैवावरण राखीव क्षेत्रांची स्थापना.
• संयुक्त वन व्यवस्थापन (JFM) – स्थानिक लोकांचा सहभाग.
• कायदे: वन्यजीव संरक्षण कायदा 1972, वन संवर्धन कायदा 1980.
• लोकचळवळी: चिपको आंदोलन (1973, उत्तराखंड – सुंदरलाल बहुगुणा, चंडीप्रसाद भट्ट), अप्पिको आंदोलन (कर्नाटक).

3. जल संसाधने: वितरण, उपयोग व समस्या (Water Resources: Distribution, Use and Problems)

वितरण

• पृथ्वीवरील एकूण पाण्यापैकी सुमारे 97% पाणी खारे (महासागर) व फक्त सुमारे 3% गोडे पाणी आहे.
• गोड्या पाण्याचा मोठा भाग हिमनद्या व बर्फाच्या स्वरूपात असल्याने वापरण्यायोग्य पाणी अत्यंत कमी आहे.
• स्रोत: पृष्ठीय जल (नद्या, तलाव, जलाशय) व भूजल (विहिरी, कूपनलिका).
• भारतात पर्जन्य मान्सूनवर अवलंबून असल्याने पाण्याचे स्थलनिहाय व कालनिहाय वितरण असमान आहे; जगाच्या तुलनेत लोकसंख्या जास्त पण गोडे पाणी कमी आहे.

उपयोग

• शेती (जलसिंचन): भारतात पाण्याचा सर्वाधिक वापर.
• घरगुती: पिणे, स्वयंपाक, स्वच्छता.
• औद्योगिक: थंड करणे, प्रक्रिया उद्योग.
• ऊर्जा: जलविद्युत (उदा. कोयना प्रकल्प).
• जलवाहतूक, मत्स्यव्यवसाय व पर्यटन.

समस्या

• पाणीटंचाई व दुष्काळ (उदा. मराठवाडा).
• भूजल पातळीत घट – अति उपसा.
• जलप्रदूषण – औद्योगिक सांडपाणी, शहरी मलजल, रासायनिक खते.
• पूर, गाळ साचणे, जमिनीची क्षारता व पाणथळ होणे.
• आंतरराज्य जलवाटप तंटे.

4. खनिज संसाधने: प्रकार व महत्त्व (Mineral Resources: Types and Importance)

निश्चित रासायनिक रचना व भौतिक गुणधर्म असलेले नैसर्गिक अजैविक पदार्थ म्हणजे खनिजे (Minerals). ती अनवीकरणीय आहेत.

प्रकार

1. धातू खनिजे (Metallic):
   • लोहयुक्त (Ferrous) – लोहखनिज, मँगनीज, क्रोमाईट.
   • अलोहयुक्त (Non-ferrous) – तांबे, बॉक्साईट, जस्त, शिसे.
   • मौल्यवान – सोने, चांदी.
2. अधातू खनिजे (Non-metallic): चुनखडी, अभ्रक, जिप्सम, डोलोमाईट.
3. ऊर्जा खनिजे: कोळसा, खनिज तेल, नैसर्गिक वायू, युरेनियम.

विदर्भ उदाहरण: नागपूर-भंडारा भागात मँगनीज, चंद्रपूर-यवतमाळ (वणी) व नागपूर परिसरात कोळसा, गडचिरोलीत लोहखनिज.

महत्त्व

• औद्योगिक विकासाचा पाया – लोह-पोलाद, सिमेंट, ॲल्युमिनियम उद्योग.
• ऊर्जा निर्मिती व वाहतूक.
• रोजगार, निर्यात व परकीय चलन.
• संरक्षण, बांधकाम व तंत्रज्ञान क्षेत्रात उपयोग.
• संवर्धन: पुनर्वापर (Recycling), पर्यायी पदार्थांचा वापर, शास्त्रीय खाणकाम व खाणीनंतर जमिनीचे पुनर्वसन.

5. ऊर्जा संसाधने: पारंपरिक व अपारंपरिक (Energy Resources: Conventional and Non-conventional)

अ) पारंपरिक ऊर्जा (Conventional Energy)

• कोळसा: भारतातील वीजनिर्मितीचा प्रमुख स्रोत; औष्णिक वीज केंद्रे – कोराडी, खापरखेडा, चंद्रपूर.
• खनिज तेल व नैसर्गिक वायू: वाहतूक व उद्योग; उदा. मुंबई हाय.
• जलविद्युत: वाहत्या पाण्यापासून वीज – कोयना.
• अणुऊर्जा: युरेनियम, थोरियम; उदा. तारापूर (महाराष्ट्र).

