आर्थिक भूगोलाची मूलतत्त्वे (Fundamentals of Economic Geography) BAGgMjETA-5

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• आर्थिक भूगोलाचा अर्थ, स्वरूप आणि व्याप्ती
• मूलभूत संकल्पना: वस्तू, सेवा, उत्पादन, उपभोग
• आर्थिक क्रियांच्या स्थानीकरणावर परिणाम करणारे घटक
• आर्थिक क्रियांचे वर्गीकरण (प्राथमिक, द्वितीयक, तृतीयक, चतुर्थक)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Introduction to Economic Geography: Meaning, Nature and Scope of Economic Geography; Basic Concepts: Goods, Services, Production, Consumption; Factors affecting location of economic activities; Classification of Economic Activities (Primary, Secondary, Tertiary, Quaternary)

१. आर्थिक भूगोलाचा अर्थ, स्वरूप व व्याप्ती

अर्थ

आर्थिक भूगोल (Economic Geography) ही मानवी भूगोलाची एक महत्त्वाची शाखा आहे. पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर मानवाच्या आर्थिक क्रिया कुठे, कशा व का वितरित झाल्या आहेत, याचा अभ्यास आर्थिक भूगोलात केला जातो. उत्पादन, वितरण, विनिमय (Exchange) आणि उपभोग या क्रियांचा प्रदेशानुसार होणारा बदल हा त्याचा मुख्य विषय आहे.

व्याख्या

• जे. डब्ल्यू. अलेक्झांडर (J. W. Alexander): संपत्तीचे उत्पादन, विनिमय व उपभोग यांच्याशी संबंधित मानवी क्रियांमध्ये पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर आढळणाऱ्या प्रादेशिक भिन्नतेचा अभ्यास म्हणजे आर्थिक भूगोल.
• सोपी व्याख्या: मानवाच्या उदरनिर्वाहाच्या क्रिया आणि भौगोलिक पर्यावरण यांच्यातील परस्परसंबंधांचा अभ्यास म्हणजे आर्थिक भूगोल.

स्वरूप (Nature)

• स्थानिक/प्रादेशिक स्वरूप: आर्थिक क्रियांचे स्थान व वितरण यांचा अभ्यास.
• आंतरविद्याशाखीय: अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, कृषिशास्त्र, भूशास्त्र इत्यादी विषयांशी जवळचा संबंध.
• गतिशील (Dynamic): तंत्रज्ञान, लोकसंख्या व बाजारपेठ बदलल्याने आर्थिक क्रियाही बदलतात.
• मानव-पर्यावरण संबंध: पर्यावरणाचा आर्थिक क्रियांवर आणि आर्थिक क्रियांचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम.
• उपयोजित (Applied): प्रादेशिक नियोजन, औद्योगिक स्थाननिश्चिती व संसाधन व्यवस्थापनासाठी उपयुक्त.

व्याप्ती (Scope)

1. संसाधन भूगोल: जमीन, पाणी, खनिजे, ऊर्जा यांचे वितरण व उपयोग.
2. कृषी भूगोल: शेतीचे प्रकार, पिकांचे वितरण.
3. औद्योगिक भूगोल: उद्योगांचे स्थान व औद्योगिक प्रदेश.
4. वाहतूक भूगोल: रस्ते, लोहमार्ग, जलमार्ग, हवाई मार्ग.
5. व्यापार भूगोल: देशांतर्गत व आंतरराष्ट्रीय व्यापार.
6. सेवा व विकास: सेवा क्षेत्र, आर्थिक विकास व प्रादेशिक असमतोल.

२. मूलभूत संकल्पना: वस्तू, सेवा, उत्पादन, उपभोग

(अ) वस्तू (Goods)

मानवी गरजा पूर्ण करणाऱ्या, डोळ्यांना दिसणाऱ्या व स्पर्श करता येणाऱ्या (मूर्त) पदार्थांना वस्तू म्हणतात. उदा. धान्य, कापड, यंत्रे.

• मुक्त वस्तू (Free Goods): निसर्गात मुबलक व विनामूल्य उपलब्ध – उदा. हवा, सूर्यप्रकाश.
• आर्थिक वस्तू (Economic Goods): दुर्मीळ असून त्यांना किंमत असते – उदा. गहू, मोबाईल.
• उपभोग्य वस्तू (Consumer Goods): थेट वापरासाठी – उदा. अन्न, कपडे.
• भांडवली वस्तू (Capital Goods): इतर वस्तूंच्या उत्पादनासाठी – उदा. ट्रॅक्टर, यंत्रसामग्री.

(ब) सेवा (Services)

मानवी गरजा पूर्ण करणाऱ्या पण न दिसणाऱ्या (अमूर्त) क्रिया म्हणजे सेवा. उदा. शिक्षण, वैद्यकीय उपचार, बँकिंग, वाहतूक.

• अमूर्त असतात, साठवता येत नाहीत.
• उत्पादन व उपभोग बहुधा एकाच वेळी होतो.
• सेवा देणाऱ्या व्यक्तीपासून वेगळ्या करता येत नाहीत.

