भूगोलाचा परिचय GMjT-1 · Introduction to Geography

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• भूगोलाचा अर्थ, व्याख्या, स्वरूप व व्याप्ती
  (Meaning, Definition, nature and scope of Geography)
• शास्त्रांच्या वर्गीकरणातील भूगोलाचे स्थान
  (Place of Geography in classification of Sciences)
• भूगोलाच्या शाखा
  (Branches of Geography)
• भूगोलाचा इतर विषयांशी संबंध
  (Geography and its relation with other disciplines.)
• भूगोलाच्या पाच संकल्पना – स्थान, स्थळ, आंतरक्रिया, हालचाल, प्रदेश
  (Five themes of Geography- Location, Place, Interaction, Movement, region)

भूगोलाचा अर्थ, व्याख्या, स्वरूप व व्याप्ती (Meaning, Definition, Nature and Scope)

अर्थ: भूगोल (Geography) हा शब्द ग्रीक भाषेतील Geo म्हणजे पृथ्वी आणि Graphein म्हणजे वर्णन करणे या दोन शब्दांपासून बनला आहे. म्हणजे भूगोल म्हणजे पृथ्वीचे वर्णन. हा शब्द प्रथम ग्रीक विद्वान इरॅटोस्थेनिस (Eratosthenes) याने वापरला. त्याला भूगोलाचा जनक मानले जाते.

व्याख्या:

• हार्टशॉर्न (R. Hartshorne): भूगोल हे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील स्थलपरत्वे बदलणाऱ्या वैशिष्ट्यांचे (Areal Differentiation) अचूक, सुव्यवस्थित व तर्कशुद्ध वर्णन करणारे शास्त्र आहे.
• कार्ल रिटर (Carl Ritter): भूगोल म्हणजे मानवाचे घर असलेल्या पृथ्वीचा अभ्यास.
• हम्बोल्ट (A. von Humboldt): भूगोल हे निसर्गातील विविध घटकांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करणारे शास्त्र आहे.
• विडाल डी ला ब्लाश (Vidal de la Blache): भूगोल हे स्थानांचे शास्त्र आहे; मानव आणि निसर्ग यांच्या संबंधांचा तो अभ्यास करतो.

स्वरूप (Nature):

1. भूगोल हे अवकाशीय (Spatial) शास्त्र आहे. "कोठे?" आणि "का?" या प्रश्नांची उत्तरे ते शोधते.
2. हे संश्लेषणात्मक (Synthetic) शास्त्र आहे. इतर शास्त्रांतील माहिती एकत्र करून प्रदेशाचे समग्र चित्र देते.
3. भूगोल नैसर्गिक व सामाजिक या दोन्ही शास्त्रांमधील पूल (Bridge) आहे.
4. हे गतिशील (Dynamic) शास्त्र आहे; काळानुसार त्याचे विषय व पद्धती बदलत आहेत.
5. हे निरीक्षण, क्षेत्रकार्य (Field work) व नकाशा यांवर आधारित व्यावहारिक शास्त्र आहे.

व्याप्ती (Scope): भूगोलाची व्याप्ती खूप मोठी आहे. शिलावरण (Lithosphere), वातावरण (Atmosphere), जलावरण (Hydrosphere) आणि जीवावरण (Biosphere) या चारही आवरणांचा व त्यांतील मानवी क्रियांचा अभ्यास भूगोलात होतो. शेती, उद्योग, वाहतूक, लोकसंख्या, नगरे, पर्यावरण, आपत्ती व्यवस्थापन, नियोजन असे अनेक विषय त्यात येतात.

आधुनिक काळात भूगोलाची व्याप्ती आणखी वाढली आहे. प्रादेशिक नियोजन (Regional Planning), नगर नियोजन, पाणलोट विकास, हवामान बदल, शाश्वत विकास (Sustainable Development) यांसारख्या प्रश्नांवर भूगोलतज्ज्ञ काम करतात. उपग्रह छायाचित्रे व संगणकामुळे भूगोल आता उपयोजित (Applied) शास्त्र बनले आहे.

शास्त्रांच्या वर्गीकरणातील भूगोलाचे स्थान (Place of Geography in Classification of Sciences)

जर्मन तत्त्वज्ञ इमॅन्युएल कांट (Immanuel Kant) यांनी ज्ञानाचे तीन प्रकार सांगितले. नंतर हेटनर (Hettner) व हार्टशॉर्न यांनी हा विचार पुढे नेला.

इतिहास "केव्हा?" हा प्रश्न विचारतो, तर भूगोल "कोठे?" हा प्रश्न विचारतो. म्हणून भूगोल आणि इतिहास ही दोन्ही समग्र (Integrating) शास्त्रे आहेत. भूगोलाचे स्थान नैसर्गिक व सामाजिक शास्त्रांच्या मध्यभागी आहे.