ब) अपारंपरिक ऊर्जा (Non-conventional Energy)

• सौरऊर्जा: सौर पॅनेल, सौर पंप.
• पवनऊर्जा: पवनचक्क्या – तमिळनाडू, गुजरात, महाराष्ट्र (सातारा परिसर).
• भरती-ओहोटी ऊर्जा (Tidal), भूऔष्णिक ऊर्जा (Geothermal).
• जैवभार/बायोगॅस (Biomass): शेणखत, कृषी कचरा.
• हायड्रोजन ऊर्जा – भविष्यातील स्वच्छ इंधन.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संसाधन म्हणजे काय? संसाधनांचे विविध निकषांनुसार वर्गीकरण सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) ऊर्जा संसाधनांचे पारंपरिक व अपारंपरिक प्रकार उदाहरणांसह स्पष्ट करून त्यांची तुलना करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) वनांचे उपयोग व वन संवर्धनाचे उपाय यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतातील जल संसाधनांच्या प्रमुख समस्या थोडक्यात सांगा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) खनिजांचे प्रकार व महत्त्व यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• वायू प्रदूषण: कारणे, परिणाम आणि नियंत्रण
• जल प्रदूषण: कारणे, परिणाम आणि नियंत्रण
• मृदा अवनती आणि वाळवंटीकरण व नियंत्रण
• जंगलतोड आणि जैवविविधतेचा ऱ्हास व नियंत्रण
• हवामान बदल आणि जागतिक तापमानवाढ (Global Warming)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Environmental Problems: Air Pollution: Causes, Effects and Control; Water Pollution: Causes, Effects and Control; Soil Degradation and Desertification and Controls; Deforestation and Biodiversity Loss and Controls; Climate Change and Global Warming

१. वायू प्रदूषण (Air Pollution): कारणे, परिणाम व नियंत्रण

अर्थ: वातावरणात घन, द्रव किंवा वायुरूप हानिकारक पदार्थ इतक्या प्रमाणात मिसळणे की त्यामुळे मानव, प्राणी, वनस्पती व मालमत्तेला हानी पोहोचते, याला वायू प्रदूषण म्हणतात.

प्रमुख प्रदूषके

• कार्बन मोनॉक्साइड (CO), सल्फर डायऑक्साइड (SO₂), नायट्रोजन ऑक्साइड्स (NOx)
• धूलिकण / सूक्ष्म कण (Particulate Matter - PM10, PM2.5)
• हायड्रोकार्बन्स, शिसे (Lead), क्लोरोफ्लुरोकार्बन्स (CFCs)

कारणे

• नैसर्गिक: ज्वालामुखी उद्रेक, वणवे, धुळीची वादळे, परागकण.
• मानवनिर्मित: वाहनांचा धूर, कारखाने व औष्णिक वीज केंद्रे, कोळसा जाळणे, शेतातील पिकांचे अवशेष जाळणे, बांधकाम धूळ, खाणकाम.

परिणाम

• दमा, ब्रॉन्कायटिस, फुफ्फुसाचे व हृदयाचे आजार.
• आम्लवर्षा (Acid Rain) – SO₂ व NOx मुळे; इमारती, जंगले व जलाशयांना हानी.
• धूरके (Smog) – उदा. लंडन धूरके (१९५२).
• ओझोन थराचा ऱ्हास (CFCs मुळे) व जागतिक तापमानवाढ.
• उदाहरण: भोपाळ वायू दुर्घटना (१९८४) – मिथाइल आयसोसायनेट (MIC) वायू गळती.

नियंत्रण

• कारखान्यांमध्ये फिल्टर, स्क्रबर, इलेक्ट्रोस्टॅटिक प्रेसिपिटेटर वापरणे.
• CNG, विद्युत वाहने, सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर.
• सौर व पवन ऊर्जेचा वापर, वृक्षारोपण (हरित पट्टे).
• कायदा: वायू (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) कायदा, १९८१.