(क) उत्पादन (Production)

नैसर्गिक संसाधनांवर प्रक्रिया करून उपयुक्तता (Utility) निर्माण करणे म्हणजे उत्पादन. उदा. कापसापासून कापड तयार करणे.

उत्पादनाचे घटक: (१) भूमी (Land) (२) श्रम (Labour) (३) भांडवल (Capital) (४) संघटन/उद्योजक (Organisation/Entrepreneur).

(ड) उपभोग (Consumption)

मानवी गरजा पूर्ण करण्यासाठी वस्तू व सेवांचा प्रत्यक्ष वापर म्हणजे उपभोग. उपभोग हे सर्व आर्थिक क्रियांचे अंतिम उद्दिष्ट आहे. उपभोगाची पातळी उत्पन्न, लोकसंख्या, संस्कृती व राहणीमान यांवर अवलंबून असते.

३. आर्थिक क्रियांच्या स्थानावर परिणाम करणारे घटक

(अ) भौगोलिक/प्राकृतिक घटक

• प्राकृतिक रचना (Relief): सपाट मैदानी प्रदेशात शेती, उद्योग व वाहतूक सुलभ.
• हवामान: पिकांचे प्रकार व मानवी कार्यक्षमता ठरवते. उदा. सुती कापड उद्योगाला दमट हवामान उपयुक्त.
• मृदा: सुपीक गाळाच्या मृदेत दाट शेती.
• पाणीपुरवठा: शेती, उद्योग व वस्तीसाठी आवश्यक.
• कच्चा माल व खनिजे: वजनदार कच्चा माल वापरणारे उद्योग कच्च्या मालाजवळ उभारले जातात. उदा. लोह-पोलाद उद्योग.
• ऊर्जा साधने: कोळसा, जलविद्युत, खनिज तेल यांची उपलब्धता.

(आ) मानवी/आर्थिक घटक

• श्रम: स्वस्त व कुशल मजुरांची उपलब्धता.
• भांडवल: गुंतवणुकीसाठी पैसा व बँकिंग सुविधा.
• बाजारपेठ: नाशवंत व ग्राहकाभिमुख वस्तूंचे उद्योग बाजारपेठेजवळ.
• वाहतूक व दळणवळण: स्वस्त व जलद वाहतूक.
• तंत्रज्ञान: आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे प्रतिकूल प्रदेशातही आर्थिक क्रिया शक्य.
• शासकीय धोरण: कर सवलती, विशेष आर्थिक क्षेत्रे, मागास भागांसाठी प्रोत्साहन.
• एकत्रीकरणाचे फायदे (Agglomeration): एकाच ठिकाणी अनेक उद्योग असल्याने सुविधा सामायिक होतात.

४. आर्थिक क्रियांचे वर्गीकरण

(१) प्राथमिक क्रिया (Primary Activities)

निसर्गाकडून थेट संसाधने मिळवण्याच्या क्रिया. उदा. शेती, पशुपालन, मासेमारी, वनोद्योग, खाणकाम, शिकार. पर्यावरणावर सर्वाधिक अवलंबून. यातील कामगारांना लाल कॉलर (Red Collar) कामगार म्हणतात.

(२) द्वितीयक क्रिया (Secondary Activities)

प्राथमिक उत्पादनांवर प्रक्रिया करून अधिक उपयुक्त वस्तू तयार करणे. उदा. कापड, साखर, लोह-पोलाद उद्योग, बांधकाम. कामगार – निळी कॉलर (Blue Collar).

(३) तृतीयक क्रिया (Tertiary Activities)

प्रत्यक्ष वस्तू निर्माण न करता सेवा पुरवणाऱ्या क्रिया. उदा. व्यापार, वाहतूक, बँकिंग, आरोग्य, शिक्षण, पर्यटन.

(४) चतुर्थक क्रिया (Quaternary Activities)

ज्ञान, माहिती व संशोधनावर आधारित उच्च बौद्धिक सेवा. उदा. माहिती तंत्रज्ञान, संशोधन व विकास (R&D), सल्लागार सेवा, माहिती प्रक्रिया. कामगार – पांढरी कॉलर (White Collar).

टीप: उच्च पातळीवरील निर्णय घेणाऱ्या क्रियांना काही अभ्यासक पंचम क्रिया (Quinary) म्हणतात – सोनेरी कॉलर (Gold Collar).