भूगोलाच्या शाखा (Branches of Geography)

भूगोलाच्या दोन प्रमुख शाखा आहेत: प्राकृतिक भूगोल (Physical Geography) व मानवी भूगोल (Human Geography). अभ्यास पद्धतीनुसार पद्धतशीर भूगोल (Systematic) आणि प्रादेशिक भूगोल (Regional) असेही दोन दृष्टिकोन आहेत.

याशिवाय नकाशाशास्त्र (Cartography), दूरसंवेदन (Remote Sensing) व भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS) या तांत्रिक शाखाही आहेत.

भूगोलाचा इतर विषयांशी संबंध (Relation with Other Disciplines)

• भूशास्त्र (Geology): खडक व भूरचनेची माहिती भूरूपशास्त्राला मिळते.
• इतिहास (History): घटना कोठे घडल्या हे भूगोल सांगतो; म्हणून ऐतिहासिक भूगोल (Historical Geography) ही शाखा तयार झाली.
• अर्थशास्त्र (Economics): साधनसंपत्ती, शेती, उद्योग यांचा अभ्यास आर्थिक भूगोलात होतो.
• राज्यशास्त्र (Political Science): सीमा, राज्ये व भू-राजकारण (Geopolitics) यांचा अभ्यास.
• समाजशास्त्र (Sociology): लोकसंख्या, जात, धर्म, ग्रामीण व नागरी समाज.
• गणित व सांख्यिकी (Mathematics & Statistics): नकाशा प्रक्षेपण, संख्यात्मक विश्लेषण.
• वनस्पतीशास्त्र व प्राणीशास्त्र: जैविक भूगोलाचा आधार.
• भौतिकशास्त्र व रसायनशास्त्र: तापमान, वायुदाब, वारे, सागरी पाण्याची क्षारता समजण्यासाठी उपयोगी.

थोडक्यात, भूगोल इतर शास्त्रांकडून माहिती घेतो आणि ती स्थानाच्या संदर्भात मांडतो. म्हणून भूगोलाला "शास्त्रांची माता (Mother of Sciences)" असेही म्हणतात.

भूगोलाच्या पाच संकल्पना (Five Themes of Geography)

अमेरिकेतील भूगोल शिक्षक संस्थांनी (NCGE व AAG, 1984) भूगोल शिकवण्यासाठी पाच मूलभूत संकल्पना (Themes) मांडल्या:

1. स्थान (Location): एखादी जागा नेमकी कोठे आहे. निरपेक्ष स्थान (Absolute Location) अक्षांश-रेखांशाने सांगतात, उदा. नागपूर साधारण 21°09′ उ. अक्षांश, 79°05′ पू. रेखांश. सापेक्ष स्थान (Relative Location) दुसऱ्या ठिकाणाच्या संदर्भात सांगतात, उदा. नागपूर भारताच्या मध्यभागी आहे.
2. स्थळ (Place): एखाद्या ठिकाणाची नैसर्गिक (हवामान, भूरूप) व मानवी (भाषा, संस्कृती, इमारती) वैशिष्ट्ये. उदा. नागपूर – संत्र्यांचे शहर.
3. मानव–पर्यावरण आंतरक्रिया (Human–Environment Interaction): मानव पर्यावरणावर अवलंबून असतो, त्यात बदल करतो व त्याच्याशी जुळवून घेतो. उदा. धरणे, सिंचन, जंगलतोड.
4. स्थलांतर / हालचाल (Movement): लोक, वस्तू व विचार यांची एका ठिकाणाहून दुसरीकडे होणारी हालचाल. उदा. ग्रामीण भागातून पुणे-मुंबईकडे स्थलांतर.
5. प्रदेश (Region): समान वैशिष्ट्ये असलेला भूभाग. उदा. विदर्भ, कोकण, दख्खन पठार, कापूस पट्टा.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी) भूगोलाचा अर्थ व व्याख्या सांगून भूगोलाचे स्वरूप व व्याप्ती स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी) भूगोलाच्या पाच संकल्पना उदाहरणांसह सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी) शास्त्रांच्या वर्गीकरणातील भूगोलाचे स्थान थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी) टीप लिहा: भूगोलाच्या प्रमुख शाखा.
5. (लघुत्तरी) भूगोलाचा अर्थशास्त्र व इतिहास यांच्याशी असलेला संबंध स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• सूर्यमाला
  (Solar System.)
• पृथ्वी – एक अद्वितीय ग्रह
  (Earth as an unique Planet)
• पृथ्वीच्या गती – परिवलन व परिभ्रमण
  (The Earth Movement. Rotation and revolution.)
• अक्षांश व रेखांश
  (Latitudes and longitudes)

सूर्यमाला (Solar System)

अर्थ: सूर्य आणि त्याच्याभोवती गुरुत्वाकर्षणामुळे फिरणारे ग्रह, उपग्रह, बटुग्रह, लघुग्रह, धूमकेतू व उल्का यांच्या समूहाला सूर्यमाला म्हणतात.