२. जल प्रदूषण (Water Pollution): कारणे, परिणाम व नियंत्रण

अर्थ: पाण्याच्या भौतिक, रासायनिक व जैविक गुणधर्मांमध्ये अनिष्ट बदल होऊन पाणी पिण्यास व इतर वापरास अयोग्य होणे म्हणजे जल प्रदूषण.

कारणे

• शहरी सांडपाणी नद्यांमध्ये सोडणे.
• औद्योगिक रासायनिक कचरा, जड धातू (पारा, शिसे, कॅडमियम).
• शेतीतील रासायनिक खते व कीटकनाशके वाहून जाणे.
• तेल गळती (Oil Spill), प्लास्टिक कचरा.
• धार्मिक विधी, मूर्ती विसर्जन, मृतदेह टाकणे.

परिणाम

• कॉलरा, टायफॉइड, कावीळ, अतिसार यांसारखे जलजन्य रोग.
• सुपोषण (Eutrophication) – नायट्रेट व फॉस्फेटमुळे शेवाळ वाढून पाण्यातील ऑक्सिजन कमी होतो व मासे मरतात.
• जैविक संचय (Biomagnification) – अन्नसाखळीत विषारी पदार्थ वाढत जातात. उदा. जपानमधील मिनामाटा रोग (पारा प्रदूषण).
• भूजल प्रदूषण व शेतीवर दुष्परिणाम.

नियंत्रण

• सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रे (STP) व औद्योगिक प्रक्रिया केंद्रे.
• सेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन, खतांचा मर्यादित वापर.
• कायदा: जल (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) कायदा, १९७४.
• योजना: गंगा कृती आराखडा (१९८५), नमामि गंगे.

३. मृदा ऱ्हास व वाळवंटीकरण (Soil Degradation and Desertification) आणि नियंत्रण

मृदा ऱ्हास: नैसर्गिक व मानवी कारणांमुळे मृदेची सुपीकता, रचना व उत्पादनक्षमता कमी होणे.

वाळवंटीकरण: शुष्क, निमशुष्क व कोरड्या उपआर्द्र प्रदेशांतील सुपीक जमीन हवामान बदल व मानवी कृतींमुळे वाळवंटासारखी नापीक होणे. (संयुक्त राष्ट्रांचा वाळवंटीकरण प्रतिबंधक करार – UNCCD, १९९४)

प्रकार

• जलक्षरण (पृष्ठीय, ओघळ, घळी क्षरण) व वायुक्षरण.
• रासायनिक ऱ्हास – क्षारता (Salinity), आम्लता, पोषक द्रव्यांची घट.
• भौतिक ऱ्हास – जलसाचा (Waterlogging), मृदा घट्ट होणे.

कारणे

• जंगलतोड, अति चराई, स्थलांतरित शेती.
• अति सिंचन व रासायनिक खतांचा अतिरेकी वापर.
• दुष्काळ, अनियमित पाऊस, खाणकाम व शहरीकरण.

नियंत्रण

• समोच्च नांगरणी (Contour Ploughing), पायऱ्यांची शेती (Terrace Farming).
• पट्टा पीक पद्धती, पीक फेरपालट, आच्छादन (Mulching).
• वायुरोधक पट्टे (Shelter Belts) – उदा. थार वाळवंटाच्या सीमेवर.
• चराईवर नियंत्रण, पाणलोट क्षेत्र विकास, वनीकरण.

४. जंगलतोड व जैवविविधता ऱ्हास (Deforestation and Biodiversity Loss) आणि नियंत्रण

जंगलतोड: शेती, उद्योग, वस्ती इत्यादींसाठी जंगलांचे कायमस्वरूपी निर्मूलन.

जैवविविधता: एखाद्या प्रदेशातील वनस्पती, प्राणी व सूक्ष्मजीवांची विविधता. स्तर – जनुकीय, प्रजाती व परिसंस्था विविधता.

कारणे

• शेती विस्तार, शहरीकरण, धरणे व रस्ते प्रकल्प.
• लाकूड, इंधन व कागद उद्योगासाठी तोड, खाणकाम.
• वणवे, अति चराई.
• शिकार व अवैध वन्यजीव व्यापार, परकीय प्रजातींचा प्रवेश, प्रदूषण.

