लोकसंख्या भूगोलाची मूलतत्त्वे (Fundamentals of Population Geography) BAGgMjETA-6

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• लोकसंख्या भूगोलाचा अर्थ, स्वरूप आणि व्याप्ती
• लोकसंख्या माहितीचे स्रोत: जनगणना, जीवनविषयक आकडेवारी (Vital Statistics), नमुना सर्वेक्षणे
• लोकसंख्या: घनता आणि वितरण (जग)
• लोकसंख्या वाढीचे सिद्धांत: माल्थसचा सिद्धांत; लोकसंख्या संक्रमण प्रतिमान (Demographic Transition Model)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Introduction to Population Geography: Meaning, Nature and Scope of Population Geography; Sources of Population Data: Census, Vital Statistics, Sample Surveys; Population: Density and Distribution (World); Theories of Population Growth: Malthus Theory; Demographic Transition Model

१. लोकसंख्या भूगोलाचा अर्थ, स्वरूप व व्याप्ती

अर्थ व व्याख्या

लोकसंख्या भूगोल (Population Geography) ही मानवी भूगोलाची एक महत्त्वाची शाखा आहे. पृथ्वीवरील लोकसंख्येचे वितरण, घनता, रचना, वाढ आणि स्थलांतर यांतील प्रादेशिक (स्थानिक) भिन्नतेचा अभ्यास या शाखेत केला जातो.

• ग्लेन टी. ट्रेवार्था (G. T. Trewartha): १९५३ मध्ये अमेरिकन भूगोलतज्ज्ञांच्या संघटनेसमोर (AAG) दिलेल्या अध्यक्षीय भाषणात त्यांनी लोकसंख्या भूगोलाला स्वतंत्र शाखा म्हणून महत्त्व देण्याचा आग्रह धरला. म्हणून त्यांना या शाखेच्या विकासातील प्रमुख विचारवंत मानले जाते.
• जॉन आय. क्लार्क (J. I. Clarke): लोकसंख्येचे वितरण, रचना, स्थलांतर व वाढ यांतील प्रादेशिक फरक हे ठिकाणांच्या स्वरूपातील प्रादेशिक फरकांशी कसे संबंधित आहेत, हे दाखविणे म्हणजे लोकसंख्या भूगोल.
• इतर प्रमुख अभ्यासक: विल्बर झेलिन्स्की (W. Zelinsky), जे. ब्यूजू-गार्नियर (J. Beaujeu-Garnier).

स्वरूप (Nature)

• प्रादेशिक दृष्टिकोन: लोकसंख्येतील ठिकाणानुसार होणाऱ्या फरकांचा अभ्यास.
• आंतरविद्याशाखीय: लोकसंख्याशास्त्र (Demography), अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, आरोग्यशास्त्र यांच्याशी संबंध.
• गतिशील स्वरूप: लोकसंख्या सतत बदलते, त्यामुळे अभ्यासही बदलता असतो.
• मानव-पर्यावरण संबंध: लोकसंख्या आणि नैसर्गिक संसाधने यांच्यातील परस्परसंबंध.
• संख्यात्मक व नकाशाधारित: सांख्यिकी पद्धती, आलेख व नकाशे यांचा वापर.

व्याप्ती (Scope)

1. लोकसंख्येचे वितरण व घनता
2. लोकसंख्या वाढ व त्याचे सिद्धांत
3. लोकसंख्या रचना – वय, लिंग, साक्षरता, व्यवसाय, ग्रामीण-शहरी
4. जनन दर, मृत्यू दर व स्थलांतर
5. लोकसंख्या आणि संसाधने – अतिलोकसंख्या, अल्पलोकसंख्या
6. लोकसंख्या धोरण व नियोजन

२. लोकसंख्या माहितीचे स्रोत : जनगणना, जीवनविषयक आकडेवारी, नमुना सर्वेक्षण

(अ) जनगणना (Census)

ठराविक वेळी देशातील सर्व व्यक्तींची लोकसंख्याविषयक, सामाजिक व आर्थिक माहिती गोळा करणे, तिचे संकलन व प्रकाशन करणे म्हणजे जनगणना.