• सूर्य (Sun): सूर्यमालेचा केंद्रबिंदू. तो एक मध्यम आकाराचा तारा आहे. सूर्यमालेच्या एकूण वस्तुमानापैकी सुमारे 99.8% वस्तुमान सूर्यात आहे. सूर्यप्रकाश पृथ्वीवर पोहोचायला सुमारे 8 मिनिटे 20 सेकंद लागतात.
• ग्रह (Planets): आठ ग्रह आहेत – बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगळ, गुरू, शनी, युरेनस, नेपच्यून. 2006 मध्ये आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्र संघाने (IAU) प्लुटोला बटुग्रह (Dwarf Planet) ठरवले.
• अंतर्ग्रह (Inner / Terrestrial Planets): बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगळ – लहान, खडकाळ, जास्त घनता.
• बाह्यग्रह (Outer / Jovian Planets): गुरू, शनी, युरेनस, नेपच्यून – मोठे, वायुरूप, कमी घनता, अनेक उपग्रह व कडी (Rings).
• लघुग्रह पट्टा (Asteroid Belt): मंगळ व गुरू यांच्या दरम्यान.
• सर्वात मोठा ग्रह – गुरू; सूर्याच्या सर्वात जवळ – बुध; सर्वात उष्ण – शुक्र; लाल ग्रह – मंगळ.

उत्पत्ती: सूर्यमालेच्या उत्पत्तीबाबत कांट व लाप्लास यांचा तेजोमेघ सिद्धांत (Nebular Hypothesis) प्रसिद्ध आहे. त्यानुसार फिरणाऱ्या तप्त वायूच्या मेघापासून सूर्य व ग्रह तयार झाले.

पृथ्वी – एक अद्वितीय ग्रह (Earth as a Unique Planet)

सूर्यमालेत जीवसृष्टी असलेला एकमेव ज्ञात ग्रह म्हणजे पृथ्वी. म्हणून तिला अद्वितीय ग्रह किंवा निळा ग्रह (Blue Planet) म्हणतात. कारणे:

1. योग्य अंतर: सूर्यापासून सरासरी अंतर सुमारे 15 कोटी कि.मी. (149.6 दशलक्ष कि.मी.). त्यामुळे तापमान फार जास्त किंवा फार कमी नाही. सरासरी तापमान सुमारे 15° से. आहे. या पट्ट्याला "Goldilocks Zone" म्हणतात.
2. द्रव स्वरूपातील पाणी: पृथ्वीचा सुमारे 71% भाग पाण्याने व्यापलेला आहे.
3. वातावरण: नायट्रोजन (सुमारे 78%) व ऑक्सिजन (सुमारे 21%) असलेले वातावरण. ओझोन थर (Ozone Layer) अतिनील किरणांपासून संरक्षण करतो.
4. चुंबकीय क्षेत्र (Magnetic Field): सौरवाऱ्यातील घातक कणांपासून संरक्षण.
5. योग्य आकार व गुरुत्वाकर्षण: त्यामुळे वातावरण टिकून राहते.
6. अक्षाचा कल व परिभ्रमण: त्यामुळे ऋतू व दिवस-रात्र होतात.

पृथ्वीचे आकारमान: सरासरी त्रिज्या 6371 कि.मी.; विषुववृत्तीय त्रिज्या सुमारे 6378 कि.मी. व ध्रुवीय त्रिज्या सुमारे 6357 कि.मी. विषुववृत्तीय परीघ सुमारे 40,075 कि.मी. पृथ्वी ध्रुवाजवळ थोडी चपटी व विषुववृत्ताजवळ फुगीर आहे. या आकाराला जिओईड (Geoid) किंवा लंबगोल (Oblate Spheroid) म्हणतात.

पृथ्वीच्या गती: परिवलन व परिभ्रमण (Earth Movements: Rotation and Revolution)

1. परिवलन (Rotation): पृथ्वी स्वतःच्या अक्षाभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते, याला परिवलन म्हणतात.

