महाराष्ट्राचा भूगोल (Geography of Maharashtra) BAGgMjT-5

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• भारतातील महाराष्ट्राचे स्थान व विस्तार, प्रशासकीय विभाग
• प्राकृतिक विभाग: (पर्वत, पठारे, मैदाने) – कोकण किनारपट्टी प्रदेश; सह्याद्री (पश्चिम घाट); महाराष्ट्र पठार; विदर्भ प्रदेश
• जलनिस्सारण आकृतिबंध (Drainage Pattern) व कोकणातील नद्या, गोदावरी, भीमा, कृष्णा, तापी आणि त्यांच्या उपनद्यांची जलनिस्सारण प्रणाली

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Physical Geography of Maharashtra: Location and extent of Maharashtra in India, Administrative Divisions; Physiographic divisions: (Mountains, Plateaus, plains) – Konkan Coastal Region; Sahyadri (Western Ghats); Maharashtra Plateau; Vidarbha Region; Drainage pattern and drainage System of Konkan rivers, Godavari, Bhima, Krishna, Tapi and their tributaries

१. महाराष्ट्राचे भारतातील स्थान व विस्तार आणि प्रशासकीय विभाग

अ) स्थान (Location)

• अक्षांश विस्तार: साधारणपणे १५°४५′ उत्तर ते २२°०६′ उत्तर अक्षांश.
• रेखांश विस्तार: साधारणपणे ७२°३६′ पूर्व ते ८०°५४′ पूर्व रेखांश.
• महाराष्ट्र भारताच्या पश्चिम व मध्य भागात आहे. राज्याचा बहुतेक भाग दख्खनच्या पठारावर आहे.
• राज्याची स्थापना १ मे १९६० रोजी झाली. हा दिवस महाराष्ट्र दिन म्हणून साजरा केला जातो.

ब) विस्तार (Extent)

• क्षेत्रफळ: सुमारे ३,०७,७१३ चौ. कि.मी. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने राजस्थान व मध्य प्रदेशानंतर महाराष्ट्राचा तिसरा क्रमांक लागतो.
• समुद्रकिनारा: पश्चिमेस अरबी समुद्राचा सुमारे ७२० कि.मी. लांब किनारा लाभला आहे.

क) सीमा (Boundaries)

• पश्चिम: अरबी समुद्र
• वायव्य: गुजरात व दादरा-नगर हवेली आणि दमण-दीव (केंद्रशासित प्रदेश)
• उत्तर: मध्य प्रदेश
• पूर्व: छत्तीसगड
• आग्नेय: तेलंगणा
• दक्षिण: कर्नाटक व गोवा

ड) प्रशासकीय विभाग (Administrative Divisions)

प्रशासनाच्या सोयीसाठी राज्य प्रशासकीय विभाग → जिल्हे → तालुके अशा स्तरांत विभागले आहे. नवीनतम उपलब्ध माहितीनुसार राज्यात ६ प्रशासकीय विभाग व ३६ जिल्हे आहेत. (जिल्हे, तालुके व नावे बदलू शकतात, म्हणून विद्यार्थ्यांनी अद्ययावत माहिती तपासावी.)

सांस्कृतिक-प्रादेशिकदृष्ट्या कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, उत्तर महाराष्ट्र (खानदेश), मराठवाडा व विदर्भ असे प्रदेशही मानले जातात.

२. प्राकृतिक विभाग (Physiographic Divisions)

भूरचनेनुसार (पर्वत, पठार, मैदाने) महाराष्ट्राचे पुढील प्रमुख प्राकृतिक विभाग पडतात: (१) कोकण किनारपट्टी, (२) सह्याद्री (पश्चिम घाट), (३) महाराष्ट्र पठार, (४) विदर्भ प्रदेश.

अ) कोकण किनारपट्टी (Konkan Coastal Region)

• सह्याद्री व अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानची चिंचोळी पट्टी. रुंदी साधारण ३० ते ६० कि.मी.
• जिल्हे: पालघर, ठाणे, मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग.
• भूभाग सपाट नसून डोंगराळ व खडबडीत आहे. नद्यांच्या मुखाशी खाड्या (Creeks) व नदीमुखे (Estuaries) आढळतात.
• पुळणी (Beaches), भूशिरे, बेटे (उदा. मुंबई बेट) आढळतात.
• मुंबई, जवाहरलाल नेहरू बंदर (न्हावा शेवा) ही महत्त्वाची बंदरे आहेत.
• जास्त पाऊस असल्याने भात, नारळ, आंबा, काजू ही पिके व मासेमारी महत्त्वाची आहे.

ब) सह्याद्री / पश्चिम घाट (Western Ghats)

• उत्तर-दक्षिण दिशेने पसरलेली पर्वतरांग. पश्चिमेकडे तीव्र उतार (कडा) व पूर्वेकडे मंद उतार.
• सर्वोच्च शिखर: कळसूबाई (सुमारे १६४६ मी.), अहिल्यानगर (अहमदनगर) जिल्हा. इतर शिखरे: साल्हेर, महाबळेश्वर, तोरणा, हरिश्चंद्रगड.
• प्रमुख घाट: थळ घाट (कसारा), बोर घाट (खंडाळा), आंबा घाट, कुंभार्ली घाट, आंबोली घाट.
• पूर्वेकडे पसरलेल्या उपरांगा: सातमाळा-अजिंठा, हरिश्चंद्र-बालाघाट, शंभू महादेव डोंगररांग.
• पश्चिम व पूर्व वाहिनी नद्यांमधील मुख्य जलविभाजक आहे. मान्सून वाऱ्यांना अडवून पश्चिम उतारावर भरपूर पाऊस पाडतो, तर पूर्वेकडे पर्जन्यछायेचा प्रदेश निर्माण होतो.
• जैवविविधतेने समृद्ध; महाबळेश्वर, माथेरान, लोणावळा ही थंड हवेची ठिकाणे.

