मानवी भूगोलाची मूलतत्त्वे (Fundamentals of Human Geography) BAGgMjETB-5

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• मानवी भूगोलाचा अर्थ, स्वरूप आणि व्याप्ती
• मानवी भूगोलाच्या शाखा
• संकल्पना: निसर्गवाद (Determinism), संभववाद (Possibilism), नव-निसर्गवाद (Neo-determinism)
• मानवी वंश, वर्गीकरणाचे आधार आणि जी. टेलर यांच्यानुसार जागतिक वितरण
• मानव-पर्यावरण संबंध (एस्किमो, गोंड)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Introduction to Human Geography: Meaning, Nature and Scope of Human Geography; Branches of Human Geography; Concepts: Determinism, Possibilism, Neo-determinism; Human Races, Basis of Classification and G. Tylor world Distribution; Human-Environment Relationship (Eskimo, Gond)

१. मानवी भूगोलाचा अर्थ, स्वरूप आणि व्याप्ती (Meaning, Nature and Scope of Human Geography)

अर्थ

मानवी भूगोल (Human Geography) ही भूगोलाची एक प्रमुख शाखा आहे. मानव आणि त्याचे भौगोलिक पर्यावरण (Environment) यांच्यातील परस्परसंबंधांचा अभ्यास ती करते. पृथ्वीवर मानवी क्रिया कोठे, कशा आणि का घडतात, याचे स्पष्टीकरण ही शाखा देते.

महत्त्वाच्या व्याख्या

• फ्रेडरिक रॅटझेल (F. Ratzel): मानवी समाज आणि पृथ्वीचा पृष्ठभाग यांच्यातील संबंधांचा संश्लेषणात्मक (Synthetic) अभ्यास म्हणजे मानवी भूगोल. त्यांच्या Anthropogeographie या ग्रंथामुळे त्यांना मानवी भूगोलाचे जनक मानले जाते.
• एलन चर्चिल सेंपल (E. C. Semple): अस्थिर पृथ्वी आणि सतत क्रियाशील मानव यांच्यातील बदलत्या संबंधांचा अभ्यास म्हणजे मानवी भूगोल.
• विदाल दी ला ब्लाश (Vidal de la Blache): मानवी भूगोल पृथ्वी आणि मानव यांच्या परस्परसंबंधांची नवी संकल्पना मांडतो.

स्वरूप (Nature)

• मानवकेंद्रित: अभ्यासाचा केंद्रबिंदू मानव आहे.
• आंतरविद्याशाखीय (Interdisciplinary): अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, इतिहास, राज्यशास्त्र, मानववंशशास्त्र यांच्याशी जवळचा संबंध आहे.
• गतिशील (Dynamic): तंत्रज्ञान आणि समाज बदलतात, त्यानुसार मानव-पर्यावरण संबंधही बदलतात.
• प्रादेशिक व अवकाशीय (Spatial): मानवी क्रियांचे प्रादेशिक वितरण आणि त्यातील फरक अभ्यासले जातात.
• संश्लेषणात्मक: नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक घटक एकत्र विचारात घेतले जातात.

व्याप्ती (Scope)

• लोकसंख्येचे वितरण, घनता, रचना आणि स्थलांतर
• ग्रामीण व नागरी वसाहती आणि नागरीकरण
• आर्थिक क्रिया: शेती, उद्योग, व्यापार, वाहतूक
• संस्कृती, धर्म, भाषा आणि मानववंश
• राजकीय सीमा आणि प्रदेश, साधनसंपत्तीचा वापर, पर्यावरण समस्या
• प्रादेशिक नियोजन आणि शाश्वत विकास (Sustainable Development)

२. मानवी भूगोलाच्या शाखा (Branches of Human Geography)

याशिवाय वर्तनवादी भूगोल (Behavioural Geography), कल्याणकारी भूगोल (Welfare Geography) आणि पर्यटन भूगोल या नव्या शाखाही विकसित झाल्या आहेत.

३. संकल्पना: नियतिवाद, संभववाद, नव-नियतिवाद

अ) नियतिवाद / पर्यावरणवाद (Determinism)

अर्थ: निसर्ग किंवा भौगोलिक पर्यावरण मानवाच्या जीवनपद्धती, स्वभाव, संस्कृती आणि आर्थिक क्रिया ठरवते, अशी ही विचारधारा आहे. यात मानव निसर्गापुढे निष्क्रिय मानला जातो.

• पुरस्कर्ते: प्राचीन ग्रीक विचारवंत हिपोक्रेटीस, ॲरिस्टॉटल, स्ट्रॅबो; पुढे हम्बोल्ट, कार्ल रिटर, फ्रेडरिक रॅटझेल, एलन सेंपल आणि एल्सवर्थ हंटिंग्टन (हवामान व संस्कृती यांचा संबंध).
• सेंपल यांचे मत: मानव हा पृथ्वीच्या पृष्ठभागाची निर्मिती (उत्पादन) आहे.
• उदाहरण: वाळवंटातील लोकांचे भटके जीवन, ध्रुवीय प्रदेशातील एस्किमोंची शिकार-आधारित जीवनपद्धती.
• टीका: मानवाच्या बुद्धी, तंत्रज्ञान आणि निवड-स्वातंत्र्याकडे दुर्लक्ष होते.

ब) संभववाद (Possibilism)

अर्थ: निसर्ग अनेक संधी (शक्यता) उपलब्ध करून देतो आणि मानव आपल्या बुद्धी व तंत्रज्ञानाच्या जोरावर त्यातून निवड करतो. मानव सक्रिय घटक आहे.