तुलनात्मक तक्ता

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) आर्थिक भूगोलाची व्याख्या सांगून त्याचे स्वरूप व व्याप्ती सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) आर्थिक क्रियांच्या स्थानावर परिणाम करणारे भौगोलिक व मानवी घटक सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) आर्थिक क्रियांचे वर्गीकरण (प्राथमिक, द्वितीयक, तृतीयक व चतुर्थक) उदाहरणांसह थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: वस्तू व सेवा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: उत्पादन व उत्पादनाचे घटक.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• संसाधनांचा अर्थ आणि प्रकार
• शेती: प्रकार आणि वितरण (निर्वाह शेती आणि व्यापारी शेती)
• जगातील प्रमुख पिके (तांदूळ, गहू आणि कापूस)
• मासेमारी आणि वनसंपदा: महत्त्व आणि वितरण

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Resources and Primary Activities: Meaning and Types of Resources; Agriculture: Types and Distribution (Subsistence and Commercial); Major Crops of the World (Rice, Wheat and Cotton); Fishing and Forestry: Importance and Distribution

१. संसाधनांचा अर्थ व प्रकार (Meaning and Types of Resources)

अर्थ: मानवाच्या गरजा पूर्ण करणारी, तंत्रज्ञानाने वापरता येणारी आणि आर्थिकदृष्ट्या उपयुक्त असलेली प्रत्येक वस्तू म्हणजे संसाधन (Resource). एखादी वस्तू मानवाला उपयोगी पडते तेव्हाच ती संसाधन बनते.

संसाधनांची वैशिष्ट्ये

• उपयुक्तता: मानवी गरज भागवण्याची क्षमता.
• तंत्रज्ञानावर अवलंबित्व: तंत्रज्ञान बदलले की संसाधनाचे मूल्य बदलते.
• गतिशीलता: संसाधनाची संकल्पना काळानुसार बदलते.
• मर्यादितता: बहुतेक संसाधने मर्यादित असतात.

संसाधनांचे प्रकार

याशिवाय नैसर्गिक, मानवी (Human resource) आणि मानवनिर्मित (Man-made) असेही वर्गीकरण केले जाते. मानव स्वतः ज्ञान व कौशल्यामुळे सर्वात महत्त्वाचे संसाधन मानला जातो.

२. शेती: प्रकार व वितरण (निर्वाह व व्यापारी शेती)

शेती ही जगातील सर्वात महत्त्वाची प्राथमिक आर्थिक क्रिया (Primary Activity) आहे. हवामान, माती, भूरचना, पाणी, बाजारपेठ, भांडवल व तंत्रज्ञान यांवर शेतीचे प्रकार अवलंबून असतात.

अ) निर्वाह शेती (Subsistence Agriculture)

शेतकरी आपल्या कुटुंबाच्या गरजेपुरते उत्पादन घेतो; विक्रीसाठी अल्प उत्पादन उरते.

• स्थलांतरित शेती (Shifting Cultivation): जंगल तोडून व जाळून काही वर्षे शेती, नंतर नवीन जागा. उदा. ईशान्य भारतात झूम, मध्य अमेरिकेत मिल्पा, मलेशिया-इंडोनेशियात लदांग. आढळ: ॲमेझॉन खोरे, काँगो खोरे, आग्नेय आशिया.
• सघन निर्वाह शेती (Intensive Subsistence): लहान शेतजमीन, जास्त मनुष्यबळ, एकाच जमिनीत वर्षात अनेक पिके. आढळ: मान्सून आशिया – भारत, चीन, बांगलादेश, आग्नेय आशिया. मुख्य पीक – तांदूळ.

वैशिष्ट्ये: लहान शेते, पारंपरिक अवजारे, कमी भांडवल, कमी उत्पादकता, अन्नधान्य पिकांवर भर.

ब) व्यापारी शेती (Commercial Agriculture)

बाजारात विक्रीसाठी मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन घेतले जाते.

• विस्तृत धान्य शेती (Extensive Grain Farming): विशाल शेते, यंत्रांचा वापर, मुख्यतः गहू. आढळ: उत्तर अमेरिकेतील प्रेअरी, अर्जेंटिनातील पंपास, युरेशियातील स्टेप्स, ऑस्ट्रेलियातील डाऊन्स.
• मळ्याची शेती (Plantation Agriculture): एकाच नगदी पिकाचे मोठे मळे – चहा, कॉफी, रबर, ऊस, केळी. आढळ: भारत, श्रीलंका, ब्राझील, मलेशिया, इंडोनेशिया.
• मिश्र शेती (Mixed Farming): पीक उत्पादन व पशुपालन एकत्र. आढळ: पश्चिम युरोप, अमेरिकेचा पूर्व भाग.
• दुग्ध व्यवसाय (Dairy Farming): शहरी बाजारपेठेजवळ. आढळ: डेन्मार्क, नेदरलँड्स, न्यूझीलंड.

३. जगातील प्रमुख पिके (तांदूळ, गहू व कापूस)

अ) तांदूळ (Rice)

• तापमान: उष्ण व दमट हवामान, साधारण २०° ते २७° से.पेक्षा अधिक.
• पर्जन्य: सुमारे १०० ते २०० सें.मी.; कमी पावसात जलसिंचन आवश्यक.
• माती: पाणी धरून ठेवणारी चिकणयुक्त गाळाची माती; नदीखोरी व त्रिभुज प्रदेश.
• इतर: स्वस्त व मुबलक मनुष्यबळ.
• वितरण: मान्सून आशिया हे मुख्य क्षेत्र – चीन व भारत आघाडीवर; त्यानंतर बांगलादेश, इंडोनेशिया, व्हिएतनाम, थायलंड, म्यानमार. भारतात पश्चिम बंगाल, उत्तर प्रदेश, पंजाब, आंध्र प्रदेश इ.