क) महाराष्ट्र पठार (Maharashtra Plateau)

• राज्याचा सर्वांत मोठा प्राकृतिक विभाग. हा दख्खन पठाराचा भाग आहे.
• ज्वालामुखीतून बाहेर पडलेल्या लाव्ह्याच्या थरांपासून बनलेल्या बेसॉल्ट खडकाचा (Deccan Trap) बनलेला.
• सामान्य उतार पश्चिमेकडून पूर्व-आग्नेयेकडे; त्यामुळे बहुतेक नद्या पूर्वेकडे वाहतात.
• उपरांगांमुळे पठाराचे गोदावरी, भीमा, कृष्णा अशी नदीखोरी तयार झाली आहेत.
• सपाट माथ्याचे डोंगर (मेसा, बुट्टे), रुंद दऱ्या व काळी मृदा ही वैशिष्ट्ये.

ड) विदर्भ प्रदेश (Vidarbha Region)

• राज्याचा पूर्व भाग. पश्चिम विदर्भात बेसॉल्ट, तर पूर्व विदर्भात प्राचीन आर्कियन खडक व गोंडवाना खडक आढळतात.
• गोंडवाना खडकांत कोळसा (चंद्रपूर, नागपूर परिसर) व आर्कियन खडकांत मँगनीज, लोहखनिज आढळते.
• उत्तरेस सातपुडा पर्वतरांग (गाविलगड टेकड्या; चिखलदरा हे थंड हवेचे ठिकाण).
• मैदाने: तापी-पूर्णा खोरे, वर्धा-वैनगंगा खोऱ्यातील सुपीक मैदाने.
• पूर्वेकडे घनदाट जंगले (गडचिरोली, चंद्रपूर) व अनेक तलाव (भंडारा-गोंदिया - तलावांचा जिल्हा).

३. जलप्रणाली व अपवाह (Drainage Pattern and Drainage System)

अ) अपवाह आकृतिबंध (Drainage Pattern)

• वृक्षाकार (Dendritic): एकसारख्या बेसॉल्ट खडकामुळे पठारावर सर्वाधिक आढळतो.
• समांतर (Parallel): कोकणातील नद्या सह्याद्रीवरून जवळजवळ समांतर वाहतात.
• सह्याद्री मुख्य जलविभाजक, तर सातमाळा-अजिंठा (तापी-गोदावरी), हरिश्चंद्र-बालाघाट (गोदावरी-भीमा), शंभू महादेव (भीमा-कृष्णा) हे दुय्यम जलविभाजक आहेत.

ब) कोकणातील नद्या (पश्चिमवाहिनी)

• उदा. दमणगंगा, वैतरणा, उल्हास, पाताळगंगा, कुंडलिका, सावित्री, वाशिष्ठी, शास्त्री, तेरेखोल.
• वैशिष्ट्ये: लांबी कमी, उतार तीव्र, प्रवाह वेगवान; मुखाशी खाड्या; जलविद्युतसाठी उपयुक्त, पण सिंचनासाठी मर्यादित उपयोग.

क) प्रमुख नदीप्रणाली

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) महाराष्ट्राच्या प्राकृतिक विभागांचे सविस्तर वर्णन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) महाराष्ट्रातील अपवाह प्रणाली स्पष्ट करा व गोदावरी आणि कृष्णा नदीप्रणालीचे वर्णन करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: महाराष्ट्राचे स्थान, विस्तार व प्रशासकीय विभाग.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: कोकण किनारपट्टीची वैशिष्ट्ये.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: सह्याद्री पर्वत (पश्चिम घाट).

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• महाराष्ट्राच्या हवामानावर परिणाम करणारे घटक
• मान्सून व ऋतुनिहाय बदल, ट्रेवार्था यांचे हवामान प्रदेश
• महाराष्ट्रातील मृदेचे प्रकार
• नैसर्गिक वनस्पती: प्रकार व वितरण
• जलसंसाधने आणि जलसिंचन

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Climate, Soil and Natural Vegetation: Factors affecting climate of Maharashtra; Monsoon and seasonal variations, Climatic Regions by Trewartha; Types of Soils in Maharashtra; Natural Vegetation: Types and distribution; Water Resources and Irrigation

१. महाराष्ट्राच्या हवामानावर परिणाम करणारे घटक

हवामान (Climate) म्हणजे एखाद्या प्रदेशातील दीर्घकाळाची (साधारण ३० वर्षे किंवा अधिक) सरासरी वातावरणीय स्थिती. महाराष्ट्राचे हवामान मुख्यतः उष्ण कटिबंधीय मान्सून प्रकारचे (Tropical Monsoon) आहे.