• पुरस्कर्ते: विदाल दी ला ब्लाश (फ्रेंच विचारधारा), जीन ब्रुन्स; ‘संभववाद’ ही संज्ञा लुसियन फेव्र (Lucien Febvre) यांनी वापरली.
• फेव्र यांचे मत: कोठेही अनिवार्यता नाही, सर्वत्र शक्यता आहेत.
• उदाहरण: वाळवंटात कालव्याद्वारे शेती (इस्रायल), डोंगराळ भागात पायऱ्यांची शेती, धरणे व बोगदे.
• टीका: निसर्गाच्या मर्यादा आणि पर्यावरण ऱ्हासाकडे दुर्लक्ष होते.

क) नव-नियतिवाद (Neo-determinism)

अर्थ: ही नियतिवाद आणि संभववाद यांच्यातील मध्यम विचारधारा आहे. ती ग्रिफिथ टेलर (Griffith Taylor) यांनी मांडली. तिला ‘थांबा आणि जा नियतिवाद’ (Stop and Go Determinism) असेही म्हणतात.

• मानव शहरातील वाहतूक नियंत्रकाप्रमाणे (Traffic Controller) आहे. तो विकासाचा वेग कमी-जास्त करू शकतो, पण निसर्गाने दाखवलेली दिशा बदलू शकत नाही.
• निसर्गाच्या मर्यादांचा आदर करून विकास करावा, हा याचा संदेश आहे. शाश्वत विकासाशी ही विचारधारा जुळते.

४. मानववंश, वर्गीकरणाचे आधार आणि ग्रिफिथ टेलर यांचे जागतिक वितरण

मानववंश (Human Race) म्हणजे काय?

समान शारीरिक (आनुवंशिक) वैशिष्ट्ये असलेला आणि ती वैशिष्ट्ये पुढील पिढीकडे जाणारा मानवी समूह म्हणजे मानववंश. स्थूलमानाने कॉकेसॉइड (Caucasoid), मंगोलॉइड (Mongoloid) आणि निग्रॉइड (Negroid) असे तीन प्रमुख वंश मानले जातात.

वर्गीकरणाचे आधार

• त्वचेचा रंग: गोरा, पिवळसर, तपकिरी, काळा
• केसांचा प्रकार: सरळ, लहरी, कुरळे (लोकरीसारखे)
• डोक्याचा आकार – शीर्ष निर्देशांक (Cephalic Index): लांब डोके, मध्यम डोके, रुंद डोके
• नाकाचा आकार – नासिका निर्देशांक (Nasal Index)
• उंची (Stature), डोळ्यांचा रंग व आकार
• रक्तगट (Blood Group): आधुनिक आनुवंशिक आधार

ग्रिफिथ टेलर यांचा सिद्धांत (Zones and Strata / Migration Zone Theory)

• मानवाचे उगमस्थान मध्य आशिया असून तेथून मानवी समूह लाटांच्या स्वरूपात बाहेर पसरले.
• सर्वात जुने वंश सर्वात दूरच्या सीमावर्ती प्रदेशात ढकलले गेले, तर नवे वंश उगमस्थानाजवळ राहिले.
• त्यांनी मुख्यतः शीर्ष निर्देशांक आणि केसांचा प्रकार यांच्या आधारे सात वंश सांगितले.

५. मानव-पर्यावरण संबंध (एस्किमो, गोंड)

अ) एस्किमो (Eskimo / Inuit)

प्रदेश: आर्क्टिक टुंड्रा प्रदेश – ग्रीनलँड, उत्तर कॅनडा, अलास्का आणि सायबेरियाचा ईशान्य भाग.

• पर्यावरण: अतिशय थंड हवामान, दीर्घ हिवाळा, बर्फाच्छादित भूमी; वनस्पती अत्यल्प असल्याने शेती अशक्य.
• अन्न: सील, वॉलरस, व्हेल, मासे, कॅरिबू (रेनडिअर) यांची शिकार; मांसाहार प्रमुख.
• निवारा: हिवाळ्यात बर्फाच्या ठोकळ्यांचे घुमटाकार इग्लू (Igloo); उन्हाळ्यात कातड्याचे तंबू.
• वस्त्र: प्राण्यांच्या केसाळ कातड्यांचे जाड कपडे (पार्का).
• वाहतूक: कुत्र्यांनी ओढली जाणारी स्लेज गाडी, कयाक (Kayak) व उमियाक होड्या.
• साधने: हार्पून (भाला), चरबीच्या तेलाचे दिवे.
• आधुनिक बदल: स्नोमोबाईल, कायमस्वरूपी घरे आणि आधुनिक सुविधा यांमुळे जीवनपद्धती बदलत आहे.

निष्कर्ष: एस्किमोंचे जीवन हे पर्यावरणाशी जुळवून घेण्याचे (Adaptation) आणि नियतिवादाचे उत्तम उदाहरण आहे.

ब) गोंड (Gond)

प्रदेश: गोंड ही भारतातील सर्वात मोठ्या आदिवासी जमातींपैकी एक आहे. ते मध्य भारतात – मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, महाराष्ट्र (विदर्भ: गडचिरोली, चंद्रपूर इ.), तेलंगणा आणि ओडिशा येथे राहतात. मध्य भारताचा हा भाग ऐतिहासिकदृष्ट्या ‘गोंडवाना’ म्हणून ओळखला जातो.