ब) गहू (Wheat)

• तापमान: पेरणीवेळी थंड (सुमारे १०° ते १५° से.) व पिकताना उबदार व कोरडे (सुमारे २०° ते २५° से.).
• पर्जन्य: सुमारे ५० ते ७५ सें.मी.; कमी पावसात सिंचन.
• माती: सुपीक गाळाची किंवा पोयट्याची (Loam) माती.
• वितरण: चीन, भारत, रशिया, अमेरिका, कॅनडा, फ्रान्स, युक्रेन, ऑस्ट्रेलिया, अर्जेंटिना. भारतात पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश.

क) कापूस (Cotton)

• तापमान: सुमारे २१° ते ३०° से.; सुमारे २०० पेक्षा अधिक दंवरहित (Frost-free) दिवस आवश्यक.
• पर्जन्य: सुमारे ५० ते १०० सें.मी.; बोंडे फुटताना कोरडे व स्वच्छ हवामान.
• माती: काळी कापसाची माती (रेगूर) सर्वोत्तम; गाळाची मातीही उपयुक्त.
• वितरण: चीन, भारत, अमेरिका, ब्राझील, पाकिस्तान, उझबेकिस्तान. भारतात महाराष्ट्र (विदर्भ), गुजरात, तेलंगणा.

४. मासेमारी व वनसंपत्ती: महत्त्व व वितरण

अ) मासेमारी (Fishing)

महत्त्व: प्रथिनयुक्त अन्न, रोजगार, परकीय चलन, खते व औषधे (माशांचे तेल), किनारी प्रदेशांची अर्थव्यवस्था.

अनुकूल घटक: उथळ भूखंड मंच (Continental Shelf), उष्ण व थंड सागरी प्रवाहांचा संगम, प्लँक्टनची विपुलता, दंतुर किनारा, थंड हवामान (मासे टिकवणे सोपे), बाजारपेठ.

• वायव्य पॅसिफिक: जपान, चीन, रशियाचा पूर्व किनारा – कुरोशिओ व ओयाशिओ प्रवाहांचा संगम.
• ईशान्य अटलांटिक: उत्तर समुद्र, डॉगर बँक – नॉर्वे, ब्रिटन, आइसलँड.
• वायव्य अटलांटिक: ग्रँड बँक्स (न्यूफाउंडलंड) – गल्फ स्ट्रीम व लॅब्राडोर प्रवाहांचा संगम.
• ईशान्य पॅसिफिक: अलास्का व ब्रिटिश कोलंबिया – सामन मासे.
• इतर: पेरूचा किनारा (हम्बोल्ट थंड प्रवाह, अँचोव्ही मासे); भारतात केरळ, गुजरात, महाराष्ट्र किनारा.

ब) वनसंपत्ती (Forestry)

महत्त्व: लाकूड, इंधन, कागद, औषधी वनस्पती, डिंक, लाख, बांबू; मृदा संधारण, पर्जन्यावर प्रभाव, कार्बन शोषण, वन्यजीव अधिवास, आदिवासींची उपजीविका.

• उष्ण कटिबंधीय सदाहरित वने: ॲमेझॉन, काँगो खोरे, आग्नेय आशिया – कठीण लाकूड (महोगनी, एबनी).
• उष्ण कटिबंधीय पानझडी (मान्सून) वने: भारत, म्यानमार – साग, साल.
• समशीतोष्ण पानझडी वने: पश्चिम युरोप, पूर्व अमेरिका – ओक, मॅपल.
• शंकूधारी वने (टायगा): रशिया, कॅनडा, स्कँडिनेव्हिया – मऊ लाकूड (पाइन, स्प्रूस, फर); कागद व लगदा उद्योग.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शेतीचे प्रकार सांगून निर्वाह शेती व व्यापारी शेती यांची वैशिष्ट्ये व जागतिक वितरण सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) तांदूळ व गहू पिकांसाठी आवश्यक भौगोलिक परिस्थिती सांगून त्यांचे जगातील वितरण स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) संसाधनांचा अर्थ सांगून त्यांचे प्रकार थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: जगातील प्रमुख मासेमारी क्षेत्रे.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: वनसंपत्तीचे महत्त्व.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• उद्योग: अर्थ आणि प्रकार (लघु, मोठे, कुटीर)
• उद्योगांच्या स्थानीकरणावर प्रभाव टाकणारे घटक
• जगातील प्रमुख औद्योगिक प्रदेश
• वाहतूक आणि व्यापार: प्रकार आणि महत्त्व

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Secondary and Tertiary Activities: Industry: Meaning and Types (Small, Large, Cottage); Factors influencing industrial location; Major Industrial Regions of the World; Transport and Trade: Types and Importance

१. उद्योग : अर्थ व प्रकार (लघु, मोठे, कुटीर)

उद्योगाचा अर्थ

उद्योग (Industry) म्हणजे कच्च्या मालावर प्रक्रिया करून अधिक उपयुक्त आणि अधिक मूल्य असलेल्या वस्तू तयार करण्याची आर्थिक क्रिया. उदा. कापसापासून कापड, ऊसापासून साखर, लोहखनिजापासून पोलाद. उद्योग हे द्वितीयक व्यवसाय (Secondary Activities) आहेत, कारण ते प्राथमिक व्यवसायांतून मिळालेल्या कच्च्या मालावर आधारित असतात.