• अक्षांशीय स्थान: महाराष्ट्र साधारण १६° ते २२° उत्तर अक्षांशांदरम्यान, कर्कवृत्ताच्या दक्षिणेस आहे. त्यामुळे वर्षभर तापमान जास्त असते.
• समुद्रापासूनचे अंतर: कोकण किनाऱ्यावर अरबी समुद्रामुळे सम (Equable) हवामान असते, तर विदर्भासारख्या अंतर्गत भागात विषम (Extreme/Continental) हवामान असते.
• सह्याद्री पर्वत (प्राकृतिक रचना): नैऋत्य मान्सून वारे सह्याद्रीला अडल्यामुळे पश्चिम उतारावर प्रचंड प्रतिरोध पाऊस (Orographic Rainfall) पडतो, तर पूर्व उतारावर पर्जन्यछाया प्रदेश (Rain Shadow Region) तयार होतो.
• उंची: उंचीनुसार तापमान कमी होते. उदा. महाबळेश्वर, माथेरान, चिखलदरा ही थंड हवेची ठिकाणे.
• मान्सून वारे: अरबी समुद्र शाखा कोकण व पश्चिम महाराष्ट्राला, तर बंगालच्या उपसागराची शाखा पूर्व विदर्भाला पाऊस देते.
• चक्रीवादळे व कमी दाबाचे पट्टे: मान्सूनोत्तर काळात अरबी समुद्र व बंगालच्या उपसागरातील चक्रीवादळांमुळे काही वेळा पाऊस पडतो.

२. मान्सून व ऋतुमानानुसार बदल; ट्रेवार्था यांचे हवामान प्रदेश

ऋतू

1. उन्हाळा (मार्च ते मे): तापमान वाढते. विदर्भात (नागपूर, चंद्रपूर, ब्रह्मपुरी, अकोला) तापमान ४५° से. पेक्षा अधिक जाते. कोकणात दमटपणा जास्त असतो.
2. पावसाळा (जून ते सप्टेंबर): नैऋत्य मान्सून वाऱ्यांमुळे वर्षातील बहुतेक पाऊस याच काळात पडतो. साधारणपणे जूनच्या सुरुवातीस कोकणात मान्सून दाखल होतो.
3. मान्सून परतीचा काळ (ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर): आकाश निरभ्र, तापमान व दमटपणा वाढल्याने 'ऑक्टोबर हीट' जाणवते.
4. हिवाळा (डिसेंबर ते फेब्रुवारी): थंड व कोरडे हवामान; उत्तर महाराष्ट्र व विदर्भात थंडी जास्त.

पर्जन्य वितरण

ट्रेवार्था यांचे हवामान प्रदेश

अमेरिकन भूगोलतज्ज्ञ ग्लेन टी. ट्रेवार्था (G. T. Trewartha) यांनी कोपेन यांच्या वर्गीकरणात सुधारणा करून हवामान प्रदेश सांगितले. महाराष्ट्रात खालील प्रदेश आढळतात:

• Am – उष्ण कटिबंधीय मान्सून हवामान: कोकण किनारपट्टी व सह्याद्री; अतिजास्त पाऊस, कमी तापमान कक्षा.
• BSh – उष्ण अर्धशुष्क (स्टेप) हवामान: सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील पर्जन्यछाया प्रदेश; कमी व अनिश्चित पाऊस, दुष्काळप्रवण.
• Aw – उष्ण कटिबंधीय सव्हाना हवामान: उर्वरित महाराष्ट्र पठार, मराठवाडा व विदर्भ; कोरडा हिवाळा, उष्ण उन्हाळा.

३. महाराष्ट्रातील मृदांचे प्रकार

मृदा (Soil) म्हणजे खडकांच्या अपक्षयातून तयार झालेला व सेंद्रिय पदार्थ मिसळलेला भूपृष्ठावरील सुपीक थर.

1. काळी मृदा (Black/Regur Soil): दख्खन पठाराच्या बेसाल्ट (Deccan Trap) खडकापासून तयार. ओलावा धरून ठेवण्याची क्षमता जास्त, चिकणमातीयुक्त. कापूस, ज्वारी, ऊस, सोयाबीनसाठी उपयुक्त. प्रामुख्याने पश्चिम विदर्भ, मराठवाडा, पश्चिम महाराष्ट्र.
2. जांभी मृदा (Laterite Soil): जास्त पाऊस व तापमानामुळे क्षारांचे निक्षालन (Leaching) होऊन तयार. रंग तांबूस, सुपीकता कमी. रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग व सह्याद्रीचे उतार. आंबा, काजू, नारळ लागवडीस योग्य.
3. तांबडी मृदा (Red Soil): ग्रॅनाइट, नीस यांसारख्या स्फटिकमय खडकांपासून तयार. लोहामुळे लाल रंग. पूर्व विदर्भ – चंद्रपूर, गडचिरोली, भंडारा, गोंदिया. भात पिकासाठी वापर.
4. गाळाची मृदा (Alluvial Soil): नद्यांच्या खोऱ्यात – तापी, गोदावरी, वैनगंगा. अत्यंत सुपीक.
5. किनारी व क्षारयुक्त मृदा (Coastal Saline Soil): कोकण किनाऱ्यावरील खाड्यांजवळ ('खार जमीन'); भात व नारळासाठी काही प्रमाणात उपयुक्त.

४. नैसर्गिक वनस्पती: प्रकार व वितरण

नैसर्गिक वनस्पतींचे वितरण मुख्यतः पर्जन्य, तापमान, मृदा व उंची यांवर अवलंबून असते.