• पर्यावरण: डोंगराळ, पठारी आणि घनदाट जंगलाचा प्रदेश; उष्ण, मान्सूनचे हवामान.
• व्यवसाय: पूर्वी स्थलांतरित (झूम) शेती; आता स्थायी शेती – भात, कोदो, कुटकी इ. भरड धान्ये. तसेच शिकार, मासेमारी आणि वनोपज गोळा करणे (मोहफुले, तेंदूपत्ता, डिंक, मध).
• निवारा: माती, बांबू व लाकडापासून बनवलेली, गवत/कौलांची घरे.
• भाषा व संस्कृती: गोंडी भाषा (द्रविड भाषाकुळ); बडा देव (पेरसा पेन) यांची उपासना; निसर्गपूजा; लोकनृत्य व गोंड चित्रकला प्रसिद्ध.
• सामाजिक संस्था: काही गोंड गटांमध्ये (विशेषतः बस्तरचे मुरिया) घोटुल हे युवकांचे सामूहिक केंद्र असते.
• इतिहास: चंद्रपूर, देवगड, गढा-मंडला येथे गोंड राजांची राज्ये होती.
• आधुनिक बदल: शिक्षण, रस्ते, शासकीय योजना यांमुळे बदल होत आहेत; मात्र जंगलतोड व विस्थापन या समस्याही आहेत.

निष्कर्ष: गोंड जमात जंगल-आधारित पर्यावरणाचा उपयोग करते आणि त्याचे संवर्धनही करते. हे संभववाद आणि नव-नियतिवादाचे उदाहरण मानता येते.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मानवी भूगोलाची व्याख्या सांगून त्याचे स्वरूप आणि व्याप्ती सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) नियतिवाद, संभववाद आणि नव-नियतिवाद या संकल्पना उदाहरणांसह स्पष्ट करा व त्यांची तुलना करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मानववंश वर्गीकरणाचे आधार सांगून ग्रिफिथ टेलर यांच्या मानववंशांच्या जागतिक वितरणावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) एस्किमो लोकांचे पर्यावरणाशी असलेले अनुकूलन स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) गोंड जमातीचे जीवन आणि पर्यावरण यांवर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक
• जगातील लोकसंख्येचे कल आणि वितरण
• लोकसंख्या रचना: वय, लिंग, साक्षरता
• स्थलांतर: प्रकार, कारणे आणि परिणाम

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Population Geography: Factors affecting population distribution; Population trends and Distribution in the World; Population Composition: Age, Sex, Literacy; Migration: Types, Causes and Effects

१. लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक (Factors affecting population distribution)

लोकसंख्या वितरण (Population Distribution) म्हणजे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर लोकसंख्या कशी पसरलेली आहे याचा आकृतिबंध. लोकसंख्येची घनता (Population Density) म्हणजे दर चौरस किलोमीटर क्षेत्रावर राहणाऱ्या लोकांची संख्या.

अ) भौगोलिक / नैसर्गिक घटक

• प्राकृतिक रचना (Relief): सपाट मैदानी प्रदेशात शेती, वाहतूक व वस्ती सोपी असल्याने दाट लोकसंख्या आढळते. उदा. गंगा मैदान. उंच पर्वत व खडकाळ भागात विरळ लोकसंख्या आढळते.
• हवामान (Climate): समशीतोष्ण व मध्यम पावसाच्या प्रदेशात दाट वस्ती आढळते. अतिथंड (ध्रुवीय) व अतिउष्ण-कोरड्या (वाळवंटी) प्रदेशात विरळ वस्ती आढळते.
• पाणी उपलब्धता: नद्यांचे काठ, सरोवरे व किनारी भागात लोकसंख्या जास्त असते. प्राचीन संस्कृती नदीकाठीच विकसित झाल्या.
• मृदा (Soil): सुपीक गाळाची मृदा असलेल्या प्रदेशात शेती विकसित होऊन दाट लोकसंख्या आढळते.
• नैसर्गिक वनस्पती: घनदाट विषुववृत्तीय जंगलांत (उदा. ॲमेझॉन खोरे) वस्ती विरळ असते.
• खनिजे व ऊर्जा साधने: खनिज प्रदेशात खाणकाम व उद्योगामुळे लोकसंख्या वाढते.

ब) आर्थिक घटक

• औद्योगिकीकरण: उद्योग असलेल्या भागात रोजगारामुळे लोकसंख्या केंद्रित होते.
• नागरीकरण: शहरांत रोजगार, शिक्षण, आरोग्य सुविधा असल्याने लोकसंख्या जास्त असते.
• वाहतूक व दळणवळण: रस्ते, लोहमार्ग, बंदरे असलेल्या भागात वस्ती वाढते.

क) सामाजिक, सांस्कृतिक व राजकीय घटक

• धार्मिक व सांस्कृतिक केंद्रे (उदा. तीर्थक्षेत्रे) लोकांना आकर्षित करतात.
• शासनाची धोरणे, सुरक्षितता व शांतता असलेल्या भागात लोकसंख्या वाढते; युद्ध, संघर्ष असलेल्या भागातून लोक स्थलांतर करतात.