उद्योगांचे प्रकार (आकार व भांडवलानुसार)

• कुटीर उद्योग (Cottage Industry) : कारागीर आपल्या घरी, कुटुंबातील सदस्यांच्या मदतीने, साध्या हत्यारांनी वस्तू तयार करतो. भांडवल अत्यल्प, स्थानिक कच्चा माल व स्थानिक बाजारपेठ. उदा. हातमाग, कुंभारकाम, बांबूकाम, टोपल्या, खादी.
• लघु उद्योग (Small Scale Industry) : घराबाहेर लहान कारखान्यात, मर्यादित भांडवल, थोडे मजूर व वीजेवर चालणारी यंत्रे वापरून उत्पादन. उदा. सायकलचे सुटे भाग, प्लास्टिक वस्तू, खाद्यपदार्थ प्रक्रिया, होजियरी.
• मोठे उद्योग (Large Scale Industry) : प्रचंड भांडवल, अत्याधुनिक यंत्रसामग्री, हजारो कामगार व मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन; देशी व परदेशी बाजारपेठ. उदा. लोह-पोलाद, मोटार वाहन, सिमेंट, जहाजबांधणी, खते.

टीप : भारतात सूक्ष्म, लघु व मध्यम उद्योगांची (MSME) अधिकृत व्याख्या गुंतवणूक व उलाढालीच्या मर्यादेवर आधारित असून ती वेळोवेळी बदलते; नवीनतम मर्यादा विद्यार्थ्यांनी तपासाव्यात.

महत्त्व : कुटीर व लघु उद्योग ग्रामीण रोजगार देतात, कमी भांडवलात चालतात आणि पारंपरिक कला जपतात; तर मोठे उद्योग राष्ट्रीय उत्पन्न, निर्यात व पायाभूत विकास वाढवतात.

२. उद्योगांच्या स्थानिकीकरणावर परिणाम करणारे घटक

एखादा उद्योग विशिष्ट ठिकाणीच का उभा राहतो, याचा अभ्यास म्हणजे उद्योग स्थानिकीकरण (Industrial Location). जर्मन अर्थशास्त्रज्ञ आल्फ्रेड वेबर (Alfred Weber) यांनी १९०९ मध्ये किमान खर्च सिद्धांत (Least Cost Theory) मांडला; त्यानुसार वाहतूक, मजुरी व संलग्नता खर्च सर्वात कमी असेल तेथे उद्योग उभारला जातो.

अ) भौगोलिक (नैसर्गिक) घटक

1. कच्चा माल : वजन घटणारा (weight-losing) कच्चा माल असल्यास उद्योग त्याच्या जवळ उभारले जातात. उदा. साखर कारखाने ऊस क्षेत्रात, लोह-पोलाद उद्योग लोहखनिज व कोळसा क्षेत्राजवळ.
2. ऊर्जा/शक्ती साधने : कोळसा, जलविद्युत, खनिज तेल. उदा. ॲल्युमिनियम उद्योगाला स्वस्त व भरपूर वीज लागते.
3. पाणीपुरवठा : कापड, रसायन, कागद उद्योगांना भरपूर पाणी लागते.
4. हवामान : दमट हवामान सुती धागा कातण्यास उपयुक्त (उदा. मुंबई, लँकेशायर).
5. भूपृष्ठ : सपाट व स्वस्त जमीन उपलब्ध असणे.

ब) आर्थिक व मानवी घटक

1. मजूर : स्वस्त व कुशल मजुरांची उपलब्धता.
2. बाजारपेठ : नाशवंत किंवा वजनाने वाढणाऱ्या वस्तूंचे उद्योग बाजारपेठेजवळ असतात.
3. वाहतूक व दळणवळण : रस्ते, लोहमार्ग, बंदरे यांची सोय.
4. भांडवल व बँकिंग सुविधा.
5. सरकारी धोरण : करसवलती, औद्योगिक वसाहती (MIDC), विशेष आर्थिक क्षेत्रे (SEZ), मागास भागांसाठी प्रोत्साहन.
6. संलग्नता लाभ (Agglomeration) : एकाच भागात अनेक उद्योग असल्याने सेवा, सुटे भाग व कुशल मजूर सहज मिळतात.
7. तंत्रज्ञान व ऐतिहासिक कारणे : लवकर सुरुवात झालेल्या ठिकाणी उद्योग टिकून राहतात (Industrial Inertia).