• एक परिवलन सुमारे 23 तास 56 मिनिटे 4 सेकंदांत (नाक्षत्र दिवस) पूर्ण होते; सौर दिवस 24 तासांचा.
• विषुववृत्तावर परिवलनाचा वेग सुमारे 1670 कि.मी./तास; ध्रुवांवर शून्य.
• परिणाम: दिवस व रात्र, सूर्य पूर्वेला उगवताना दिसणे, स्थानिक वेळेतील फरक, वारे व सागरी प्रवाहांची दिशा बदलणे (कोरिओलिस बल – Coriolis Force), भरती-ओहोटी.

2. परिभ्रमण (Revolution): पृथ्वी लंबवर्तुळाकार कक्षेत सूर्याभोवती फिरते, याला परिभ्रमण म्हणतात.

• एक परिभ्रमण 365 दिवस 6 तासांत (सुमारे 365¼ दिवस) पूर्ण होते. दर चार वर्षांनी फेब्रुवारीत एक दिवस वाढवून लीप वर्ष (Leap Year) होते.
• परिभ्रमणाचा वेग सुमारे 30 कि.मी./सेकंद.
• पृथ्वीचा अक्ष कक्षेच्या पातळीला लंब रेषेशी 23½° कललेला आहे, म्हणजे कक्षा पातळीशी 66½° कोन करतो.
• उपसूर्य (Perihelion): सुमारे 3 जानेवारी, अंतर सुमारे 14.7 कोटी कि.मी. अपसूर्य (Aphelion): सुमारे 4 जुलै, अंतर सुमारे 15.2 कोटी कि.मी.
• परिणाम: ऋतू, दिवस-रात्रीच्या लांबीत बदल, सूर्याच्या उत्तरायण-दक्षिणायनाचा भास.

अक्षांश व रेखांश (Latitudes and Longitudes)

अक्षांश (Latitude): विषुववृत्तापासून उत्तर किंवा दक्षिणेकडे असलेले कोनीय अंतर, पृथ्वीच्या केंद्रापासून मोजलेले. अक्षांश दाखवणाऱ्या रेषांना अक्षवृत्ते (Parallels) म्हणतात.

• विषुववृत्त (Equator) 0°; उत्तर ध्रुव 90° उ.; दक्षिण ध्रुव 90° द.
• महत्त्वाची अक्षवृत्ते: कर्कवृत्त 23½° उ., मकरवृत्त 23½° द., आर्क्टिक वृत्त 66½° उ., अंटार्क्टिक वृत्त 66½° द.
• अक्षवृत्ते एकमेकांना समांतर असतात; ध्रुवाकडे त्यांची लांबी कमी होते. 1° अक्षांशातील अंतर सुमारे 111 कि.मी.
• उपयोग: स्थान ठरवणे, उष्ण, समशीतोष्ण व शीत कटिबंध (Heat Zones) ठरवणे.

रेखांश (Longitude): मूळ रेखावृत्तापासून पूर्व किंवा पश्चिमेकडे असलेले कोनीय अंतर. रेखांश दाखवणाऱ्या रेषांना रेखावृत्ते (Meridians) म्हणतात.

• लंडनजवळील ग्रीनिचमधून जाणारे रेखावृत्त मूळ रेखावृत्त (Prime Meridian, 0°). 180° पूर्व व 180° पश्चिम मिळून एकूण 360°.
• सर्व रेखावृत्ते दोन्ही ध्रुवांवर एकत्र येतात; सर्वांची लांबी समान असते.
• पृथ्वी 24 तासांत 360° फिरते; म्हणून 1° = 4 मिनिटे आणि 15° = 1 तास.
• भारतीय प्रमाणवेळ (IST): 82°30′ पू. रेखावृत्तावर आधारित; ती ग्रीनिच वेळेपेक्षा (GMT) 5 तास 30 मिनिटे पुढे आहे.
• आंतरराष्ट्रीय वाररेषा (International Date Line): साधारण 180° रेखावृत्तावर; ती ओलांडताना तारीख एक दिवसाने बदलते.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी) पृथ्वीचे परिवलन व परिभ्रमण म्हणजे काय? त्यांचे परिणाम आकृतीसह स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी) सूर्यमालेचे वर्णन करून पृथ्वी हा एक अद्वितीय ग्रह का आहे ते स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी) अक्षांश व रेखांश यांतील फरक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी) टीप लिहा: आंतरराष्ट्रीय वाररेषा.
5. (लघुत्तरी) टीप लिहा: संपात दिन व अयनदिन.

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• मानव – पर्यावरण संबंध
  (Man – Environment relationship)
• परिस्थितिकी, परिसंस्था व पर्यावरण
  (Ecology, Ecosystem and Environment)
• भूगोलातील द्वैतवाद – प्राकृतिक विरुद्ध मानवी
  (Dualism in Geography—Physical vs Human.)