२. जगातील लोकसंख्या प्रवृत्ती व वितरण (Population trends and Distribution in the World)

अ) लोकसंख्या वाढीची प्रवृत्ती

• प्राचीन काळी जन्मदर व मृत्युदर दोन्ही जास्त असल्याने लोकसंख्या वाढ अत्यंत मंद होती.
• औद्योगिक क्रांतीनंतर (१८ वे-१९ वे शतक) वैद्यकीय सुविधा, अन्नउत्पादन वाढ व स्वच्छता यामुळे मृत्युदर घटला व लोकसंख्या वेगाने वाढू लागली.
• २० व्या शतकात, विशेषतः १९५० नंतर विकसनशील देशांत झालेल्या जलद वाढीला लोकसंख्या विस्फोट (Population Explosion) म्हणतात.
• जगाची लोकसंख्या सुमारे १८०० च्या सुमारास १०० कोटी होती; संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार नोव्हेंबर २०२२ मध्ये ती ८०० कोटींवर पोहोचली.
• सध्या अनेक विकसित देशांत वाढीचा दर खूप कमी किंवा ऋणात्मक आहे, तर आफ्रिका व दक्षिण आशियातील काही देशांत तो अधिक आहे. (ताज्या आकडेवारीसाठी विद्यार्थ्यांनी अद्ययावत माहिती तपासावी.)

ब) जगातील लोकसंख्येचे वितरण

जगातील बहुसंख्य लोकसंख्या उत्तर गोलार्धात व आशिया खंडात राहते. संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार भारत हा सध्या जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश आहे.

३. लोकसंख्या संरचना: वय, लिंग, साक्षरता (Population Composition)

लोकसंख्या संरचना म्हणजे लोकसंख्येतील वय, लिंग, साक्षरता, व्यवसाय इत्यादी वैशिष्ट्यांनुसार केलेली विभागणी.

अ) वय संरचना (Age Composition)

• लोकसंख्या तीन गटांत विभागली जाते: ० ते १४ वर्षे (बालक – अवलंबित), १५ ते ५९/६४ वर्षे (कार्यशील गट), ६० किंवा ६५ वर्षांवरील (वृद्ध – अवलंबित).
• अवलंबित्व गुणोत्तर (Dependency Ratio): अवलंबित लोकसंख्येचे कार्यशील लोकसंख्येशी असलेले प्रमाण.
• वय-लिंग मनोरा (Age-Sex Pyramid): वय व लिंग संरचना दाखवणारा आलेख.

ब) लिंग संरचना (Sex Composition)

• लिंग गुणोत्तर (Sex Ratio): भारतात दर १००० पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या.
• भारत जनगणना २०११ नुसार लिंग गुणोत्तर ९४३ होते; केरळमध्ये ते सर्वाधिक होते.
• कमी लिंग गुणोत्तराची कारणे: मुलगा पसंती, स्त्री भ्रूणहत्या, स्त्रियांच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष, पुरुषांचे स्थलांतर (स्थलांतरित प्रदेशात).
• युरोपातील अनेक विकसित देशांत स्त्रियांचे प्रमाण पुरुषांपेक्षा जास्त आहे.

क) साक्षरता (Literacy)

• भारतीय जनगणनेनुसार ७ वर्षे व त्यावरील जी व्यक्ती कोणत्याही भाषेत समजून वाचू-लिहू शकते ती साक्षर मानली जाते.
• जनगणना २०११ नुसार भारताचा साक्षरता दर सुमारे ७४% होता; केरळ सर्वाधिक साक्षर राज्य होते.
• साक्षरतेवर परिणाम करणारे घटक: आर्थिक स्थिती, नागरीकरण, शैक्षणिक सुविधा, स्त्रियांचा दर्जा, शासकीय धोरणे.
• पुरुष-स्त्री साक्षरता व ग्रामीण-शहरी साक्षरता यांत अजूनही तफावत आढळते.

४. स्थलांतर: प्रकार, कारणे व परिणाम (Migration: Types, Causes and Effects)

स्थलांतर (Migration) म्हणजे लोकांनी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घ काळासाठी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी राहण्यासाठी जाणे. मूळ ठिकाणाला उगमस्थान व नव्या ठिकाणाला गंतव्यस्थान म्हणतात.

अ) स्थलांतराचे प्रकार

1. सीमेनुसार: अंतर्गत स्थलांतर (देशांतर्गत) व आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर.
2. प्रवाहानुसार: ग्रामीण ते ग्रामीण, ग्रामीण ते शहरी, शहरी ते शहरी, शहरी ते ग्रामीण.
3. कालावधीनुसार: तात्पुरते, हंगामी (उदा. ऊसतोड मजूर) व कायमस्वरूपी.
4. इच्छेनुसार: स्वेच्छित स्थलांतर व सक्तीचे स्थलांतर (उदा. युद्ध, फाळणी, आपत्ती).

ब) स्थलांतराची कारणे

याशिवाय सामाजिक कारणे – विवाह (भारतात स्त्रियांच्या स्थलांतराचे प्रमुख कारण), कौटुंबिक कारणे.