३. जगातील प्रमुख औद्योगिक प्रदेश

• उत्तर अमेरिका – ईशान्य अमेरिका व ग्रेट लेक्स प्रदेश : जगातील मोठा उत्पादन पट्टा (Manufacturing Belt). पिट्सबर्ग – लोह-पोलाद, डेट्रॉईट – मोटार उद्योग, शिकागो – यंत्रे व अन्नप्रक्रिया. कारणे : अपलेशियन कोळसा, लेक सुपीरियर भागातील लोहखनिज, ग्रेट लेक्सचा जलमार्ग.
• पश्चिम युरोप : जर्मनीचा रूर प्रदेश (कोळसा, लोह-पोलाद, रसायने; ऱ्हाईन नदी जलमार्ग), ब्रिटनमधील मिडलँड्स व लँकेशायर (औद्योगिक क्रांतीचे जन्मस्थान), फ्रान्स, बेल्जियम, नेदरलँड्स.
• रशिया व पूर्व युरोप : मॉस्को प्रदेश, उरल प्रदेश (खनिज संपत्ती), कुझनेत्स्क खोरे (कोळसा).
• जपान : केइहिन (टोकियो-योकोहामा), हान्शिन (ओसाका-कोबे), नागोया. कच्चा माल आयात करूनही तंत्रज्ञान, कुशल मजूर व बंदरांमुळे प्रगती; इलेक्ट्रॉनिक्स, मोटारी, जहाजबांधणी.
• चीन : पूर्व किनारपट्टी – शांघाय, पर्ल नदी त्रिभुज प्रदेश, बीजिंग-तियानजिन; ईशान्य चीनमध्ये अवजड उद्योग. आज चीनला ‘जगाचा कारखाना’ म्हटले जाते.
• भारत : हुगळी पट्टा (ताग), मुंबई-पुणे पट्टा (कापड, वाहन, रसायने), छोटा नागपूर पठार (लोह-पोलाद, खनिजे), अहमदाबाद-वडोदरा, बेंगळुरू-चेन्नई (माहिती तंत्रज्ञान, वाहन).

४. वाहतूक व व्यापार : प्रकार व महत्त्व

वाहतूक (Transport) – प्रकार

1. रस्ते वाहतूक : कमी अंतरासाठी स्वस्त व लवचिक; घरोघरी सेवा (door-to-door). उदा. महामार्ग, द्रुतगती मार्ग.
2. लोहमार्ग वाहतूक : अवजड माल व प्रवाशांची लांब पल्ल्याची स्वस्त वाहतूक. उदा. ट्रान्स-सायबेरियन लोहमार्ग (मॉस्को ते व्लादिवोस्तोक) – जगातील सर्वात लांब लोहमार्गांपैकी एक.
3. जलवाहतूक : अंतर्गत (नद्या, कालवे – उदा. ऱ्हाईन, ग्रेट लेक्स) व सागरी. सर्वात स्वस्त. महत्त्वाचे कालवे : सुएझ कालवा (१८६९) व पनामा कालवा (१९१४).
4. हवाई वाहतूक : सर्वात वेगवान पण महाग; मौल्यवान, नाशवंत माल व आपत्कालीन सेवा.
5. नळमार्ग (Pipeline) : खनिज तेल, नैसर्गिक वायू, पाणी यांची अखंड वाहतूक.

व्यापार (Trade) – प्रकार

• अंतर्गत व्यापार : देशाच्या सीमेतच होणारा व्यापार.
• आंतरराष्ट्रीय व्यापार : दोन किंवा अधिक देशांमधील आयात-निर्यात. हा द्विपक्षीय (दोन देश) किंवा बहुपक्षीय (अनेक देश) असतो.
• व्यापारतोल (Balance of Trade) : निर्यात व आयात मूल्यातील फरक; निर्यात जास्त असल्यास अनुकूल, आयात जास्त असल्यास प्रतिकूल.
• आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे नियमन जागतिक व्यापार संघटना (WTO) करते; ती १९९५ मध्ये स्थापन झाली.

वाहतूक व व्यापाराचे महत्त्व

• कच्चा माल कारखान्यापर्यंत व तयार माल बाजारपेठेपर्यंत पोहोचवणे.
• प्रादेशिक विशेषीकरण व श्रमविभागणीस चालना.
• रोजगारनिर्मिती आणि राष्ट्रीय उत्पन्नात वाढ.
• परकीय चलन मिळवणे व आवश्यक वस्तूंची उपलब्धता.
• आपत्ती व दुष्काळ काळात मदत पोहोचवणे; संरक्षणासाठी उपयुक्त.
• सांस्कृतिक देवाणघेवाण, राष्ट्रीय एकात्मता व जागतिकीकरण.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) उद्योगांच्या स्थानिकीकरणावर परिणाम करणारे भौगोलिक व आर्थिक घटक उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) जगातील प्रमुख औद्योगिक प्रदेशांचे वर्णन करा व त्यांच्या विकासाची कारणे सांगा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) कुटीर, लघु व मोठे उद्योग यांतील फरक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) वाहतुकीचे प्रकार सांगून त्यांचे महत्त्व थोडक्यात लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : आंतरराष्ट्रीय व्यापार व व्यापारतोल.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• आर्थिक विकास आणि आर्थिक वृद्धीच्या संकल्पना
• विकासाचे निर्देशक: स्थूल देशांतर्गत उत्पादन (GDP), मानव विकास निर्देशांक (HDI)
• भारतातील प्रादेशिक विकास आणि विषमता
• शाश्वत विकास आणि संसाधन संवर्धन