मानव – पर्यावरण संबंध (Man – Environment Relationship)

मानव आणि त्याचे नैसर्गिक पर्यावरण यांचा संबंध हा भूगोलाचा मुख्य विषय आहे. हा संबंध समजावून सांगण्यासाठी भूगोलात तीन प्रमुख विचारप्रवाह आहेत.

1. निसर्गवाद / पर्यावरणवाद (Environmental Determinism):

• निसर्ग सर्वशक्तिमान आहे; मानवाचे जीवन, व्यवसाय, स्वभाव व संस्कृती निसर्ग ठरवतो. मानव निष्क्रिय (Passive) आहे.
• प्रमुख विचारवंत: फ्रेडरिक रॅटझेल (F. Ratzel), त्याची शिष्या एलेन चर्चिल सेंपल (E.C. Semple), एल्सवर्थ हंटिंग्टन (E. Huntington). प्राचीन काळात ॲरिस्टॉटल, हिपोक्रेटीस यांनीही असे विचार मांडले.
• उदा. थंड प्रदेशातील एस्किमो लोक शिकार व मासेमारी करतात; वाळवंटातील लोक भटके पशुपालक असतात.
• टीका: मानवाची बुद्धी व तंत्रज्ञान यांकडे दुर्लक्ष.

2. संभववाद (Possibilism):

• निसर्ग अनेक शक्यता (Possibilities) देतो; त्यातून योग्य पर्याय निवडणे मानवाच्या हातात आहे. मानव सक्रिय (Active) आहे.
• प्रमुख विचारवंत: विडाल डी ला ब्लाश (Vidal de la Blache), लुसियन फेब्रे (Lucien Febvre) – "संभववाद" हा शब्द फेब्रे यांनी वापरला. जीन ब्रुन्श (Jean Brunhes) हेही या विचाराचे.
• उदा. राजस्थानच्या वाळवंटात इंदिरा गांधी कालव्यामुळे शेती; विदर्भात सिंचनामुळे दुबार पिके.
• टीका: निसर्गाच्या मर्यादांकडे (भूकंप, पूर, दुष्काळ) दुर्लक्ष.

3. नव-निसर्गवाद / थांबा-आणि-जा निसर्गवाद (Neo-determinism / Stop-and-Go Determinism):

• मांडणी: ग्रिफिथ टेलर (Griffith Taylor).
• मानव निसर्गात बदल करू शकतो, पण निसर्गाच्या मर्यादेत राहूनच. शहरातील वाहतूक सिग्नलप्रमाणे – निसर्ग "थांबा" सांगतो तेव्हा थांबावे, "जा" सांगतो तेव्हा पुढे जावे.
• हा मध्यम मार्ग आहे. आजच्या शाश्वत विकासाच्या (Sustainable Development) विचाराला तो जवळचा आहे.

परिस्थितिकी, परिसंस्था व पर्यावरण (Ecology, Ecosystem and Environment)

पर्यावरण (Environment): सजीवांच्या भोवताली असलेल्या सर्व जैविक व अजैविक घटकांचा समूह म्हणजे पर्यावरण. यात हवा, पाणी, मृदा, तापमान, वनस्पती, प्राणी व मानव यांचा समावेश होतो. पर्यावरणाचे दोन प्रकार – नैसर्गिक पर्यावरण व मानवनिर्मित (सांस्कृतिक) पर्यावरण. नैसर्गिक पर्यावरणाचे चार घटक आहेत – शिलावरण (Lithosphere), वातावरण (Atmosphere), जलावरण (Hydrosphere) व जीवावरण (Biosphere). मानवनिर्मित पर्यावरणात घरे, रस्ते, धरणे, कारखाने, शेती यांचा समावेश होतो.

परिस्थितिकी (Ecology): सजीव आणि त्यांचे पर्यावरण यांच्यातील परस्परसंबंधांचा अभ्यास करणारे शास्त्र. हा शब्द 1869 मध्ये जर्मन शास्त्रज्ञ अर्न्स्ट हेकेल (Ernst Haeckel) यांनी वापरला. ग्रीक Oikos = घर व Logos = अभ्यास.

परिसंस्था (Ecosystem): विशिष्ट क्षेत्रातील सजीव व त्यांचे अजैविक पर्यावरण यांची मिळून तयार होणारी कार्यशील एकक. हा शब्द 1935 मध्ये ए.जी. टॅन्सले (A.G. Tansley) यांनी वापरला. उदा. तलाव, जंगल, गवताळ प्रदेश, ताडोबा अभयारण्य. परिसंस्थेचे दोन प्रकार – भूपरिसंस्था (Terrestrial): जंगल, वाळवंट, गवताळ प्रदेश; आणि जलपरिसंस्था (Aquatic): तलाव, नदी, सागर.