क) स्थलांतराचे परिणाम

• लोकसंख्यात्मक: उगमस्थानी लोकसंख्या घटते; गंतव्यस्थानी वाढते. लिंग गुणोत्तर व वय संरचनेत असमतोल निर्माण होतो.
• आर्थिक: उगमस्थानाला पैसे पाठवले जातात (Remittances) – हा सकारात्मक परिणाम. मात्र कुशल लोक बाहेर गेल्याने बुद्धिमत्ता पलायन (Brain Drain) होते.
• सामाजिक-सांस्कृतिक: विविध संस्कृतींचा संगम, नव्या कल्पनांचा प्रसार; पण कुटुंब विभक्त होणे, सांस्कृतिक संघर्ष.
• पर्यावरणीय: शहरांवर ताण – झोपडपट्ट्या, प्रदूषण, पाणीटंचाई, वाहतूक कोंडी.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणाऱ्या भौगोलिक व आर्थिक घटकांची सविस्तर चर्चा करा आणि जगातील दाट व विरळ लोकसंख्येचे प्रदेश स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) स्थलांतर म्हणजे काय? स्थलांतराचे प्रकार, कारणे व परिणाम सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) वय-लिंग मनोऱ्याचे प्रकार थोडक्यात स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: लिंग गुणोत्तर व त्यावर परिणाम करणारे घटक.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांत.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• वसाहतींचा अर्थ आणि प्रकार (ग्रामीण व नागरी)
• ग्रामीण वसाहती: प्रकार आणि आकृतिबंध
• नागरी वसाहती: आकृतिबंध, नागरी वसाहतींचे प्रकार
• वसाहतींचे कार्यात्मक वर्गीकरण
• नागरीकरण: अर्थ, कारणे आणि परिणाम

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Settlement Geography: Meaning and Types of Settlements (Rural and Urban); Rural Settlements: Types and Patterns; Urban Settlements: Pattern, Types of Urban Settlement; Functional Classification of Settlement.; Urbanization: Meaning, Causes and Effects

१. वस्तीचा अर्थ व प्रकार (ग्रामीण व नागरी)

वस्ती (Settlement) : मानव ज्या ठिकाणी कायम किंवा तात्पुरत्या स्वरूपात घरे बांधून समूहाने राहतो, त्या घरांच्या समूहाला वस्ती म्हणतात. वस्तीत घरे, रस्ते, शेते, पाणवठे, बाजार इत्यादी घटक येतात. वस्तीभूगोल (Settlement Geography) वस्त्यांचे स्थान, आकार, आकृतिबंध, कार्य व विकास यांचा अभ्यास करतो.

वस्तीच्या स्थानावर परिणाम करणारे घटक

• पाणीपुरवठा : नदी, तलाव, विहिरी यांच्या जवळ वस्त्या वसतात.
• भूरचना : सपाट, पूरमुक्त व उंच जमीन निवडली जाते.
• सुपीक जमीन : शेतीसाठी योग्य मृदा असलेल्या भागात वस्ती वाढते.
• सुरक्षितता : पूर्वी संरक्षणासाठी टेकड्या, किल्ले यांच्याजवळ वस्त्या वसत.
• वाहतूक व व्यापार : रस्ते, नदीकाठ, बंदरे यांच्याजवळ वस्ती वाढते.

वस्तीचे मुख्य प्रकार

• ग्रामीण वस्ती (Rural Settlement) : बहुसंख्य लोक प्राथमिक व्यवसायांवर (शेती, पशुपालन, मासेमारी) अवलंबून असतात.
• नागरी वस्ती (Urban Settlement) : बहुसंख्य लोक द्वितीयक व तृतीयक व्यवसायांवर (उद्योग, व्यापार, सेवा) अवलंबून असतात.

भारतीय जनगणनेनुसार नागरी वस्ती (जनगणना २०११ चे निकष) : (अ) नगरपालिका, महानगरपालिका, कॅन्टोन्मेंट इत्यादी असलेली वैधानिक शहरे (Statutory Towns); (ब) जनगणना शहरे (Census Towns) — लोकसंख्या किमान ५,०००, घनता किमान ४०० व्यक्ती प्रति चौ. कि.मी. आणि किमान ७५% पुरुष मुख्य कामगार बिगरशेती व्यवसायात. (नवीन जनगणनेनुसार निकष तपासावेत.)

२. ग्रामीण वस्ती : प्रकार व आकृतिबंध

(अ) ग्रामीण वस्तीचे प्रकार

1. केंद्रित/संहत वस्ती (Compact/Clustered) : घरे एकमेकांना लागून दाट समूहात असतात. सुपीक मैदाने, सुरक्षिततेची गरज असलेल्या भागात आढळते. उदा. गंगा मैदान, महाराष्ट्रातील बहुतेक पठारी गावे.
2. अर्ध-केंद्रित वस्ती (Semi-compact) : मुख्य गावाभोवती काही घरे थोडी दूर पसरलेली असतात. मूळ दाट वस्ती वाढताना असा प्रकार तयार होतो.
3. पाडे/वाड्यांची वस्ती (Hamleted) : एक गाव अनेक लहान पाड्यांमध्ये विभागलेले असते. सामाजिक-जातीय कारणांमुळे किंवा भूरचनेमुळे तयार होते. उदा. गंगेच्या मध्य-खालच्या मैदानातील काही भाग, सह्याद्रीतील वाड्या.
4. विखुरलेली वस्ती (Dispersed/Isolated) : घरे एकमेकांपासून दूर, शेतात किंवा डोंगरउतारावर विखुरलेली असतात. डोंगराळ, जंगल व आदिवासी भागात आढळते. उदा. मेळघाट, ईशान्य भारतातील डोंगराळ भाग.