• भारतात पहिली जनगणना १८७२ मध्ये झाली; पहिली एकाच वेळी (Synchronous) जनगणना १८८१ मध्ये झाली.
• दर १० वर्षांनी जनगणना होते; ती जनगणना कायदा, १९४८ नुसार घेतली जाते.
• शेवटची प्रकाशित जनगणना २०११ ची आहे. पुढील जनगणनेबाबत ताजी माहिती विद्यार्थ्यांनी तपासावी.
• गुण: संपूर्ण व सर्वसमावेशक माहिती, लहान प्रशासकीय एककांपर्यंत आकडेवारी.
• मर्यादा: खर्चिक, दहा वर्षांतून एकदाच, माहितीत काही चुका होण्याची शक्यता.

(ब) जीवनविषयक आकडेवारी (Vital Statistics)

जन्म, मृत्यू, विवाह, घटस्फोट इत्यादी जीवनातील घटनांची सतत नोंद म्हणजे जीवनविषयक आकडेवारी.

• भारतात जन्म व मृत्यू नोंदणी कायदा, १९६९ अंतर्गत नोंदणी केली जाते.
• नमुना नोंदणी पद्धती (SRS) द्वारे जन्मदर, मृत्युदर यांचे अंदाज मिळतात.
• गुण: सतत व चालू माहिती मिळते.
• मर्यादा: ग्रामीण भागात अपूर्ण नोंदणी, उशिरा नोंद.

(क) नमुना सर्वेक्षण (Sample Surveys)

संपूर्ण लोकसंख्येऐवजी निवडक प्रातिनिधिक नमुन्याचा अभ्यास करून निष्कर्ष काढणे.

• उदा. राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षण (NSS), राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण (NFHS).
• गुण: कमी खर्च, कमी वेळ, सखोल माहिती.
• मर्यादा: नमुना योग्य नसल्यास निष्कर्ष चुकू शकतात.

३. लोकसंख्येची घनता व वितरण (जग)

घनता (Density)

प्रति चौरस किलोमीटर क्षेत्रातील लोकांची संख्या म्हणजे लोकसंख्येची घनता.
सूत्र: घनता = एकूण लोकसंख्या ÷ एकूण क्षेत्रफळ (चौ. किमी)

• गणितीय घनता: लोकसंख्या/एकूण क्षेत्र
• कृषी (शारीरिक) घनता: लोकसंख्या/लागवडीखालील क्षेत्र

जगातील वितरण

नवीनतम उपलब्ध माहितीनुसार जगाची लोकसंख्या सुमारे ८०० कोटींहून अधिक आहे (UN, २०२२). जगातील लोकसंख्येचे वितरण असमान आहे.

वितरणावर परिणाम करणारे घटक

• भौगोलिक घटक: भूरचना (सपाट मैदाने दाट), हवामान, सुपीक मृदा, पाण्याची उपलब्धता, खनिजे.
• आर्थिक घटक: उद्योग, वाहतूक, शहरीकरण, रोजगार.
• सामाजिक-सांस्कृतिक घटक: धार्मिक स्थळे, सामाजिक परंपरा.
• राजकीय घटक: शासकीय धोरणे, युद्ध, सुरक्षितता.

४. लोकसंख्या वाढीचे सिद्धांत

(अ) माल्थसचा सिद्धांत

थॉमस रॉबर्ट माल्थस यांनी १७९८ मध्ये An Essay on the Principle of Population या ग्रंथात हा सिद्धांत मांडला.

• लोकसंख्या भूमितीय श्रेणीने (१, २, ४, ८, १६...) वाढते.
• अन्नधान्य उत्पादन अंकगणितीय श्रेणीने (१, २, ३, ४, ५...) वाढते.
• कोणतेही नियंत्रण नसल्यास लोकसंख्या सुमारे दर २५ वर्षांनी दुप्पट होते.
• प्रतिबंधात्मक उपाय (Preventive Checks): उशिरा विवाह, संयम, नैतिक बंधन.
• नैसर्गिक/सकारात्मक उपाय (Positive Checks): दुष्काळ, रोगराई, युद्ध.

टीका: तंत्रज्ञान व हरित क्रांतीमुळे अन्नोत्पादन वेगाने वाढले; गणितीय श्रेणी काटेकोर सिद्ध झाल्या नाहीत; गर्भनिरोधक साधनांचा विचार नाही. तरीही अतिलोकसंख्येच्या धोक्याची जाणीव करून देणारा पहिला महत्त्वाचा सिद्धांत म्हणून त्याचे महत्त्व आहे.