• गडचिरोली हा सर्वाधिक वनाच्छादित जिल्हा मानला जातो; पूर्व विदर्भात वनांचे प्रमाण जास्त, मराठवाड्यात कमी.
• वनक्षेत्राची अद्ययावत आकडेवारी भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या (ISFR) नवीनतम अहवालातून तपासावी.
• महत्त्व: इमारती लाकूड, बांबू, तेंदूपत्ता, औषधी वनस्पती, जैवविविधता, मृदासंधारण.

५. जलसंपत्ती व जलसिंचन

जलसिंचन (Irrigation) म्हणजे पिकांना कृत्रिमरीत्या पाणीपुरवठा करणे. महाराष्ट्रात पाऊस अनिश्चित व असमान असल्याने सिंचनाला विशेष महत्त्व आहे.

जलसंपत्तीचे स्रोत

• पृष्ठीय जल: गोदावरी, कृष्णा, भीमा, तापी, वैनगंगा नद्या व कोकणातील लहान नद्या.
• भूजल: बेसाल्ट खडकामुळे भूजल साठवण मर्यादित; गाळाच्या प्रदेशात (तापी खोरे) अधिक.

प्रमुख धरणे / प्रकल्प

• कोयना (कोयना नदी, सातारा) – जलविद्युत निर्मितीसाठी प्रसिद्ध.
• जायकवाडी (गोदावरी, पैठण) – जलाशय 'नाथसागर'.
• उजनी (भीमा, सोलापूर).
• गोसीखुर्द (वैनगंगा, भंडारा).
• भंडारदरा (प्रवरा, अहमदनगर).

सिंचनाचे प्रकार

1. विहिरी व कूपनलिका: महाराष्ट्रातील सिंचनाचे महत्त्वाचे साधन.
2. कालवे: धरणांपासून; पश्चिम महाराष्ट्रात ऊस शेतीला उपयुक्त.
3. तलाव: पूर्व विदर्भातील माजी मालगुजारी तलाव भात शेतीसाठी.
4. उपसा सिंचन (Lift Irrigation): नद्यांतून पंपाने पाणी उचलणे; सहकारी संस्थांद्वारे.
5. सूक्ष्म सिंचन: ठिबक (Drip) व तुषार (Sprinkler) – पाण्याची बचत.

सिंचनाच्या समस्या

• सिंचनाखालील क्षेत्राचे प्रमाण राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा कमी.
• अपूर्ण प्रकल्प, प्रादेशिक असमतोल (विदर्भ-मराठवाडा मागे).
• भूजलाचा अतिउपसा, क्षारपड जमीन, पर्जन्यछायेत वारंवार दुष्काळ.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) महाराष्ट्राच्या हवामानावर परिणाम करणारे घटक स्पष्ट करा व ट्रेवार्था यांच्या वर्गीकरणानुसार महाराष्ट्राचे हवामान प्रदेश सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) महाराष्ट्रातील जलसंपत्ती व जलसिंचनाचे प्रकार वर्णन करा. जलसिंचनाच्या समस्या व उपाय लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) महाराष्ट्रातील काळी मृदा यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) महाराष्ट्रातील नैसर्गिक वनस्पतींचे प्रकार थोडक्यात सांगा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पर्जन्यछाया प्रदेश म्हणजे काय? महाराष्ट्रातील पर्जन्यछाया प्रदेशाची वैशिष्ट्ये लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• प्रमुख पिके: कापूस, ऊस, तांदूळ
• प्रमुख खनिजे – मँगनीज, लोहखनिज, कोळसा
• प्रमुख उद्योग: सुती वस्त्रोद्योग, साखर उद्योग, वाहन उद्योग (Automobile), माहिती तंत्रज्ञान (IT) व सेवा क्षेत्र
• महाराष्ट्रातील औद्योगिक प्रदेश
• प्रमुख पर्यटन केंद्रे (नैसर्गिक व जागतिक वारसा स्थळे)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Industries and Economic Development: Major crops: Cotton, sugarcane, rice; Major Minerals – Manganese, Iron Ore, Coal; Major industries: Cotton textile, Sugar industry, Automobile, IT and service sector; Industrial regions of Maharashtra; Major Tourist Centers. (Natural and World Heritage)

१. प्रमुख पिके: कापूस, ऊस, तांदूळ

महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर शेतीवर आधारित आहे. राज्यात खरीप आणि रब्बी असे दोन्ही हंगाम घेतले जातात. कापूस, ऊस आणि तांदूळ ही राज्यातील प्रमुख नगदी (Cash Crops) व अन्नधान्य पिके आहेत.

अ) कापूस (Cotton)

• महत्त्व: कापूस लागवडीखालील क्षेत्रात महाराष्ट्र देशात आघाडीवर आहे. यामुळे त्याला पांढरे सोने असे म्हणतात.
• भौगोलिक परिस्थिती: तापमान सुमारे २१° ते ३०° से., पाऊस ५० ते १०० सें.मी., दंवरहित दीर्घ कालावधी आवश्यक. ओलावा धरून ठेवणारी काळी मृदा (Regur Soil) सर्वोत्तम.
• प्रमुख क्षेत्रे: विदर्भ (यवतमाळ, अमरावती, अकोला, वर्धा, बुलढाणा), खानदेश (जळगाव, धुळे), मराठवाडा (नांदेड, परभणी, बीड, छत्रपती संभाजीनगर).
• समस्या: पावसावरील अवलंबित्व, गुलाबी बोंडअळीचा प्रादुर्भाव, कमी उत्पादकता, बाजारभावातील चढउतार, शेतकऱ्यांचे कर्जबाजारीपण.