परिसंस्थेचे घटक:

1. अजैविक घटक (Abiotic): सूर्यप्रकाश, तापमान, पाणी, हवा, मृदा, खनिजे.
2. जैविक घटक (Biotic):
   • उत्पादक (Producers): हिरव्या वनस्पती – प्रकाशसंश्लेषणाने अन्न तयार करतात.
   • भक्षक (Consumers): प्राथमिक (शाकाहारी – हरीण), द्वितीयक (मांसाहारी – कोल्हा), तृतीयक (सर्वोच्च भक्षक – वाघ).
   • विघटक (Decomposers): जीवाणू व बुरशी – मृत अवशेषांचे विघटन करून पोषक द्रव्ये मृदेत परत आणतात.

अन्नसाखळी व ऊर्जा प्रवाह: गवत → हरीण → वाघ ही अन्नसाखळी (Food Chain) आहे. अनेक अन्नसाखळ्या मिळून अन्नजाळे (Food Web) तयार होते. ऊर्जा एका दिशेने वाहते; प्रत्येक पोषण स्तरावर फक्त सुमारे 10% ऊर्जा पुढे जाते (लिंडेमन यांचा 10% नियम).

भूगोलातील द्वैतवाद – प्राकृतिक विरुद्ध मानवी (Dualism in Geography – Physical vs Human)

अर्थ: भूगोलाच्या अभ्यासात दोन परस्परविरोधी दृष्टिकोन किंवा विभागणी निर्माण होणे म्हणजे द्वैतवाद (Dualism). भूगोलात अनेक द्वैते आहेत: प्राकृतिक विरुद्ध मानवी, पद्धतशीर विरुद्ध प्रादेशिक, निसर्गवाद विरुद्ध संभववाद, वर्णनात्मक विरुद्ध संख्यात्मक.

प्राकृतिक विरुद्ध मानवी द्वैतवाद:

• प्राकृतिक भूगोल भूरूपे, हवामान, सागर, मृदा यांचा अभ्यास करतो. तो नैसर्गिक शास्त्रांच्या (Natural Sciences) जवळ आहे व प्रयोग, मोजमाप यांवर भर देतो.
• मानवी भूगोल लोकसंख्या, वसाहती, अर्थव्यवस्था, संस्कृती यांचा अभ्यास करतो. तो सामाजिक शास्त्रांच्या (Social Sciences) जवळ आहे.
• हा वाद 19 व्या शतकात सुरू झाला. काहींनी (उदा. हम्बोल्ट) प्राकृतिक बाजूवर, तर काहींनी (उदा. रिटर) मानवकेंद्री बाजूवर भर दिला.

द्वैतवादाचे परिणाम: भूगोलाची एकता धोक्यात आली; विषय दोन भागांत तुटण्याची भीती निर्माण झाली.

समन्वय (Integration): हार्टशॉर्न यांच्या मते भूगोल हा एकच विषय आहे; प्राकृतिक व मानवी घटक एकमेकांवर अवलंबून आहेत. उदा. पूर ही प्राकृतिक घटना आहे, पण तिचे परिणाम मानवी वस्तीवर होतात. म्हणून आज पर्यावरण भूगोल, आपत्ती व्यवस्थापन यांसारख्या विषयांत दोन्ही बाजू एकत्र अभ्यासल्या जातात.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी) मानव – पर्यावरण संबंधाविषयीचे निसर्गवाद, संभववाद व नव-निसर्गवाद हे विचारप्रवाह स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी) परिसंस्था म्हणजे काय? परिसंस्थेचे घटक व ऊर्जा प्रवाह आकृतीसह स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी) परिस्थितिकी, परिसंस्था व पर्यावरण यांच्या व्याख्या लिहा.
4. (लघुत्तरी) टीप लिहा: भूगोलातील प्राकृतिक विरुद्ध मानवी द्वैतवाद.
5. (लघुत्तरी) टीप लिहा: ग्रिफिथ टेलर यांचा थांबा-आणि-जा निसर्गवाद.

अभ्यासक्रमातील घटक (RTMNU)

• भूगोलातील नवे प्रवाह – हवाई छायाचित्रण, दूरसंवेदन, भौगोलिक माहिती प्रणाली
  (Recent trend in Geography (AP, RS, GIS))
• भूगोलातील संख्यात्मक क्रांती
  (Quantitative revaluation in Geography)
• भूगोलतज्ज्ञांसाठी रोजगाराच्या संधी
  (Career opportunities for Geographers)
• भविष्यासाठी आवश्यक बाबी
  (Imperatives for the future)

भूगोलातील नवे प्रवाह – हवाई छायाचित्रण, दूरसंवेदन, भौगोलिक माहिती प्रणाली (Recent Trends: AP, RS, GIS)

20 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात तंत्रज्ञानामुळे भूगोलाचा अभ्यास वेगाने बदलला. माहिती गोळा करणे, साठवणे व विश्लेषण करणे यासाठी आता नवी साधने वापरली जातात.