परिणाम

• मृदा क्षरण, पूर, पावसाचे प्रमाण बदलणे.
• प्राण्यांचे अधिवास नष्ट होऊन प्रजाती नामशेष.
• कार्बन शोषण कमी होऊन तापमानवाढ; आदिवासींच्या उपजीविकेवर परिणाम.

नियंत्रण / संवर्धन

• कायदे: वन्यजीव संरक्षण कायदा (१९७२), वन संवर्धन कायदा (१९८०), जैविक विविधता कायदा (२००२).
• लोकचळवळ: चिपको आंदोलन (१९७३), सुंदरलाल बहुगुणा; कर्नाटकातील अप्पिको आंदोलन.
• संयुक्त वन व्यवस्थापन, सामाजिक वनीकरण.

५. हवामान बदल व जागतिक तापमानवाढ (Climate Change and Global Warming)

जागतिक तापमानवाढ: हरितगृह वायूंचे प्रमाण वाढल्यामुळे पृथ्वीच्या सरासरी तापमानात होणारी वाढ.

हवामान बदल: दीर्घकाळात तापमान, पर्जन्य, वारे इत्यादी हवामान घटकांमध्ये होणारे दीर्घकालीन बदल.

हरितगृह परिणाम (Greenhouse Effect)

सूर्याची उष्णता पृथ्वीवर येते; पृथ्वीकडून परत जाणारी दीर्घ लहरी उष्णता काही वायू शोषून घेतात व वातावरण उबदार ठेवतात. प्रमुख हरितगृह वायू – कार्बन डायऑक्साइड (CO₂), मिथेन (CH₄), नायट्रस ऑक्साइड (N₂O), CFCs, बाष्प.

कारणे

• जीवाश्म इंधन (कोळसा, खनिज तेल, वायू) जाळणे.
• जंगलतोड, भातशेती व पशुपालनातून मिथेन.
• औद्योगिकीकरण, शहरीकरण.

परिणाम

• हिमनद्या व ध्रुवीय बर्फ वितळणे, समुद्रपातळी वाढ – किनारी प्रदेश व बेटांना धोका.
• पूर, दुष्काळ, उष्णतेच्या लाटा, चक्रीवादळांची तीव्रता वाढणे.
• शेती उत्पादनात घट, प्रवाळ भित्तींचे विरंजन (Coral Bleaching).
• रोगांचा प्रसार व प्रजाती नामशेष.

नियंत्रण व आंतरराष्ट्रीय प्रयत्न

• अपारंपरिक ऊर्जा, ऊर्जा कार्यक्षमता, वनीकरण.
• IPCC (आंतरशासकीय हवामान बदल मंडळ) – स्थापना १९८८.
• पृथ्वी परिषद, रिओ (१९९२); क्योटो प्रोटोकॉल (१९९७); पॅरिस करार (२०१५) – तापमानवाढ २°C पेक्षा खूप कमी व शक्यतो १.५°C पर्यंत मर्यादित ठेवण्याचे उद्दिष्ट.
• मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल (१९८७) – ओझोन क्षयकारी पदार्थांवर नियंत्रण.
• भारत: हवामान बदलावरील राष्ट्रीय कृती आराखडा (NAPCC, २००८).

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) वायू प्रदूषण म्हणजे काय? वायू प्रदूषणाची कारणे, परिणाम व नियंत्रणाचे उपाय सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) जागतिक तापमानवाढ व हवामान बदल म्हणजे काय? त्याची कारणे, परिणाम व आंतरराष्ट्रीय प्रयत्नांची चर्चा करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: सुपोषण (Eutrophication) व जैविक संचय.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) वाळवंटीकरणाची कारणे व नियंत्रणाचे उपाय थोडक्यात लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) जैवविविधता संवर्धनाच्या स्वस्थानी (In-situ) व बहिःस्थानी (Ex-situ) पद्धती स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• शाश्वत विकासाची संकल्पना (Sustainable Development)
• भारतातील पर्यावरणीय धोरणे
• पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकन (Environmental Impact Assessment - EIA)
• आपत्ती व्यवस्थापन: पूर, दुष्काळ

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Environmental Management and Sustainability: Concept of Sustainable Development; Environmental Policies in India; Environmental Impact Assessment (EIA); Disaster Management: Floods, Droughts

१. शाश्वत विकासाची संकल्पना (Concept of Sustainable Development)

अर्थ: नैसर्गिक संसाधनांचा वापर करताना पर्यावरणाचा समतोल बिघडू न देता केलेला विकास म्हणजे शाश्वत विकास. आजच्या पिढीच्या गरजा भागवताना भावी पिढ्यांच्या गरजा भागवण्याची क्षमता कमी होऊ नये, हा या संकल्पनेचा गाभा आहे.