ब) ऊस (Sugarcane)

• भौगोलिक परिस्थिती: तापमान २०° ते ३०° से., पाऊस ७५ ते १५० सें.मी. किंवा खात्रीशीर सिंचन (Irrigation). पीक तयार होण्यास सुमारे १० ते १८ महिने लागतात.
• प्रमुख क्षेत्रे: पश्चिम महाराष्ट्र – कोल्हापूर, सांगली, सातारा, पुणे, सोलापूर, अहिल्यानगर (अहमदनगर); तसेच मराठवाड्यातील काही भाग.
• महत्त्व: साखर उत्पादनात महाराष्ट्र देशातील अग्रगण्य राज्यांपैकी एक आहे. सहकारी साखर कारखान्यांमुळे ग्रामीण विकास झाला.
• समस्या: पाण्याचा अतिवापर, जमिनीची क्षारता वाढणे, दुष्काळी भागात पाण्याचा ताण.

क) तांदूळ (Rice)

• भौगोलिक परिस्थिती: १०० सें.मी. पेक्षा जास्त पाऊस, उष्ण-दमट हवामान, पाणी धरून ठेवणारी गाळाची किंवा जांभी मृदा.
• प्रमुख क्षेत्रे: कोकण (पालघर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग) व पूर्व विदर्भ (भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली). भंडारा-गोंदियाला तांदळाचे कोठार म्हणतात.
• हे प्रामुख्याने खरीप हंगामातील पीक आहे; पूर्व विदर्भात तलावांद्वारे (मालगुजारी तलाव) सिंचन होते.

२. प्रमुख खनिजे: मँगनीज, लोहखनिज, कोळसा

महाराष्ट्रातील बहुतांश खनिज संपत्ती पूर्व विदर्भ आणि दक्षिण कोकणात आढळते, कारण उर्वरित राज्य बेसाल्ट (दख्खन ट्रॅप) खडकाने व्यापलेले आहे.

अ) मँगनीज (Manganese)

• उपयोग: पोलाद निर्मिती, बॅटरी, रंग, रसायने.
• क्षेत्रे: नागपूर जिल्हा (रामटेक, कांद्री, मनसर परिसर) व भंडारा जिल्हा (तुमसर परिसर).
• मॉईल लिमिटेड (MOIL) या सार्वजनिक कंपनीचे मुख्यालय नागपूर येथे आहे.

ब) लोहखनिज (Iron Ore)

• उपयोग: लोह-पोलाद उद्योगाचा मूलभूत कच्चा माल.
• क्षेत्रे: गडचिरोली (सुरजागड परिसर), चंद्रपूर, सिंधुदुर्ग (रेडी, वेंगुर्ला परिसर) आणि कोल्हापूरचा काही भाग.

क) कोळसा (Coal)

• राज्यातील कोळसा प्रामुख्याने गोंडवाना काळातील खडकांत आढळतो.
• क्षेत्रे: वर्धा खोरे कोळसा क्षेत्र – चंद्रपूर, यवतमाळ (वणी), नागपूर (कामठी, उमरेड, सावनेर), वर्धा.
• वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेड (WCL) चे मुख्यालय नागपूर येथे आहे.
• उपयोग: औष्णिक वीज केंद्रे – कोराडी, खापरखेडा (नागपूर), चंद्रपूर; तसेच सिमेंट व पोलाद उद्योग.

३. प्रमुख उद्योग: सुती वस्त्रोद्योग, साखर उद्योग, वाहन उद्योग, माहिती तंत्रज्ञान व सेवा क्षेत्र

अ) सुती वस्त्रोद्योग (Cotton Textile Industry)

• इतिहास: भारतातील पहिली आधुनिक सुती कापड गिरणी १८५४ मध्ये मुंबई येथे कावसजी नानाभाई दावर यांनी सुरू केली. नागपूरची एम्प्रेस मिल जमशेदजी टाटा यांनी सुरू केली.
• मुंबईला कॉटनोपोलिस म्हटले जात असे.
• प्रमुख केंद्रे: मुंबई, इचलकरंजी (महाराष्ट्राचे मँचेस्टर), भिवंडी व मालेगाव (यंत्रमाग), सोलापूर (चादरी, टॉवेल), नागपूर.
• स्थानिकीकरणाचे घटक: कापसाची उपलब्धता, दमट हवामान, बंदर, भांडवल, स्वस्त मजूर, बाजारपेठ.
• समस्या: जुनी यंत्रे, १९८२ चा मुंबई गिरणी संप, गिरण्या बंद पडणे, विजेचा खर्च, स्पर्धा.

ब) साखर उद्योग (Sugar Industry)

• महाराष्ट्रातील साखर उद्योग सहकार (Co-operative) तत्त्वावर विकसित झाला.
• आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना प्रवरा सहकारी साखर कारखाना, लोणी (अहिल्यानगर) – संस्थापक विठ्ठलराव विखे पाटील, मार्गदर्शन धनंजयराव गाडगीळ.
• प्रमुख जिल्हे: कोल्हापूर, सांगली, सातारा, पुणे, सोलापूर, अहिल्यानगर.
• उपउत्पादने: मळी (Molasses) – मद्यार्क, इथेनॉल; चिपाड (Bagasse) – कागद, सहवीज निर्मिती (Co-generation).
• समस्या: ऊस टंचाई, हंगामी स्वरूप, थकबाकी, राजकीय हस्तक्षेप.