(ब) ग्रामीण वस्तीचे आकृतिबंध (Patterns)

• रेषीय (Linear) : रस्ता, नदी, कालवा किंवा समुद्रकिनाऱ्याच्या कडेने घरे रांगेत. उदा. कोकण किनारा.
• आयताकृती (Rectangular) : सपाट मैदानात काटकोनात छेदणाऱ्या रस्त्यांभोवती.
• वर्तुळाकार (Circular) : तलाव, विहीर, मंदिर किंवा मोकळ्या जागेभोवती घरे.
• तारकाकृती (Star-like) : अनेक रस्ते एका बिंदूत मिळतात तेथे रस्त्यांच्या कडेने वस्ती पसरते.
• T, Y व क्रॉसआकार : रस्त्यांच्या संगमावर अनुक्रमे T, Y किंवा + आकारात वस्ती.
• दुहेरी गाव (Double Village) : नदीच्या दोन्ही काठांवर, पुलाने जोडलेली वस्ती.

३. नागरी वस्ती : आकृतिबंध व प्रकार

(अ) नागरी आकृतिबंध (Urban Pattern)

• जाळीदार/बुद्धिबळपट (Grid) : काटकोनात छेदणारे रस्ते; नियोजित शहरे. उदा. चंदीगड.
• अरीय/किरणाकार (Radial) : केंद्रापासून चारही बाजूंना रस्ते.
• रेषीय (Linear) : रेल्वे, महामार्ग किंवा किनाऱ्याच्या कडेने वाढ.
• अनियमित (Irregular) : जुन्या, अनियोजित शहरांचा मध्यभाग.

नागरी रचनेचे सिद्धांत : (१) संकेंद्री वलय सिद्धांत — ई. डब्ल्यू. बर्जेस (१९२५); (२) क्षेत्र (Sector) सिद्धांत — होमर हॉयट (१९३९); (३) बहुकेंद्र (Multiple Nuclei) सिद्धांत — हॅरिस व उलमन (१९४५).

(ब) आकारानुसार नागरी वस्तीचे प्रकार

• नगर (Town) : गावापेक्षा मोठी, बिगरशेती व्यवसाय प्रधान वस्ती.
• शहर (City) : भारतात सामान्यतः १ लाखापेक्षा अधिक लोकसंख्येची नागरी वस्ती.
• दशलक्षी शहर (Million City) : १० लाखांपेक्षा अधिक लोकसंख्या. उदा. नागपूर, पुणे.
• नगरसमूह (Conurbation) : अनेक शहरे वाढून एकमेकांत मिसळतात. संज्ञा पॅट्रिक गेडीस यांनी (१९१५) वापरली. उदा. मुंबई महानगर प्रदेश.
• महानगरीय पट्टा (Megalopolis) : अनेक महानगरांचा सलग पट्टा. जीन गॉटमन (१९६१) यांनी अमेरिकेच्या बोस्टन–वॉशिंग्टन पट्ट्यासाठी वापरली.
• महाशहर (Megacity) : १ कोटीपेक्षा अधिक लोकसंख्या. उदा. टोकियो, दिल्ली, मुंबई.

४. वस्तीचे कार्यात्मक वर्गीकरण

शहराचे प्रमुख कार्य (जे कार्य सर्वाधिक लोकांना रोजगार देते) यावरून वर्गीकरण केले जाते. अमेरिकेत सी. डी. हॅरिस (१९४३) यांनी शहरांचे कार्यात्मक वर्गीकरण केले.

टीप : बहुतेक मोठी शहरे बहुकार्यात्मक असतात; उदा. नागपूर — प्रशासकीय (विधिमंडळाचे हिवाळी अधिवेशन), व्यापारी व वाहतूक केंद्र.

५. नागरीकरण : अर्थ, कारणे व परिणाम

अर्थ : एकूण लोकसंख्येतील नागरी लोकसंख्येचे प्रमाण वाढत जाण्याची प्रक्रिया म्हणजे नागरीकरण (Urbanization). यात लोकांचे ग्रामीण भागातून शहरात स्थलांतर व जीवनशैलीत बदल होतो. जनगणना २०११ नुसार भारताची सुमारे ३१% लोकसंख्या नागरी होती; जगात आता निम्म्याहून अधिक लोक शहरात राहतात (नवीनतम आकडे तपासावेत).

कारणे

• औद्योगिकीकरण : कारखान्यांमुळे रोजगार निर्मिती.
• ग्रामीण-नागरी स्थलांतर : शेतीतील बेरोजगारी, दुष्काळ (ढकल घटक) व शहरातील संधी (ओढ घटक).
• सुविधा : शिक्षण, आरोग्य, वीज, मनोरंजन.
• वाहतूक व दळणवळण विकास.
• नैसर्गिक वाढ व गावांचे शहरात पुनर्वर्गीकरण.
• सरकारी धोरणे : औद्योगिक वसाहती, शहर विकास योजना.

परिणाम

सकारात्मक : आर्थिक विकास, रोजगार, उत्तम सेवा, सामाजिक बदल, साक्षरता वाढ, जातीय बंधने शिथिल.

नकारात्मक :

• झोपडपट्ट्यांची वाढ (उदा. मुंबईतील धारावी).
• वाहतूक कोंडी, घरांची टंचाई.
• हवा, पाणी व ध्वनी प्रदूषण.
• पाणीपुरवठा, कचरा व सांडपाणी व्यवस्थापनावर ताण.
• गुन्हेगारी, बेरोजगारी व सामाजिक विषमता.
• शेतजमिनीचे बिगरशेतीत रूपांतर.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) ग्रामीण वस्तीचे प्रकार व आकृतिबंध आकृत्यांसह सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) नागरीकरणाचा अर्थ सांगून त्याची कारणे व परिणाम सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) ग्रामीण व नागरी वस्तीतील फरक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) वस्तीचे कार्यात्मक वर्गीकरण उदाहरणांसह लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : नगरसमूह (Conurbation) व महानगरीय पट्टा (Megalopolis).