(ब) लोकसंख्या संक्रमण प्रतिमान (Demographic Transition Model)

या प्रतिमानानुसार आर्थिक विकास व आधुनिकीकरणाबरोबर देश उच्च जन्मदर-उच्च मृत्युदर स्थितीतून कमी जन्मदर-कमी मृत्युदर स्थितीकडे जातो. वॉरेन थॉम्पसन (१९२९) व फ्रँक नोटेस्टीन (१९४५) यांचे योगदान महत्त्वाचे आहे.

टीका: हे प्रतिमान मुख्यतः युरोपच्या अनुभवावर आधारित आहे; सर्व विकसनशील देशांना जसेच्या तसे लागू होत नाही; स्थलांतराचा विचार केलेला नाही.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लोकसंख्या भूगोलाचा अर्थ सांगून त्याचे स्वरूप व व्याप्ती स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लोकसंख्या संक्रमण प्रतिमान (Demographic Transition Model) आकृतीसह सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) माल्थसचा लोकसंख्या सिद्धांत थोडक्यात स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लोकसंख्या माहितीचा स्रोत म्हणून जनगणनेवर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) जगातील लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक सांगा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• वयोरचना आणि लिंग गुणोत्तर
• साक्षरता आणि शैक्षणिक स्तर
• व्यावसायिक रचना
• ग्रामीण आणि नागरी लोकसंख्या

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Population Composition: Age Structure and Sex Ratio; Literacy and Educational Levels; Occupational Structure; Rural and Urban Population

१. वयोरचना आणि लिंग गुणोत्तर (Age Structure and Sex Ratio)

अ) वयोरचना (Age Structure) – अर्थ

एखाद्या प्रदेशातील लोकसंख्येचे वेगवेगळ्या वयोगटांमध्ये होणारे विभाजन म्हणजे वयोरचना. वयोरचनेवरून त्या प्रदेशातील कार्यशक्ती, अवलंबित्व आणि भविष्यातील लोकसंख्यावाढीचा अंदाज बांधता येतो.

मुख्य वयोगट

• बालवयोगट (०–१४ वर्षे): हा गट आर्थिकदृष्ट्या अवलंबून असतो.
• कार्यशील वयोगट (१५–५९ किंवा १५–६४ वर्षे): हा उत्पादक गट असून अर्थव्यवस्थेचा कणा मानला जातो.
• वृद्ध वयोगट (६० किंवा ६५ वर्षांवरील): हा गटसुद्धा अवलंबून असतो.

अवलंबित्व गुणोत्तर (Dependency Ratio): बालवयोगट आणि वृद्ध वयोगट यांची एकत्रित संख्या भागिले कार्यशील वयोगटाची संख्या, गुणिले १००.

वयोरचनेचे पिरॅमिड (Age-Sex Pyramid)

वयोरचनेवर परिणाम करणारे घटक

• जन्मदर व मृत्युदर
• स्थलांतर (तरुण वयातील लोकांचे स्थलांतर अधिक होते)
• आरोग्यसेवा आणि सरासरी आयुर्मान
• युद्धे, साथीचे रोग, नैसर्गिक आपत्ती

ब) लिंग गुणोत्तर (Sex Ratio) – अर्थ

भारतात दर १००० पुरुषांमागे असलेली स्त्रियांची संख्या म्हणजे लिंग गुणोत्तर. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर अनेकदा दर १०० स्त्रियांमागे पुरुषांची संख्या असे मोजले जाते.

कमी लिंग गुणोत्तराची कारणे

• पुत्रप्राप्तीची इच्छा व स्त्रीभ्रूणहत्या
• मुलींकडे आरोग्य व पोषणाबाबत दुर्लक्ष
• मातामृत्यूचे प्रमाण
• हुंडा पद्धती व सामाजिक भेदभाव
• पुरुषांचे शहरांकडे होणारे स्थलांतर (शहरांत गुणोत्तर कमी)

परिणाम

विवाहयोग्य मुलींची कमतरता, स्त्रियांवरील गुन्ह्यांमध्ये वाढ, सामाजिक असमतोल.

२. साक्षरता आणि शैक्षणिक स्तर (Literacy and Educational Levels)

अर्थ

भारतीय जनगणनेनुसार ७ वर्षे व त्याहून अधिक वयाची जी व्यक्ती कोणत्याही एका भाषेत समजून वाचू व लिहू शकते, ती साक्षर समजली जाते.