1. हवाई छायाचित्रण (Aerial Photography – AP):

• विमान, फुगा किंवा ड्रोनमधून कॅमेऱ्याने घेतलेली पृथ्वीच्या पृष्ठभागाची छायाचित्रे.
• पहिले हवाई छायाचित्र 1858 मध्ये फ्रेंच छायाचित्रकार नादार (Nadar) यांनी फुग्यातून घेतले.
• प्रकार: उभे / लंब (Vertical) व तिरके (Oblique) छायाचित्र.
• त्रिमितीय (3-D) दृश्य पाहण्यासाठी त्रिमितीदर्शक (Stereoscope) वापरतात.
• उपयोग: नकाशे तयार करणे, नगर नियोजन, जमीन वापर, रस्ते व धरणांची आखणी.

2. दूरसंवेदन (Remote Sensing – RS):

• व्याख्या: एखाद्या वस्तूला प्रत्यक्ष स्पर्श न करता, दूर अंतरावरून (उपग्रह किंवा विमानातून) तिची माहिती गोळा करण्याचे शास्त्र म्हणजे दूरसंवेदन.
• यात विद्युतचुंबकीय ऊर्जा (Electromagnetic Energy) वापरली जाते. वस्तूंकडून परावर्तित होणारी ऊर्जा संवेदक (Sensor) नोंदवतात.
• प्रकार: निष्क्रिय (Passive) – सूर्यप्रकाश वापरतो; सक्रिय (Active) – स्वतः ऊर्जा पाठवतो, उदा. RADAR.
• भारत: पहिला भारतीय दूरसंवेदन उपग्रह IRS-1A (1988). ISRO चे राष्ट्रीय दूरसंवेदन केंद्र (NRSC), हैदराबाद. ISRO चे भुवन (Bhuvan) हे पोर्टल.
• उपयोग: पीक अंदाज, दुष्काळ व पूर निरीक्षण, जंगल आच्छादन, चक्रीवादळ इशारा, खनिज शोध.

3. भौगोलिक माहिती प्रणाली (Geographic Information System – GIS):

• व्याख्या: स्थानाशी संबंधित (अवकाशीय – Spatial) माहिती संगणकात साठवणे, तिचे विश्लेषण करणे व नकाशाच्या रूपात मांडणे यासाठीची प्रणाली.
• 1960 च्या दशकात कॅनडात रॉजर टॉमलिन्सन (Roger Tomlinson) यांनी पहिली GIS बनवली; त्यांना GIS चे जनक म्हणतात.
• घटक: हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर, माहिती (Data), मनुष्यबळ (People) व पद्धती (Methods).
• माहितीचे प्रकार: व्हेक्टर (Vector) – बिंदू, रेषा, बहुभुज; रास्टर (Raster) – चौकटी/पिक्सेल.
• उपयोग: नगर नियोजन, रस्ते व वाहतूक, आपत्ती व्यवस्थापन, निवडणूक नकाशे, आरोग्य सेवा.

4. जागतिक स्थाननिश्चिती प्रणाली (GPS): उपग्रहांच्या मदतीने कोणत्याही ठिकाणचे अचूक अक्षांश-रेखांश सांगणारी प्रणाली. भारताची स्वतःची प्रणाली NavIC (IRNSS) आहे.

भूगोलातील संख्यात्मक क्रांती (Quantitative Revolution in Geography)

अर्थ: 1950 ते 1960 च्या दशकात भूगोलात वर्णनाऐवजी गणित, सांख्यिकी, मॉडेल व सिद्धांत वापरण्याचा जो मोठा बदल झाला, त्याला संख्यात्मक क्रांती म्हणतात.

• सुरुवात: 1953 मध्ये एफ.के. शेफर (F.K. Schaefer) यांनी "Exceptionalism in Geography" हा लेख लिहून हार्टशॉर्न यांच्या प्रादेशिक, वर्णनात्मक भूगोलावर टीका केली.
• 1963 मध्ये इयान बर्टन (Ian Burton) यांनी "The Quantitative Revolution and Theoretical Geography" या लेखात "संख्यात्मक क्रांती" हा शब्द वापरला.
• प्रमुख केंद्रे: अमेरिकेतील वॉशिंग्टन व आयोवा विद्यापीठे; स्वीडनमध्ये हेगरस्ट्रँड (Hägerstrand); ब्रिटनमध्ये चोर्ली व हॅगेट (Chorley & Haggett).