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• संस्कृती: अर्थ आणि घटक
• जगातील सांस्कृतिक प्रदेश (मूलभूत)
• आर्थिक क्रिया: प्राथमिक, द्वितीयक, तृतीयक
• शेती: प्रकार (निर्वाह आणि व्यापारी)
• उद्योग: लोह व पोलाद, सुती वस्त्रोद्योग
• वाहतूक आणि दळणवळण: आर्थिक विकासातील भूमिका

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Cultural and Economic Aspects: Culture: Meaning and Elements; Cultural Regions of the World (Basic); Economic Activities: Primary, Secondary, Tertiary; Agriculture: Types (sustenance and commercial); Industry: Iron & steel, Cotton Textile.; Transport and Communication: Role in Economic and Development

१. संस्कृती : अर्थ आणि घटक (Culture: Meaning and Elements)

अर्थ : मानवी समूहाची जीवन जगण्याची एकूण पद्धत म्हणजे संस्कृती (Culture). ती पिढ्यानपिढ्या शिकून पुढे दिली जाते. ती जन्मजात नसते, तर शिकलेली (Learned) असते.

संस्कृतीची वैशिष्ट्ये

• संस्कृती शिकलेली व सामाजिक असते.
• ती एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरित होते.
• ती परिवर्तनशील (Dynamic) असते.
• प्रत्येक प्रदेशाची संस्कृती पर्यावरणानुसार वेगळी असते.

संस्कृतीचे प्रकार

• भौतिक संस्कृती (Material Culture) : घरे, कपडे, अवजारे, वाहने, यंत्रे.
• अभौतिक संस्कृती (Non-material Culture) : भाषा, धर्म, श्रद्धा, मूल्ये, रूढी, परंपरा.

संस्कृतीचे प्रमुख घटक (Elements)

1. भाषा (Language) : विचारांची देवाणघेवाण व संस्कृती टिकवण्याचे मुख्य साधन.
2. धर्म (Religion) : श्रद्धा, सण, उपासना पद्धती व जीवनमूल्ये ठरवतो.
3. रूढी व परंपरा : विवाह, जन्म-मृत्यू विधी, सामाजिक नियम.
4. आहार व वेशभूषा : हवामान व उपलब्ध साधनांवर अवलंबून.
5. कला व साहित्य : संगीत, नृत्य, चित्रकला, स्थापत्य.
6. तंत्रज्ञान (Technology) : अवजारे, शेती पद्धती, उद्योग.
7. सामाजिक व राजकीय संस्था : कुटुंब, जात, शासनव्यवस्था, कायदा.

२. जगातील सांस्कृतिक प्रदेश (Cultural Regions of the World – Basic)

भाषा, धर्म, वंश, जीवनपद्धती, अर्थव्यवस्था इत्यादी समान सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये असलेला भूभाग म्हणजे सांस्कृतिक प्रदेश (Cultural Region). विविध भूगोलतज्ज्ञांनी वेगवेगळी वर्गीकरणे दिली आहेत; खालील सामान्य वर्गीकरण अभ्यासासाठी उपयुक्त आहे.

३. आर्थिक व्यवसाय : प्राथमिक, द्वितीयक, तृतीयक (Economic Activities)

उत्पन्न मिळवण्यासाठी मानव जे कार्य करतो त्यास आर्थिक व्यवसाय (Economic Activities) म्हणतात.

चतुर्थक (Quaternary) : ज्ञानाधारित सेवा – संशोधन, माहिती तंत्रज्ञान (IT), सल्ला सेवा. पंचमक (Quinary) : उच्चस्तरीय निर्णय घेणारे – वरिष्ठ अधिकारी, धोरणकर्ते (गोल्ड कॉलर).

विकसित देशांत तृतीयक क्षेत्राचा वाटा जास्त, तर विकसनशील देशांत प्राथमिक क्षेत्रावर अवलंबून लोकसंख्या जास्त असते.

४. शेतीचे प्रकार : उदरनिर्वाह व व्यापारी (Agriculture: Subsistence and Commercial)

(अ) उदरनिर्वाह शेती (Subsistence Agriculture)

शेतकरी कुटुंबाच्या गरजेपुरते उत्पादन घेतो; बाजारासाठी शिल्लक फार कमी असते.

• स्थलांतरित शेती (Shifting Cultivation) : जंगल तोडून व जाळून शेती; जमिनीचा कस कमी झाल्यावर नवी जागा. भारतात ईशान्य भागात झूम, मलेशिया-इंडोनेशियात लदांग, मेक्सिको व मध्य अमेरिकेत मिल्पा.
• सखोल उदरनिर्वाह शेती (Intensive Subsistence) : लहान शेते, जास्त मनुष्यबळ, भात हे प्रमुख पीक; मान्सून आशिया (भारत, चीन, बांगलादेश).
• भटके पशुपालन (Nomadic Herding) : चाऱ्याच्या शोधात स्थलांतर; सहारा, मध्य आशिया.

(ब) व्यापारी शेती (Commercial Agriculture)

बाजारात विक्रीसाठी मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन; यंत्रे, खते, भांडवलाचा वापर.