साक्षरता दर = (७ वर्षांवरील साक्षर लोकसंख्या ÷ ७ वर्षांवरील एकूण लोकसंख्या) × १००

शैक्षणिक स्तर

• प्राथमिक शिक्षण
• माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण
• उच्च शिक्षण (पदवी, पदव्युत्तर)
• तांत्रिक व व्यावसायिक शिक्षण

साक्षरतेवर परिणाम करणारे घटक

• आर्थिक स्थिती व दारिद्र्य
• शाळा व शैक्षणिक सुविधांची उपलब्धता
• लिंगभेद व सामाजिक रूढी
• ग्रामीण–शहरी फरक
• शासकीय धोरणे (उदा. शिक्षणाचा हक्क कायदा, मध्यान्ह भोजन योजना)

महत्त्व

साक्षरतेमुळे जन्मदर कमी होतो, आरोग्य सुधारते, रोजगाराच्या संधी वाढतात आणि मानव विकास निर्देशांक उंचावतो.

३. व्यावसायिक रचना (Occupational Structure)

अर्थ

कार्यशील लोकसंख्येचे विविध आर्थिक व्यवसायांमध्ये होणारे वितरण म्हणजे व्यावसायिक रचना. यावरून प्रदेशाच्या आर्थिक विकासाची पातळी समजते.

व्यवसायांचे वर्गीकरण

1. प्राथमिक व्यवसाय (Primary): शेती, मासेमारी, पशुपालन, खाणकाम, वनउद्योग.
2. द्वितीयक व्यवसाय (Secondary): निर्मिती उद्योग, बांधकाम, वीजनिर्मिती.
3. तृतीयक व्यवसाय (Tertiary): व्यापार, वाहतूक, बँकिंग, शिक्षण, आरोग्य सेवा.
4. चतुर्थक व्यवसाय (Quaternary): संशोधन, माहिती तंत्रज्ञान, ज्ञानाधारित सेवा.

कॉलिन क्लार्क आणि ए.जी.बी. फिशर यांनी मांडले की आर्थिक विकासाबरोबर कार्यशक्ती प्राथमिक क्षेत्रातून द्वितीयक व तृतीयक क्षेत्राकडे सरकते (क्लार्क–फिशर प्रतिमान).

भारतातील व्यावसायिक रचना

• आजही मोठा कामगार वर्ग शेतीवर अवलंबून आहे.
• सेवा क्षेत्राचा राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाटा वेगाने वाढत आहे.
• असंघटित क्षेत्रातील कामगारांचे प्रमाण जास्त आहे.

प्रभावित करणारे घटक

नैसर्गिक संसाधने, तंत्रज्ञान, शिक्षण, नागरीकरण, शासकीय धोरणे आणि भांडवलाची उपलब्धता.

४. ग्रामीण आणि नागरी लोकसंख्या (Rural and Urban Population)

नागरी क्षेत्राची व्याख्या (भारतीय जनगणना)

• वैधानिक शहरे (Statutory Towns): महानगरपालिका, नगरपालिका, कटक मंडळ इत्यादी असलेली ठिकाणे.
• जनगणना शहरे (Census Towns): (१) किमान ५००० लोकसंख्या, (२) किमान ७५% पुरुष मुख्य कामगार बिगरशेती व्यवसायात, (३) लोकसंख्येची घनता किमान ४०० प्रति चौ.कि.मी.

या व्याख्येत न बसणारी वस्ती ग्रामीण मानली जाते.

तुलनात्मक तक्ता

नागरीकरणाची कारणे

• औद्योगिकीकरण व रोजगार संधी
• ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर
• शिक्षण, आरोग्य व वाहतूक सुविधा

नागरीकरणाचे परिणाम

सकारात्मक: आर्थिक विकास, आधुनिक सुविधा. नकारात्मक: झोपडपट्ट्या, प्रदूषण, वाहतूक कोंडी, घरांची टंचाई.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) वयोरचना म्हणजे काय? वयोरचनेचे पिरॅमिडचे प्रकार सांगून वयोरचनेवर परिणाम करणाऱ्या घटकांची चर्चा करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) व्यावसायिक रचना म्हणजे काय? व्यवसायांचे वर्गीकरण स्पष्ट करून भारतातील व्यावसायिक रचनेचे वर्णन करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लिंग गुणोत्तर म्हणजे काय? भारतातील कमी लिंग गुणोत्तराची कारणे लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) साक्षरतेची व्याख्या सांगून साक्षरतेवर परिणाम करणारे घटक स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: ग्रामीण आणि नागरी लोकसंख्या यांतील फरक.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• जननदर (Fertility): जननदरावर परिणाम करणारे घटक, मापन
• मृत्युदर (Mortality): संकल्पना, कारणे, मापन आणि प्रवृत्ती
• स्थलांतर: संकल्पना, प्रकार, कारणे आणि परिणाम