क) वाहन उद्योग (Automobile Industry)

• प्रमुख केंद्रे: पुणे (पिंपरी-चिंचवड, भोसरी, चाकण), छत्रपती संभाजीनगर (वाळूज, शेंद्रा), नाशिक, मुंबई-ठाणे.
• प्रमुख कंपन्या: टाटा मोटर्स, बजाज ऑटो, महिंद्रा अँड महिंद्रा, फोर्स मोटर्स, मर्सिडीज-बेंझ, फोक्सवॅगन इत्यादी.
• घटक: बंदराची जवळीक, कुशल मनुष्यबळ, सुटे भाग पुरवठा उद्योग, रस्ते, MIDC सुविधा.

ड) माहिती तंत्रज्ञान (IT) व सेवा क्षेत्र

• IT केंद्रे: पुणे (हिंजवडी – राजीव गांधी इन्फोटेक पार्क, खराडी), मुंबई, नवी मुंबई, ठाणे, नागपूर (MIHAN).
• सेवा क्षेत्र: मुंबई ही देशाची आर्थिक राजधानी – रिझर्व्ह बँक (RBI), मुंबई शेअर बाजार (BSE), राष्ट्रीय शेअर बाजार (NSE) यांची मुख्यालये; बँकिंग, विमा, चित्रपट उद्योग, पर्यटन, वाहतूक.
• परिणाम: रोजगारनिर्मिती, परकीय चलन, नागरीकरण; पण प्रादेशिक असमतोल वाढतो.

४. महाराष्ट्रातील औद्योगिक प्रदेश

राज्यात संतुलित औद्योगिक विकासासाठी महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ (MIDC) ची स्थापना १९६२ मध्ये झाली.

1. मुंबई-ठाणे-पुणे औद्योगिक प्रदेश: राज्यातील सर्वांत मोठा प्रदेश. वस्त्र, रसायने, औषधे, अभियांत्रिकी, वाहन, IT, पेट्रोकेमिकल (ट्रॉम्बे). ठाणे-बेलापूर पट्टा, तळोजा, चाकण.
2. नाशिक औद्योगिक प्रदेश: सातपूर, अंबड – विद्युत उपकरणे, वाहन, संरक्षण साहित्य, द्राक्ष प्रक्रिया व वाईन उद्योग.
3. छत्रपती संभाजीनगर प्रदेश: वाळूज, चिकलठाणा, शेंद्रा – वाहन, औषधे, मद्य निर्मिती.
4. नागपूर-चंद्रपूर प्रदेश: खनिजाधारित उद्योग – औष्णिक वीज, सिमेंट, पोलाद, कागद (बल्लारपूर), बुटीबोरी, MIHAN.
5. कोल्हापूर-सांगली-सातारा प्रदेश: साखर, यंत्रमाग वस्त्रोद्योग, फाउंड्री व अभियांत्रिकी.
6. सोलापूर प्रदेश: सुती व यंत्रमाग वस्त्रोद्योग.

५. प्रमुख पर्यटन केंद्रे (नैसर्गिक व जागतिक वारसा स्थळे)

अ) जागतिक वारसा स्थळे (UNESCO World Heritage Sites)

टीप: वारसा यादी बदलत असते; नवीनतम उपलब्ध माहितीनुसार ही यादी दिली आहे, विद्यार्थ्यांनी अद्ययावत माहिती तपासावी.

ब) नैसर्गिक पर्यटन केंद्रे

• थंड हवेची ठिकाणे: महाबळेश्वर, पाचगणी, माथेरान, लोणावळा-खंडाळा, चिखलदरा (अमरावती), तोरणमाळ.
• वन्यजीव: ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प (चंद्रपूर), पेंच (नागपूर), मेळघाट (अमरावती), संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान (मुंबई).
• विशेष भूरूप: लोणार सरोवर (बुलढाणा) – उल्कापातामुळे बेसाल्ट खडकात तयार झालेले विवर; रामसर स्थळ.
• समुद्रकिनारे: गणपतीपुळे, तारकर्ली, अलिबाग, दिवेआगर, हरिहरेश्वर.
• धार्मिक केंद्रे: पंढरपूर, शिर्डी, त्र्यंबकेश्वर, नाशिक, जेजुरी.

पर्यटनाचे महत्त्व: रोजगार, परकीय चलन, स्थानिक हस्तकला व वाहतुकीला चालना. समस्या: अपुऱ्या सोयी, प्रदूषण, वारसा स्थळांची झीज.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) महाराष्ट्रातील सुती वस्त्रोद्योग व साखर उद्योगाच्या स्थानिकीकरणाचे घटक, वितरण आणि समस्या सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) महाराष्ट्रातील प्रमुख औद्योगिक प्रदेशांचे वर्णन करा आणि औद्योगिक प्रादेशिक असमतोलाची कारणे लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) महाराष्ट्रातील कापूस पिकासाठी आवश्यक भौगोलिक परिस्थिती व वितरण यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) महाराष्ट्रातील मँगनीज व कोळसा या खनिजांचे वितरण थोडक्यात लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) महाराष्ट्रातील जागतिक वारसा स्थळांवर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक
• लोकसंख्येचे वितरण, वाढ आणि घनता
• स्थलांतर: कारणे व परिणाम
• नागरीकरण: कारणे व परिणाम
• ग्रामीण व नागरी वसाहतींची वैशिष्ट्ये
• वसाहतींचे आकृतिबंध (ग्रामीण व नागरी)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Population and Settlements: Factor affecting to population distribution; Population distribution, growth and density; Migration: Causes and Consequences; Urbanization: Causes and Consequences; Characteristics of Rural and urban settlements; Pattern of Settlements (Rural and Urban)

१. लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक (Factors affecting Population Distribution)

लोकसंख्या वितरण म्हणजे एखाद्या प्रदेशात लोक कसे पसरलेले आहेत याची मांडणी. महाराष्ट्रात लोकसंख्या सर्वत्र सारखी नाही. मुंबई-पुणे पट्ट्यात ती खूप दाट आहे, तर गडचिरोली व मेळघाटसारख्या भागात विरळ आहे.

अ) प्राकृतिक घटक (Physical Factors)

• भूरचना: सपाट मैदाने आणि नदीखोरी (गोदावरी, कृष्णा, तापी) येथे दाट वस्ती आढळते. सह्याद्रीचे डोंगराळ भाग, सातपुडा आणि गडचिरोली येथे वस्ती विरळ आहे.
• हवामान व पर्जन्य: पुरेसा व नियमित पाऊस शेतीस अनुकूल असतो. दुष्काळी पर्जन्यछायेचा प्रदेश (मराठवाडा, सोलापूर, सांगलीचा पूर्व भाग) तुलनेने कमी आकर्षक ठरतो.
• मृदा: सुपीक काळी मृदा (रेगूर) आणि गाळाची मृदा असलेल्या भागात शेतीमुळे लोकसंख्या जास्त असते.
• पाणी उपलब्धता: नद्या, धरणे आणि सिंचनाच्या सोयी असलेल्या भागात वस्ती वाढते.
• वने: घनदाट वनप्रदेशात (गडचिरोली, चंद्रपूर, नंदुरबार) लोकसंख्या कमी असते.

ब) आर्थिक व सामाजिक घटक (Economic & Social Factors)

• औद्योगिकीकरण: मुंबई, ठाणे, पुणे, नाशिक, औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) येथे उद्योगांमुळे रोजगार उपलब्ध असतो.
• वाहतूक व दळणवळण: रेल्वे, महामार्ग आणि बंदरे यांच्या परिसरात वस्ती केंद्रित होते.
• खनिजे: चंद्रपूर, नागपूर परिसरातील कोळसा आणि मँगनीज खाणींमुळे वस्ती वाढली आहे.
• शिक्षण, आरोग्य व सेवा: शहरी सुविधा लोकांना आकर्षित करतात.
• ऐतिहासिक व राजकीय घटक: राजधानी, प्रशासकीय केंद्रे आणि धार्मिक स्थळे (पंढरपूर, शिर्डी, नाशिक) यांचाही प्रभाव पडतो.

२. लोकसंख्या वितरण, वाढ आणि घनता (Population Distribution, Growth & Density)

जनगणना २०११ (Census 2011) नुसार महत्त्वाची आकडेवारी (ही नवीनतम उपलब्ध अधिकृत जनगणना आहे; विद्यार्थ्यांनी अद्ययावत माहिती तपासावी):

लोकसंख्या घनतेचे प्रदेश

• अतिदाट घनता: मुंबई शहर, मुंबई उपनगर आणि ठाणे जिल्हा. मुंबई उपनगर जिल्ह्याची घनता राज्यात सर्वाधिक आहे.
• मध्यम घनता: पुणे, नागपूर, कोल्हापूर, नाशिक, सांगली आणि जळगाव.
• विरळ घनता: गडचिरोली (राज्यात सर्वात कमी), सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी आणि चंद्रपूर.

लोकसंख्या वाढीची वैशिष्ट्ये

• १९२१ नंतर मृत्युदर घटल्याने लोकसंख्येत सतत वाढ झाली.
• १९५१ ते १९८१ या काळात वाढ वेगाने झाली. त्यानंतर कुटुंब नियोजन आणि शिक्षणामुळे वाढीचा वेग कमी झाला.
• मुंबई, ठाणे आणि पुणे येथे स्थलांतरामुळे वाढ जास्त झाली आहे.

३. स्थलांतर: कारणे व परिणाम (Migration: Causes & Consequences)

व्याख्या: लोकांनी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकाळासाठी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी राहण्यासाठी जाणे म्हणजे स्थलांतर. स्थलांतराचे नियम मांडणारे अभ्यासक ई. जी. रॅव्हेन्स्टाईन (Ravenstein) आणि अपकर्षण-आकर्षण सिद्धांत मांडणारे एव्हरेट ली (Lee) हे महत्त्वाचे आहेत.

प्रकार

• ग्रामीण ते शहरी, शहरी ते शहरी, ग्रामीण ते ग्रामीण आणि शहरी ते ग्रामीण
• हंगामी स्थलांतर: उदा. बीड व मराठवाड्यातील ऊसतोड कामगार पश्चिम महाराष्ट्राकडे जातात.
• आंतरराज्य स्थलांतर: उत्तर प्रदेश, बिहार इत्यादी राज्यांतून मुंबई-पुण्याकडे येणारे लोक.