शाश्वत विकासाचे तीन आधारस्तंभ

• आर्थिक शाश्वतता: उत्पादन, रोजगार व उत्पन्नात सातत्यपूर्ण वाढ.
• सामाजिक शाश्वतता: समता, दारिद्र्य निर्मूलन, शिक्षण, आरोग्य.
• पर्यावरणीय शाश्वतता: संसाधनांचे संवर्धन, प्रदूषण नियंत्रण, जैवविविधतेचे रक्षण.

शाश्वत विकासाची तत्त्वे / वैशिष्ट्ये

• आंतरपिढी समता (Inter-generational Equity).
• नूतनीकरणक्षम संसाधनांचा अधिक वापर व अनूतनीकरणक्षम संसाधनांचा काटकसरीने वापर.
• पुनर्वापर व पुनर्चक्रीकरण (Reduce, Reuse, Recycle).
• लोकसहभाग व स्थानिक ज्ञानाचा आदर.
• प्रदूषण करणारा भरपाई देईल हे तत्त्व (Polluter Pays Principle) व सावधगिरीचे तत्त्व (Precautionary Principle).

महत्त्वाचे टप्पे

• 1972: स्टॉकहोम परिषद – मानवी पर्यावरणावरील पहिली जागतिक परिषद.
• 1987: ब्रुंटलँड अहवाल.
• 1992: रिओ दि जानेरो वसुंधरा परिषद (Earth Summit) – अजेंडा 21.
• 2015: संयुक्त राष्ट्रांची 17 शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs), लक्ष्य वर्ष 2030.

२. भारतातील पर्यावरण धोरणे (Environmental Policies in India)

पर्यावरण संरक्षणासाठी भारताने घटनात्मक तरतुदी, कायदे, धोरणे व संस्था निर्माण केल्या आहेत.

घटनात्मक तरतुदी

• कलम 48A (राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे): पर्यावरण, वने व वन्यजीवांचे संरक्षण ही राज्याची जबाबदारी.
• कलम 51A(g) (मूलभूत कर्तव्ये): नैसर्गिक पर्यावरणाचे रक्षण करणे हे प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य.
• ही दोन्ही कलमे 42 व्या घटनादुरुस्तीने (1976) समाविष्ट केली गेली.

महत्त्वाचे कायदे व धोरणे

संस्था व लोकचळवळी

• केंद्रीय पर्यावरण, वन व हवामान बदल मंत्रालय (MoEFCC), CPCB व राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळे.
• लोकचळवळी: चिपको आंदोलन, अप्पिको आंदोलन, नर्मदा बचाव आंदोलन.

टीप: वरील कायद्यांमध्ये वेळोवेळी सुधारणा होत असतात (उदा. वन संवर्धन कायद्यात अलीकडे सुधारणा झाली आहे). विद्यार्थ्यांनी नवीनतम माहिती तपासावी.

३. पर्यावरणीय आघात मूल्यमापन (Environmental Impact Assessment – EIA)

• EIA ची सुरुवात अमेरिकेच्या राष्ट्रीय पर्यावरण धोरण कायद्याने (NEPA, 1969) झाली असे मानले जाते.
• भारतात पर्यावरण संरक्षण कायदा 1986 अंतर्गत EIA अधिसूचना 1994 काढण्यात आली; तिची सुधारित अधिसूचना 2006 मध्ये आली. (अलीकडील बदलांसाठी नवीनतम माहिती तपासावी.)

EIA प्रक्रियेचे टप्पे

1. छाननी (Screening): प्रकल्पाला EIA आवश्यक आहे का ते ठरवणे.
2. व्याप्ती निश्चिती (Scoping): अभ्यासाचे मुद्दे व परिणाम ठरवणे.
3. मूलभूत माहिती संकलन (Baseline Data): हवा, पाणी, मृदा, जैवविविधता, लोकसंख्या यांची सद्यस्थिती.
4. परिणामांचे अनुमान (Impact Prediction).
5. उपाययोजना (Mitigation) व पर्यावरण व्यवस्थापन आराखडा (EMP).
6. जनसुनावणी (Public Hearing).
7. निर्णय (Decision Making): मंजुरी किंवा नकार.
8. देखरेख (Monitoring): प्रकल्प सुरू झाल्यानंतर अटींचे पालन तपासणे.