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Population Dynamics: Fertility: Factors affecting fertility, Measures; Mortality: Concept, Causes, Measures and Trends; Migration: Concept, Types, Causes and Effects

१. प्रजननक्षमता (Fertility): प्रभाव करणारे घटक व मापन

अर्थ: प्रजननक्षमता म्हणजे एखाद्या लोकसंख्येतील स्त्रियांनी प्रत्यक्ष जन्म दिलेल्या जिवंत बालकांची संख्या. ही प्रत्यक्ष जन्मक्षमता आहे. स्त्रीची जैविक जन्मक्षमता म्हणजे मूल जन्माला घालण्याची शारीरिक क्षमता. तिला प्रजननशक्ती (Fecundity) म्हणतात. प्रजननक्षमता हा लोकसंख्या वाढीचा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे.

प्रजननक्षमतेवर परिणाम करणारे घटक

• जैविक घटक: स्त्रियांचे वय, आरोग्य, पोषण आणि प्रजननशक्ती.
• विवाहाचे वय: लवकर विवाह झाल्यास प्रजनन कालावधी (साधारण १५ ते ४९ वर्षे) जास्त मिळतो. त्यामुळे जन्मदर वाढतो.
• सामाजिक-धार्मिक घटक: मुलगा हवा ही मानसिकता, धार्मिक श्रद्धा, संयुक्त कुटुंब पद्धती आणि रूढी-परंपरा.
• आर्थिक घटक: गरीब व कृषीप्रधान समाजात मुले ही 'कामाचे हात' आणि म्हातारपणाचा आधार मानली जातात. त्यामुळे तेथे प्रजननक्षमता जास्त असते. औद्योगिक व नागरी समाजात ती कमी असते.
• शिक्षण: विशेषतः स्त्री शिक्षण वाढले की विवाह उशिरा होतो आणि कुटुंब लहान राहते.
• बालमृत्यू दर: बालमृत्यू जास्त असल्यास अधिक मुले जन्माला घालण्याची प्रवृत्ती दिसते.
• नागरीकरण व स्त्रियांचा रोजगार: शहरी जीवनशैली आणि नोकरी करणाऱ्या स्त्रियांमुळे जन्मदर घटतो.
• शासकीय धोरणे: कुटुंब नियोजन कार्यक्रम आणि गर्भनिरोधकांची उपलब्धता.

टीप: किंग्सली डेव्हिस व जुडिथ ब्लेक (Davis & Blake) यांनी प्रजननक्षमतेवर परिणाम करणारे 'मध्यस्थ घटक' (Intermediate Variables) मांडले.

प्रजननक्षमतेचे मापन (Measures)

२. मर्त्यता (Mortality): संकल्पना, कारणे, मापन व प्रवृत्ती

संकल्पना: विशिष्ट कालावधीत एखाद्या लोकसंख्येत होणाऱ्या मृत्यूंचे प्रमाण म्हणजे मर्त्यता. जन्मदर व मृत्युदर यांच्यातील फरकावर नैसर्गिक वाढ दर ठरतो.

मृत्यूची कारणे

• जैविक कारणे: वृद्धावस्था, जन्मजात दोष.
• रोग: संसर्गजन्य रोग (क्षयरोग, मलेरिया, कॉलरा, कोविड-१९ सारख्या साथी) आणि असंसर्गजन्य रोग (हृदयरोग, कर्करोग, मधुमेह).
• आर्थिक-सामाजिक कारणे: गरिबी, कुपोषण, अस्वच्छता, अशुद्ध पाणी, अपुऱ्या आरोग्य सुविधा, निरक्षरता.
• नैसर्गिक आपत्ती: दुष्काळ, पूर, भूकंप, चक्रीवादळ.
• मानवनिर्मित कारणे: युद्धे, अपघात, प्रदूषण, व्यसने.