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Economic Development and Issues: Concepts of Economic Development and Growth; Indicators of Development: GDP, HDI; Regional Development and Inequality in India; Sustainable Development and Resource Conservation

१. आर्थिक विकास आणि आर्थिक वृद्धी यांच्या संकल्पना

आर्थिक वृद्धी (Economic Growth): एखाद्या देशातील वस्तू व सेवांच्या एकूण उत्पादनात ठराविक काळात होणारी वाढ म्हणजे आर्थिक वृद्धी. ही प्रामुख्याने संख्यात्मक (Quantitative) संकल्पना आहे. ती सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP), राष्ट्रीय उत्पन्न व दरडोई उत्पन्नातील वाढीवरून मोजली जाते.

आर्थिक विकास (Economic Development): उत्पन्नवाढीसोबतच लोकांच्या राहणीमानात, आरोग्य, शिक्षण, रोजगार, दारिद्र्य निर्मूलन व सामाजिक कल्याणात होणारी सर्वांगीण सुधारणा म्हणजे आर्थिक विकास. ही गुणात्मक (Qualitative) संकल्पना आहे.

आर्थिक विकासाची वैशिष्ट्ये

• ही दीर्घकालीन व सतत चालणारी प्रक्रिया आहे.
• दरडोई उत्पन्नात वाढ व उत्पन्नाचे समान वाटप होते.
• आर्थिक संरचनेत बदल होतो – प्राथमिक क्षेत्राकडून द्वितीयक व तृतीयक क्षेत्राकडे.
• दारिद्र्य, बेरोजगारी व विषमता कमी होते.
• तंत्रज्ञान, पायाभूत सुविधा व संस्थात्मक सुधारणा होतात.

आर्थिक वृद्धी व आर्थिक विकास यांतील फरक

२. विकासाचे निर्देशक: GDP व HDI

(अ) सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP)

एका वर्षात देशाच्या भौगोलिक सीमेत उत्पादित झालेल्या सर्व अंतिम वस्तू व सेवांचे एकूण बाजारमूल्य म्हणजे GDP.

• सकल राष्ट्रीय उत्पादन (GNP) = GDP + परदेशातून मिळणारे निव्वळ उत्पन्न.
• दरडोई उत्पन्न = राष्ट्रीय उत्पन्न ÷ एकूण लोकसंख्या.
• गुण: मोजण्यास सोपे, देशांची तुलना करता येते, आर्थिक वृद्धीचा दर समजतो.
• दोष: उत्पन्नाचे वाटप दाखवत नाही, पर्यावरणाचा ऱ्हास विचारात घेत नाही, गृहिणींचे घरगुती काम व अनौपचारिक क्षेत्र यांचा पूर्ण समावेश नसतो, आरोग्य-शिक्षण दाखवत नाही.

(ब) मानव विकास निर्देशांक (HDI)

संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाने (UNDP) १९९० मध्ये पहिला मानव विकास अहवाल (Human Development Report) प्रसिद्ध केला. ही संकल्पना पाकिस्तानी अर्थशास्त्रज्ञ महबूब उल हक यांनी मांडली; त्यात अमर्त्य सेन यांच्या 'क्षमता दृष्टिकोनाचा' (Capability Approach) मोठा प्रभाव आहे.

HDI चे तीन घटक:

1. आरोग्य – जन्मवेळचे अपेक्षित आयुर्मान.
2. शिक्षण – शालेय शिक्षणाची सरासरी वर्षे व अपेक्षित वर्षे.
3. राहणीमान – दरडोई सकल राष्ट्रीय उत्पन्न (GNI, क्रयशक्ती समता – PPP आधारे).

HDI चे मूल्य ० ते १ दरम्यान असते. १ च्या जवळ मूल्य म्हणजे उच्च विकास. देशांचे वर्गीकरण – अति उच्च, उच्च, मध्यम व निम्न मानव विकास. भारत सामान्यतः 'मध्यम मानव विकास' गटात येतो; भारताचा क्रमांक व मूल्य दरवर्षी बदलतात, म्हणून विद्यार्थ्यांनी नवीनतम अहवाल तपासावा.

HDI चे महत्त्व: विकासाचा मानवकेंद्रित दृष्टिकोन, केवळ उत्पन्नापलीकडे जाऊन आरोग्य व शिक्षणाचा विचार. मर्यादा: असमानता, लिंगभेद, पर्यावरण, स्वातंत्र्य यांचा थेट समावेश नाही (त्यासाठी IHDI, GDI सारखे पूरक निर्देशांक वापरले जातात).

३. भारतातील प्रादेशिक विकास व विषमता

प्रादेशिक विषमता (Regional Inequality): देशातील विविध राज्ये, जिल्हे किंवा प्रदेश यांच्यात उत्पन्न, औद्योगिकीकरण, पायाभूत सुविधा, शिक्षण व आरोग्य यांबाबत आढळणारी असमानता म्हणजे प्रादेशिक विषमता.