EIA चे फायदे व मर्यादा

• फायदे: पर्यावरणाची हानी टाळता येते, पर्यायी जागा/तंत्रज्ञान निवडता येते, लोकसहभाग वाढतो, शाश्वत विकासाला मदत.
• मर्यादा: अपुरी किंवा चुकीची माहिती, जनसुनावणीची औपचारिकता, देखरेखीचा अभाव, प्रकल्पांना विलंब.

४. आपत्ती व्यवस्थापन : पूर व दुष्काळ (Disaster Management: Floods, Droughts)

आपत्ती: जीवित, वित्त व पर्यावरणाची मोठी हानी करणारी आणि समाजाच्या सामना करण्याच्या क्षमतेपलीकडची अचानक किंवा हळूहळू घडणारी घटना. भारतात आपत्ती व्यवस्थापन कायदा 2005 अंतर्गत राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDMA – अध्यक्ष: पंतप्रधान), राज्य (SDMA) व जिल्हा (DDMA) प्राधिकरणे आणि राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल (NDRF) स्थापन झाले.

आपत्ती व्यवस्थापन चक्र: प्रतिबंध/सौम्यीकरण (Mitigation) → पूर्वतयारी (Preparedness) → प्रतिसाद (Response) → पुनर्वसन व पुनर्प्राप्ती (Recovery).

(अ) पूर (Floods)

• कारणे: अतिवृष्टी, ढगफुटी, नदीपात्रात गाळ साचणे, जंगलतोड, धरण फुटणे, चक्रीवादळे, नियोजनशून्य शहरीकरण.
• परिणाम: जीवित व पशुधन हानी, पिकांचे नुकसान, घरे-रस्ते उद्ध्वस्त, साथीचे रोग, मृदेची धूप.
• व्यवस्थापन: धरणे व जलाशय, नदीकाठी बंधारे, पूरप्रवण क्षेत्रांचे नियोजन (Flood Plain Zoning), पूर्वसूचना यंत्रणा, वनीकरण, शहरी गटारांची सुधारणा.
• उदाहरणे: आसाम (ब्रह्मपुत्रा), बिहार (कोसी – बिहारचे दुःखाश्रू), मुंबई पूर (जुलै 2005).

(ब) दुष्काळ (Droughts)

• प्रकार: हवामानशास्त्रीय (पावसाची कमतरता), जलशास्त्रीय (भूजल व जलाशयांतील पाण्याची घट), कृषी (पिकांसाठी ओलावा अपुरा).
• कारणे: मान्सूनची अनियमितता, भूजलाचा अतिउपसा, जंगलतोड, चुकीची पीक पद्धती.
• परिणाम: पिण्याच्या पाण्याची टंचाई, अन्नधान्य उत्पादनात घट, चाराटंचाई, स्थलांतर, शेतकरी कर्जबाजारीपणा.
• व्यवस्थापन: पाणलोट क्षेत्र विकास, जलसंधारण, शेततळी, ठिबक व तुषार सिंचन, कमी पाण्याची पिके, रोजगार हमी कामे.
• उदाहरणे: महाराष्ट्रातील मराठवाडा व विदर्भाचा काही भाग, राजस्थान. राळेगणसिद्धी व हिवरे बाजार ही जलसंधारणाची यशस्वी उदाहरणे.

पूर व दुष्काळ तुलना

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शाश्वत विकासाची संकल्पना स्पष्ट करा. शाश्वत विकासाचे आधारस्तंभ व तत्त्वे सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) आपत्ती व्यवस्थापन म्हणजे काय? पूर व दुष्काळ यांची कारणे, परिणाम व व्यवस्थापनाचे उपाय स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पर्यावरणीय आघात मूल्यमापन (EIA) व त्याचे टप्पे यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतातील पर्यावरण संरक्षण कायदा 1986 व घटनात्मक तरतुदी यावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) ब्रुंटलँड अहवाल व शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs) यावर टीप लिहा.