मर्त्यतेचे मापन

• अशुद्ध मृत्युदर (CDR): (वर्षातील एकूण मृत्यू ÷ मध्यवर्षीय लोकसंख्या) × १०००.
• वयविशिष्ट मृत्युदर (ASDR): विशिष्ट वयोगटातील मृत्यू प्रति १००० व्यक्ती.
• अर्भक मृत्युदर (IMR): एक वर्षाखालील बालमृत्यू प्रति १००० जिवंत जन्म. हा विकासाचा महत्त्वाचा निर्देशांक आहे.
• माता मृत्यू प्रमाण (MMR): गर्भारपण व प्रसूतीशी संबंधित मातामृत्यू प्रति १,००,००० जिवंत जन्म.
• आयुर्मान (Life Expectancy): जन्मावेळी व्यक्ती सरासरी किती वर्षे जगेल याचा अंदाज.

प्रवृत्ती (Trends)

• औद्योगिक क्रांतीनंतर आधी विकसित देशांत आणि विसाव्या शतकात विकसनशील देशांत मृत्युदर झपाट्याने घटला.
• लसीकरण, प्रतिजैविके, स्वच्छता आणि पोषण यांमुळे जगभर आयुर्मान वाढले.
• भारतात स्वातंत्र्यानंतर मृत्युदर, IMR व MMR सतत घटत आहेत आणि आयुर्मान वाढत आहे. मात्र राज्या-राज्यांत व ग्रामीण-शहरी भागांत तफावत आहे. (अद्ययावत आकडे SRS अहवालातून तपासावेत.)
• विकसित देशांत वृद्ध लोकसंख्या वाढल्यामुळे मृत्युदर किंचित वाढलेला दिसतो.

३. स्थलांतर (Migration): संकल्पना, प्रकार, कारणे व परिणाम

संकल्पना: व्यक्ती किंवा समूहाने आपले मूळ निवासस्थान सोडून कायमस्वरूपी किंवा दीर्घ काळासाठी दुसऱ्या ठिकाणी जाणे म्हणजे स्थलांतर. यात उगमस्थान (Origin) आणि गंतव्यस्थान (Destination) असते. स्थलांतर हा लोकसंख्या बदलाचा तिसरा घटक आहे. ई. जी. रॅव्हेनस्टाइन (Ravenstein) यांनी १८८० च्या दशकात 'स्थलांतराचे नियम' आणि एव्हरेट ली (Everett Lee, 1966) यांनी 'ढकल-ओढ' (Push-Pull) सिद्धांत मांडला.

स्थलांतराचे प्रकार

स्थलांतराची कारणे

• ढकल घटक (Push): बेरोजगारी, गरिबी, दुष्काळ, जमिनीची कमतरता, जातीय/धार्मिक संघर्ष, सुविधांचा अभाव.
• ओढ घटक (Pull): रोजगाराच्या संधी, जास्त वेतन, शिक्षण व आरोग्य सुविधा, सुरक्षितता, शहरी आकर्षण.
• सामाजिक कारणे: विवाह (भारतात स्त्रियांच्या स्थलांतराचे प्रमुख कारण), कुटुंबासोबत स्थलांतर.
• राजकीय व पर्यावरणीय कारणे: युद्ध, फाळणी (१९४७), पूर, हवामान बदल.

स्थलांतराचे परिणाम

• उगमस्थानी: तरुण कामगार बाहेर गेल्याने मनुष्यबळ घटते, 'बुद्धिमत्ता पलायन' (Brain Drain) होते. मात्र बाहेरून पाठवलेल्या पैशामुळे (Remittances) उत्पन्न वाढते. लिंग गुणोत्तर व वयरचना बदलते.
• गंतव्यस्थानी: स्वस्त मजूर उपलब्ध होतात आणि उद्योग वाढतात. पण गर्दी, झोपडपट्ट्या, पाणी-निवास समस्या आणि सांस्कृतिक संघर्ष निर्माण होतात.
• लोकसंख्यात्मक परिणाम: शहरांत पुरुषांचे प्रमाण जास्त होते आणि नागरीकरण वाढते.
• सकारात्मक परिणाम: संस्कृतींचा संगम होतो, कौशल्ये व ज्ञानाचा प्रसार होतो.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) प्रजननक्षमता म्हणजे काय? प्रजननक्षमतेवर परिणाम करणारे घटक स्पष्ट करून तिच्या मापनाच्या विविध पद्धती लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) स्थलांतराची संकल्पना स्पष्ट करा. स्थलांतराचे प्रकार, कारणे व परिणाम सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मर्त्यतेची कारणे आणि मापन यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) अर्भक मृत्युदर (IMR) व एकूण प्रजनन दर (TFR) स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) स्थलांतराचे ढकल व ओढ घटक (Push-Pull Factors) यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• भारतातील अतिरिक्त लोकसंख्येच्या समस्या
• भारताचे लोकसंख्या धोरण
• कुटुंब कल्याण कार्यक्रम
• मानव विकास निर्देशांक (Human Development Index - HDI)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Population Issues and Policies in India: Problems of overpopulation in India; Population Policy of India; Family Welfare Programmes; Human Development Index (HDI)