• मळ्याची शेती (Plantation) : चहा, कॉफी, रबर, ऊस; आसाम, केरळ, श्रीलंका, मलेशिया.
• विस्तृत धान्य शेती (Extensive Grain Farming) : गहू; प्रेअरी (उत्तर अमेरिका), पंपास (अर्जेंटिना), स्टेप्स (युरेशिया), डाऊन्स (ऑस्ट्रेलिया).
• मिश्र शेती (Mixed Farming) : पिके व पशुपालन एकत्र; पश्चिम युरोप.
• दुग्ध व्यवसाय (Dairy Farming), भूमध्य सागरी शेती (फळे, द्राक्षे), बागायती/भाजीपाला शेती (Market Gardening).

५. उद्योग : लोखंड-पोलाद व सुती कापड (Industry: Iron & Steel, Cotton Textile)

(अ) लोखंड-पोलाद उद्योग (Iron & Steel Industry)

हा मूलभूत उद्योग (Basic Industry) आहे, कारण इतर उद्योगांना यंत्रे व कच्चा माल पुरवतो.

• कच्चा माल : लोहखनिज, कोकिंग कोळसा, चुनखडी, मँगनीज.
• स्थानिकीकरणाचे घटक : कच्च्या मालाची जवळीक, कोळसा व वीज, पाणी, वाहतूक, बाजारपेठ, भांडवल, कुशल कामगार.
• भारतातील केंद्रे : जमशेदपूर (टाटा स्टील, स्थापना १९०७), भिलाई, राउरकेला, दुर्गापूर, बोकारो, विशाखापट्टणम, सेलम, भद्रावती. बहुतेक केंद्रे छोटा नागपूर पठार परिसरात आहेत.
• जगातील प्रमुख प्रदेश : चीन, जपान, अमेरिका (पिट्सबर्ग), जर्मनी (रूर प्रदेश), रशिया, भारत. ताज्या उपलब्ध माहितीनुसार चीन हा सर्वात मोठा उत्पादक आहे; विद्यार्थ्यांनी नवीनतम आकडे तपासावेत.

(ब) सुती कापड उद्योग (Cotton Textile Industry)

• स्थानिकीकरणाचे घटक : कापसाची उपलब्धता, दमट हवामान (धागा तुटत नाही), स्वस्त मजूर, बाजारपेठ, बंदर सुविधा, भांडवल, वीज.
• भारत : आधुनिक कापड गिरणी उद्योगाची खरी सुरुवात मुंबई येथे १८५४ मध्ये झाली. मुंबई – कॉटनोपोलिस; अहमदाबाद – भारताचे मँचेस्टर; कोईमतूर – दक्षिण भारताचे मँचेस्टर; कानपूर – उत्तर भारताचे मँचेस्टर.
• महाराष्ट्र : मुंबई, सोलापूर, इचलकरंजी, नागपूर (एम्प्रेस मिल), अकोला.
• जग : मँचेस्टर-लँकेशायर (इंग्लंड), चीन, भारत, जपान (ओसाका), अमेरिका.
• समस्या : जुनी यंत्रसामग्री, कृत्रिम धाग्यांची स्पर्धा, वीजटंचाई, कामगार प्रश्न.

६. वाहतूक व दळणवळण : आर्थिक विकासातील भूमिका (Transport and Communication: Role in Economic Development)

वाहतूक (Transport) म्हणजे माणसे व वस्तूंची एका ठिकाणाहून दुसरीकडे ने-आण; दळणवळण (Communication) म्हणजे माहिती व संदेशांची देवाणघेवाण. यांना अर्थव्यवस्थेच्या जीवनवाहिन्या (Lifelines) म्हणतात.

• वाहतुकीचे प्रकार : रस्ते, लोहमार्ग, जलमार्ग, हवाई मार्ग, नळमार्ग (Pipeline).
• दळणवळणाची साधने : टपाल, दूरध्वनी, मोबाईल, इंटरनेट, उपग्रह, रेडिओ, दूरदर्शन, वृत्तपत्रे.

आर्थिक विकासातील भूमिका

1. शेती विकास : खते, बियाणे पोहोचवणे व शेतमाल बाजारात नेणे.
2. औद्योगिकीकरण : कच्चा माल व पक्का माल यांची वाहतूक.
3. व्यापार वाढ : देशांतर्गत व आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठ विस्तारते.
4. रोजगार निर्मिती : वाहतूक, पर्यटन, IT क्षेत्रात रोजगार.
5. प्रादेशिक समतोल : मागास व दुर्गम भागांचा विकास.
6. नागरीकरण व सेवा : शिक्षण, आरोग्य सेवा सर्वत्र पोहोचतात.
7. राष्ट्रीय एकात्मता व संरक्षण : सैन्याची हालचाल, आपत्ती काळात मदत.
8. जागतिकीकरण : इंटरनेट व उपग्रहांमुळे जग जागतिक खेडे (Global Village) बनले.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शेतीचे प्रकार सांगून उदरनिर्वाह शेती व व्यापारी शेती यांचे उदाहरणांसह सविस्तर वर्णन करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) लोखंड-पोलाद उद्योगाच्या स्थानिकीकरणाचे घटक स्पष्ट करून भारतातील व जगातील प्रमुख केंद्रांचे वर्णन करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) संस्कृतीचा अर्थ सांगून संस्कृतीचे प्रमुख घटक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) प्राथमिक, द्वितीयक व तृतीयक आर्थिक व्यवसायांवर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) आर्थिक विकासात वाहतूक व दळणवळणाची भूमिका स्पष्ट करा.