कारणे

• अपकर्षण घटक (Push Factors): दुष्काळ, शेतीचे कमी उत्पन्न, बेरोजगारी, कर्जबाजारीपणा आणि सुविधांचा अभाव.
• आकर्षण घटक (Pull Factors): उद्योग, रोजगार, जास्त वेतन, शिक्षण, आरोग्य सेवा आणि शहरी जीवनशैली.
• सामाजिक कारणे: विवाह आणि कौटुंबिक कारणे. विवाहामुळे होणारे स्त्रियांचे स्थलांतर मोठ्या प्रमाणावर आढळते.

परिणाम

• मूळ प्रदेशावर: तरुण मनुष्यबळ कमी होते. घरी पाठवलेल्या पैशामुळे (Remittance) उत्पन्न वाढते. वृद्ध आणि स्त्रिया गावात मागे राहतात.
• गंतव्य प्रदेशावर: स्वस्त श्रम उपलब्ध होतात. मात्र गर्दी, झोपडपट्ट्या, घरांची टंचाई आणि वाहतुकीवरील ताण वाढतो.
• सांस्कृतिक मिश्रण होते, पण कधी कधी सामाजिक तणावही निर्माण होतो.

४. नागरीकरण: कारणे व परिणाम (Urbanization: Causes & Consequences)

व्याख्या: एकूण लोकसंख्येतील शहरी लोकसंख्येचे प्रमाण वाढत जाण्याची प्रक्रिया म्हणजे नागरीकरण. महाराष्ट्र हे भारतातील सर्वाधिक नागरीकरण झालेल्या मोठ्या राज्यांपैकी एक आहे. बृहन्मुंबई हे देशातील प्रमुख महानगर आहे.

कारणे

• औद्योगिकीकरण: MIDC (महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ) मार्फत औद्योगिक वसाहतींचा विकास
• ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर
• व्यापार, बंदरे आणि IT व सेवा क्षेत्राचा विस्तार (पुणे, मुंबई, नवी मुंबई)
• शिक्षण आणि आरोग्य सुविधांची उपलब्धता
• वाहतूक जाळ्याचा विकास

परिणाम

• सकारात्मक: आर्थिक विकास, रोजगार, आधुनिक सुविधा आणि सामाजिक परिवर्तन
• नकारात्मक: झोपडपट्ट्या (उदा. मुंबईतील धारावी), प्रदूषण, वाहतूक कोंडी, पाणीटंचाई, गुन्हेगारी आणि शेतजमिनीचे शहरीकरणात रूपांतर

५. ग्रामीण व नागरी वस्त्यांची वैशिष्ट्ये (Characteristics of Rural & Urban Settlements)

६. वस्त्यांचे आकृतिबंध (Pattern of Settlements – Rural & Urban)

अ) ग्रामीण वस्त्यांचे प्रकार / आकृतिबंध

• केंद्रित / संक्षिप्त (Compact/Clustered): घरे एकत्र दाटीवाटीने बांधलेली असतात. उदा. देश व मराठवाड्याचे पठार. येथे पाण्याचे मर्यादित स्रोत आणि सुरक्षिततेची गरज ही कारणे आहेत.
• अर्धकेंद्रित (Semi-compact): मुख्य गावाभोवती काही घरे विखुरलेली असतात. उदा. विदर्भातील काही भाग.
• विखुरलेली (Dispersed): घरे दूरदूर, शेताजवळ किंवा डोंगरउतारावर असतात. उदा. कोकण, सह्याद्री आणि आदिवासी भाग (वाड्या, पाडे).
• रेषीय (Linear): रस्ता, नदी, कालवा किंवा किनाऱ्याच्या कडेने वसलेल्या वस्त्या. उदा. कोकण किनारपट्टी.
• इतर आकृतिबंध: वर्तुळाकार (तलाव किंवा मंदिराभोवती), आयताकृती आणि ताऱ्याकृती (रस्त्यांच्या संगमावर).

ब) नागरी वस्त्यांचे आकृतिबंध

• रेषीय: रेल्वेमार्गालगत वाढ. उदा. मुंबईची उपनगरे.
• त्रिज्याकृती (Radial): केंद्रातून सर्व दिशांनी रस्ते जातात. उदा. नागपूरसारखी केंद्रस्थानी असलेली शहरे.
• जाळीदार (Grid): नियोजित शहरांमध्ये आढळतो. उदा. नवी मुंबई.
• महानगरीय संकुल (Conurbation): अनेक शहरे एकत्र वाढतात. उदा. मुंबई–ठाणे–कल्याण–भिवंडी आणि पुणे–पिंपरी-चिंचवड.
• उपग्रह शहरे (Satellite Towns): मोठ्या शहराचा ताण कमी करण्यासाठी विकसित केलेली शहरे. उदा. नवी मुंबई.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) महाराष्ट्रातील लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे प्राकृतिक व आर्थिक घटक स्पष्ट करा आणि लोकसंख्येच्या घनतेचे प्रदेश सांगा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) महाराष्ट्रातील नागरीकरणाची कारणे व परिणाम सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) महाराष्ट्रातील स्थलांतराची कारणे व परिणाम यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) ग्रामीण व नागरी वस्त्यांमधील फरक स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) महाराष्ट्रातील ग्रामीण वस्त्यांचे आकृतिबंध उदाहरणांसह स्पष्ट करा.