१. भारतातील अतिलोकसंख्येच्या समस्या (Problems of Overpopulation in India)

अर्थ: एखाद्या प्रदेशातील उपलब्ध साधनसंपत्ती, तंत्रज्ञान आणि रोजगार यांच्या तुलनेत लोकसंख्या जास्त झाल्यास त्या स्थितीला अतिलोकसंख्या (Overpopulation) म्हणतात. अशा वेळी लोकांचे राहणीमान खालावते.

२०११ च्या जनगणनेनुसार भारताची लोकसंख्या सुमारे १२१ कोटी होती. संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार (२०२३) भारत जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश बनला आहे. जगाच्या एकूण भूभागापैकी केवळ सुमारे २.४% भूभाग भारताकडे आहे, पण जगातील सुमारे एक-षष्ठांश लोकसंख्या भारतात राहते.

अतिलोकसंख्येची कारणे

• उच्च जन्मदर व घटलेला मृत्युदर: वैद्यकीय सुविधांमुळे मृत्युदर लवकर घटला, पण जन्मदर त्या वेगाने घटला नाही.
• बालविवाह व लवकर विवाह: प्रजननाचा कालावधी वाढतो.
• निरक्षरता व अज्ञान: विशेषतः स्त्रीशिक्षणाचा अभाव.
• दारिद्र्य: मुले ही कमाईचे साधन व म्हातारपणाचा आधार मानली जातात.
• पुत्रप्राप्तीची इच्छा व धार्मिक-सामाजिक श्रद्धा.
• कुटुंबनियोजन साधनांचा अपुरा वापर.

अतिलोकसंख्येचे परिणाम / समस्या

1. बेरोजगारी व अर्धबेरोजगारी: श्रमशक्ती वाढते, पण रोजगार त्या प्रमाणात वाढत नाहीत.
2. दारिद्र्य व कमी दरडोई उत्पन्न.
3. अन्नटंचाई व कुपोषण.
4. निवास समस्या: शहरांमध्ये झोपडपट्ट्यांची वाढ.
5. शिक्षण व आरोग्य सेवांवर ताण.
6. पर्यावरणीय समस्या: जंगलतोड, प्रदूषण, पाणीटंचाई, जमिनीचे तुकडीकरण.
7. वाहतूक व नागरी सुविधांवर ताण.
8. सामाजिक समस्या: गुन्हेगारी, स्थलांतर, सामाजिक असंतोष.

२. भारताचे लोकसंख्या धोरण (Population Policy of India)

अर्थ: लोकसंख्येचा आकार, वाढीचा दर व गुणवत्ता नियंत्रित करण्यासाठी शासनाने ठरवलेली उद्दिष्टे व उपाययोजना म्हणजे लोकसंख्या धोरण.

ऐतिहासिक टप्पे

• १९५२: राष्ट्रीय कुटुंबनियोजन कार्यक्रम सुरू करणारा भारत हा जगातील पहिला देश.
• १९७६: पहिले राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण जाहीर — विवाहाचे किमान वय वाढवणे, स्त्रीशिक्षण, प्रोत्साहने. आणीबाणीच्या (१९७५-७७) काळात सक्तीच्या नसबंदीमुळे कार्यक्रमावर टीका झाली.
• १९७७: सुधारित धोरण — कार्यक्रम पूर्णपणे ऐच्छिक केला आणि नाव 'कुटुंब कल्याण' असे बदलले.
• राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण २००० (NPP 2000): सर्वात महत्त्वाचे धोरण.

राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण २००० ची उद्दिष्टे

NPP 2000 ची प्रमुख वैशिष्ट्ये

• शिशु मृत्युदर (IMR) व माता मृत्युदर (MMR) कमी करणे.
• मुलींचे विवाह वय १८ वर्षांपेक्षा कमी नसावे यास प्रोत्साहन.
• संस्थात्मक प्रसूती व लसीकरणावर भर.
• प्राथमिक शिक्षण मोफत व सक्तीचे, गळती कमी करणे.
• पंतप्रधानांच्या अध्यक्षतेखाली राष्ट्रीय लोकसंख्या आयोग स्थापन.
• लोकसभा जागांचे वाटप १९७१ च्या लोकसंख्येवर गोठवणे २०२६ पर्यंत वाढवले.