भारतातील विषमतेचे स्वरूप

• पंजाब, हरियाणा, महाराष्ट्र, गुजरात, तमिळनाडू, केरळ यांसारखी राज्ये तुलनेने विकसित.
• बिहार, उत्तर प्रदेश, ओडिशा, झारखंड, छत्तीसगड यांसारखी राज्ये तुलनेने मागास.
• राज्यांतर्गत विषमता – उदा. महाराष्ट्रात पश्चिम महाराष्ट्र विरुद्ध विदर्भ व मराठवाडा.
• शहरी-ग्रामीण विषमता.

विषमतेची कारणे

• भौगोलिक: डोंगराळ भाग, वाळवंट, पूरप्रवण किंवा दुष्काळी प्रदेश.
• ऐतिहासिक: ब्रिटिश काळात बंदर-शहरांभोवतीच (मुंबई, कोलकाता, चेन्नई) विकास झाला.
• पायाभूत सुविधांचा अभाव: वाहतूक, वीज, सिंचन.
• गुंतवणुकीचे केंद्रीकरण: उद्योग व खाजगी भांडवल विकसित भागांकडे आकर्षित होते.
• शेतीवरील अवलंबित्व व हरितक्रांतीचा असमान लाभ.
• सामाजिक घटक – कमी साक्षरता, लोकसंख्या वाढ, प्रशासनातील कमतरता.

परिणाम

स्थलांतर, शहरांवरील ताण, असंतोष, स्वतंत्र राज्याची मागणी, नक्षलवादासारख्या समस्या, राष्ट्रीय एकात्मतेवर परिणाम.

उपाययोजना

• पंचवार्षिक योजनांमध्ये संतुलित प्रादेशिक विकासाचे उद्दिष्ट.
• मागास क्षेत्र विकास कार्यक्रम – डोंगरी क्षेत्र, दुष्काळप्रवण क्षेत्र, आदिवासी उपयोजना.
• नीती आयोग (NITI Aayog, २०१५) चा 'आकांक्षी जिल्हे कार्यक्रम' (Aspirational Districts Programme).
• वित्त आयोगामार्फत राज्यांना निधी वाटप.
• महाराष्ट्रात प्रादेशिक असमतोलाबाबत दांडेकर समिती व नंतरच्या समित्या; कलम ३७१(२) अंतर्गत विदर्भ, मराठवाडा व उर्वरित महाराष्ट्रासाठी वैधानिक विकास मंडळे.
• मागास भागात उद्योगांना करसवलती, पायाभूत सुविधा, कौशल्य विकास.

४. शाश्वत विकास व संसाधन संवर्धन

शाश्वत विकास (Sustainable Development): ब्रंटलँड अहवाल – 'Our Common Future' (१९८७) नुसार, "भावी पिढ्यांच्या गरजा पूर्ण करण्याच्या क्षमतेशी तडजोड न करता वर्तमान पिढीच्या गरजा पूर्ण करणारा विकास म्हणजे शाश्वत विकास."

शाश्वत विकासाचे तीन आधारस्तंभ

1. आर्थिक – सातत्यपूर्ण उत्पन्नवाढ.
2. सामाजिक – समता, दारिद्र्य निर्मूलन.
3. पर्यावरणीय – निसर्ग व परिसंस्थांचे संरक्षण.

महत्त्वाचे टप्पे

• १९८७ – ब्रंटलँड अहवाल.
• १९९२ – रिओ दी जानेरो येथील वसुंधरा परिषद (Earth Summit), 'अजेंडा २१'.
• २०१५ – संयुक्त राष्ट्रांची १७ शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs), लक्ष्य वर्ष २०३०.

संसाधन संवर्धन (Resource Conservation)

संसाधनांचा काटकसरीने, योग्य व नियोजनबद्ध वापर करून ती भावी पिढ्यांसाठी टिकवणे म्हणजे संसाधन संवर्धन.

• मृदा संवर्धन: समोच्च नांगरणी, पायऱ्यांची शेती, बांधबंदिस्ती, वनीकरण.
• जल संवर्धन: पावसाचे पाणी साठवण (Rainwater Harvesting), पाणलोट क्षेत्र विकास, ठिबक व तुषार सिंचन.
• वन संवर्धन: वृक्षारोपण, सामाजिक वनीकरण, संयुक्त वन व्यवस्थापन; लोकसहभागाचे उदाहरण – चिपको आंदोलन.
• ऊर्जा संवर्धन: सौर, पवन, जलविद्युत यांसारख्या नवीकरणीय ऊर्जेचा वापर.
• 3R तत्त्व: कमी वापर (Reduce), पुनर्वापर (Reuse), पुनर्चक्रीकरण (Recycle).

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) आर्थिक वृद्धी व आर्थिक विकास यांच्या संकल्पना स्पष्ट करून त्यांतील फरक सविस्तर लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतातील प्रादेशिक विषमतेची कारणे, परिणाम व उपाययोजना सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मानव विकास निर्देशांक (HDI) वर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) विकासाचा निर्देशक म्हणून GDP च्या मर्यादा स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) शाश्वत विकास व संसाधन संवर्धनाच्या पद्धती यावर टीप लिहा.