वैशिष्ट्ये:

1. सांख्यिकी तंत्रांचा वापर – सरासरी, सहसंबंध (Correlation), प्रतिगमन (Regression).
2. मॉडेल व सिद्धांत – उदा. ख्रिस्टालर यांचा केंद्रस्थान सिद्धांत (Central Place Theory), गुरुत्व मॉडेल (Gravity Model).
3. भूगोलाला वैज्ञानिक व सिद्धांत मांडणारे शास्त्र बनवणे.
4. संगणकाचा वापर वाढला; पुढे GIS चा पाया तयार झाला.

परिणाम: भूगोल अधिक अचूक, वस्तुनिष्ठ व वैज्ञानिक झाला. नियोजन व धोरणनिर्मितीत भूगोलाचा उपयोग वाढला. स्थानिक विश्लेषण (Spatial Analysis) हा भूगोलाचा मुख्य भाग बनला.

टीका: मानवी भावना, मूल्ये व संस्कृती आकड्यांत मोजता येत नाहीत. म्हणून पुढे वर्तनवादी (Behavioural), मानवतावादी (Humanistic) व कल्याणकारी (Welfare) भूगोल हे प्रवाह आले.

भूगोलतज्ज्ञांसाठी रोजगाराच्या संधी (Career Opportunities for Geographers)

• शिक्षण व संशोधन: शाळा, महाविद्यालय, विद्यापीठात शिक्षक व संशोधक.
• स्पर्धा परीक्षा: UPSC, MPSC मध्ये भूगोल हा लोकप्रिय विषय.
• GIS व दूरसंवेदन तज्ज्ञ: ISRO, NRSC, खासगी IT कंपन्या, नकाशा कंपन्या.
• सर्वेक्षण व नकाशे: भारतीय सर्वेक्षण विभाग (Survey of India), भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (GSI).
• नियोजन: नगर व प्रादेशिक नियोजक, उदा. NMRDA, CIDCO, महानगरपालिका.
• हवामान विभाग: भारतीय हवामान विभाग (IMD) मध्ये हवामान विश्लेषक.
• पर्यावरण व आपत्ती व्यवस्थापन: पर्यावरण परिणाम मूल्यांकन (EIA), NDMA, NGO.
• पर्यटन, जनगणना, कृषी व जलसंपदा विभाग, पत्रकारिता व प्रवास लेखन.

भविष्यासाठी आवश्यक बाबी (Imperatives for the Future)

आजचे जग अनेक प्रश्नांना तोंड देत आहे – लोकसंख्या वाढ, पाणीटंचाई, प्रदूषण, जंगलतोड, हवामान बदल. या सर्व प्रश्नांना स्थानाचा (Spatial) पैलू आहे. म्हणून भूगोलाची भूमिका भविष्यात अधिक महत्त्वाची ठरणार आहे.

भविष्यात भूगोलाला उपयुक्त व महत्त्वाचे राहण्यासाठी पुढील गोष्टी आवश्यक आहेत:

1. तंत्रज्ञानाचा स्वीकार: GIS, RS, GPS, ड्रोन, बिग डेटा व कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) यांचा वापर.
2. हवामान बदलाचा अभ्यास: जागतिक तापमानवाढ, पूर, दुष्काळ यांचे प्रादेशिक परिणाम.
3. शाश्वत विकास (Sustainable Development): साधनसंपत्तीचा जपून वापर; संयुक्त राष्ट्रांची शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs).
4. आपत्ती व्यवस्थापन: धोका नकाशे व पूर्वसूचना प्रणाली.
5. प्राकृतिक व मानवी भूगोलाचा समन्वय आणि आंतरविद्याशाखीय (Interdisciplinary) अभ्यास.
6. क्षेत्रकार्य व स्थानिक प्रश्न: पाणीटंचाई, नागरीकरण, शेतकरी समस्या यांवर उपाय सुचवणे.
7. धोरणनिर्मितीत सहभाग: शासनाच्या नियोजनात भूगोलतज्ज्ञांचा सहभाग वाढवणे.

परीक्षेचे संभाव्य प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी) दूरसंवेदन व भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS) म्हणजे काय? त्यांचे भूगोलातील उपयोग स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी) भूगोलातील संख्यात्मक क्रांतीची पार्श्वभूमी, वैशिष्ट्ये व टीका स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी) टीप लिहा: हवाई छायाचित्रण.
4. (लघुत्तरी) भूगोलतज्ज्ञांसाठी रोजगाराच्या संधी थोडक्यात लिहा.
5. (लघुत्तरी) भूगोलासाठी भविष्यातील आवश्यक बाबी कोणत्या?