३. कुटुंब कल्याण कार्यक्रम (Family Welfare Programmes)

अर्थ: केवळ जन्मनियंत्रण नव्हे, तर माता व बालकांचे आरोग्य, पोषण, लसीकरण व कुटुंबाचे एकूण कल्याण साधणारा कार्यक्रम म्हणजे कुटुंब कल्याण कार्यक्रम. १९७७ पासून 'कुटुंबनियोजन' ऐवजी हा व्यापक शब्द वापरला जातो.

प्रमुख कार्यक्रम / योजना

• प्रजनन व बाल आरोग्य कार्यक्रम (RCH) — १९९७: सुरक्षित मातृत्व, बाल आरोग्य व गर्भनिरोधक सेवा एकत्र.
• राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य अभियान (NRHM) — २००५: पुढे २०१३ मध्ये नागरी अभियानासह राष्ट्रीय आरोग्य अभियान (NHM) मध्ये समावेश.
• आशा (ASHA) कार्यकर्त्या: गावपातळीवर आरोग्य सेवा पोहोचवणाऱ्या महिला.
• जननी सुरक्षा योजना (JSY) — २००५: संस्थात्मक प्रसूतीसाठी आर्थिक साहाय्य.
• मिशन परिवार विकास: उच्च प्रजनन दर असलेल्या जिल्ह्यांमध्ये गर्भनिरोधक सेवा वाढवणे.
• सार्वत्रिक लसीकरण कार्यक्रम (UIP) व पोषण कार्यक्रम.

गर्भनिरोधक पद्धती

• कायमस्वरूपी: पुरुष नसबंदी, स्त्री नसबंदी.
• तात्पुरत्या (अंतर ठेवण्याच्या): तांबी (IUD), गोळ्या, निरोध, इंजेक्शन इ.

यश व मर्यादा

४. मानव विकास निर्देशांक (Human Development Index – HDI)

अर्थ: देशाचा विकास केवळ उत्पन्नावरून न मोजता आरोग्य, शिक्षण व राहणीमान यांच्या आधारे मोजणारा संयुक्त निर्देशांक म्हणजे मानव विकास निर्देशांक.

• संकल्पना: पाकिस्तानी अर्थशास्त्रज्ञ महबूब उल हक; यात अमर्त्य सेन यांचे महत्त्वाचे योगदान.
• प्रकाशक: संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP) — पहिला मानव विकास अहवाल १९९०.

HDI चे तीन घटक

मूल्य व वर्गीकरण

HDI चे मूल्य ० ते १ दरम्यान असते. १ च्या जवळ म्हणजे जास्त विकास. देशांचे वर्गीकरण: अतिउच्च (०.८०० पेक्षा जास्त), उच्च, मध्यम व निम्न मानव विकास.

भारताचे स्थान: ताज्या उपलब्ध अहवालांनुसार भारत मध्यम मानव विकास गटात आहे. क्रमांक व मूल्य दरवर्षी बदलत असल्याने विद्यार्थ्यांनी नवीनतम UNDP अहवाल तपासावा. भारतातील राज्यांमध्ये केरळ HDI मध्ये आघाडीवर मानले जाते.

महत्त्व व मर्यादा

• महत्त्व: विकासाचे मानवकेंद्री चित्र देते; देश व राज्यांची तुलना सोपी करते; धोरण आखणीस मदत.
• मर्यादा: विषमता, लिंगभेद, पर्यावरण, स्वातंत्र्य यांचा समावेश नाही. म्हणून विषमता-समायोजित HDI, लिंग विकास निर्देशांक इ. निर्देशांक विकसित झाले.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतातील अतिलोकसंख्येची कारणे व त्यामुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारताच्या लोकसंख्या धोरणाचा विकास स्पष्ट करून राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण २००० ची उद्दिष्टे व वैशिष्ट्ये लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मानव विकास निर्देशांक (HDI) म्हणजे काय? त्याचे घटक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: भारतातील कुटुंब कल्याण कार्यक्रम.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: प्रजनन व बाल आरोग्य कार्यक्रम (RCH) व जननी सुरक्षा योजना.