विकासाचे अर्थशास्त्र (Economics of Development) BECO111MJE

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• विकास आणि वृद्धीची संकल्पना
• आर्थिक विकासाचे पारंपरिक आणि नवीन मापदंड
• पारंपरिक आणि नवीन मानव विकास निर्देशांक (Human Development Index)
• विकास आणि आनंद
• आधुनिक आर्थिक वृद्धीची वैशिष्ट्ये

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Introduction to Development: Concept of development and growth; Traditional and new measures of economic development; Traditional and new Human Development Index; Development and happiness; Characteristics of modern economic growth

१. विकास आणि वृद्धी यांची संकल्पना (Concept of Development and Growth)

आर्थिक वृद्धी (Economic Growth)

अर्थ: दीर्घ काळात देशाच्या वास्तव राष्ट्रीय उत्पन्नात आणि दरडोई उत्पन्नात (Per Capita Income) सतत होणारी वाढ म्हणजे आर्थिक वृद्धी. ही संख्यात्मक (Quantitative) संकल्पना आहे.

आर्थिक विकास (Economic Development)

अर्थ: उत्पन्नवाढीसोबतच संरचनात्मक बदल (Structural Change), दारिद्र्य व विषमता कमी होणे, आरोग्य-शिक्षणात सुधारणा आणि जीवनमान उंचावणे म्हणजे आर्थिक विकास. ही गुणात्मक (Qualitative) संकल्पना आहे.

किंडलबर्जर (C. P. Kindleberger) यांच्या मते, वृद्धी म्हणजे अधिक उत्पादन, तर विकास म्हणजे अधिक उत्पादनासोबत तांत्रिक व संस्थात्मक बदल. शुम्पीटर (Schumpeter) यांनी विकासाला अर्थव्यवस्थेतील अचानक व खंडित बदल मानले, तर वृद्धीला हळूहळू होणारा बदल मानले. अमर्त्य सेन यांनी विकासाला क्षमता व स्वातंत्र्याचा विस्तार मानले.

२. आर्थिक विकासाचे पारंपरिक व नवीन मापदंड (Traditional and New Measures)

पारंपरिक मापदंड

• सकल राष्ट्रीय उत्पादन (GNP) / सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP): वास्तव राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाढ.
• दरडोई उत्पन्न: राष्ट्रीय उत्पन्न ÷ लोकसंख्या. सर्वाधिक वापरला जाणारा मापदंड.
• दरडोई उपभोग व आर्थिक कल्याण.

मर्यादा: उत्पन्नाचे वितरण दिसत नाही; बिगर-बाजार उत्पादन (उदा. गृहिणींचे काम) समाविष्ट नाही; पर्यावरणाचा ऱ्हास दुर्लक्षित; जीवनाची गुणवत्ता मोजली जात नाही.

नवीन मापदंड

• मूलभूत गरजा दृष्टिकोन (Basic Needs Approach): अन्न, वस्त्र, निवारा, आरोग्य, शिक्षण यांची पूर्तता.
• भौतिक जीवनमान निर्देशांक (PQLI): मॉरिस डी. मॉरिस यांनी मांडला. घटक: साक्षरता दर, बालमृत्यू दर, एक वर्ष वयातील आयुर्मान. मूल्य ० ते १०० दरम्यान.
• मानव विकास निर्देशांक (HDI): UNDP, १९९० पासून.
• बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक (MPI): आरोग्य, शिक्षण व राहणीमान यांतील वंचितता मोजतो.
• हरित GDP (Green GDP): पर्यावरणीय हानी वजा करून उत्पन्न.
• आर्थिक कल्याण मापन (MEW): नॉर्डहाऊस व टोबिन यांनी मांडले.

३. पारंपरिक व नवीन मानव विकास निर्देशांक (Traditional and New HDI)

मानव विकास निर्देशांक महबूब उल हक यांनी अमर्त्य सेन यांच्या सहकार्याने विकसित केला. UNDP ने १९९० च्या पहिल्या मानव विकास अहवालात (Human Development Report) तो प्रकाशित केला. मूल्य ० ते १ दरम्यान असते.

देशांचे वर्गीकरण (नवीन HDI): अतिउच्च (०.८०० पेक्षा जास्त), उच्च (०.७०० ते ०.७९९), मध्यम (०.५५० ते ०.६९९), निम्न (०.५५० पेक्षा कमी). नवीनतम उपलब्ध माहितीनुसार भारत मध्यम मानव विकास गटात आहे; विद्यार्थ्यांनी नवीनतम अहवालातील क्रमांक तपासावा.

नवीन HDI चे फायदे: भौमितिक सरासरीमुळे एका आयामातील कमतरता दुसऱ्या आयामातील प्रगतीने पूर्णपणे भरून निघत नाही. मर्यादा: विषमता, लिंगभेद, पर्यावरण, स्वातंत्र्य यांचा समावेश नाही. म्हणून IHDI (विषमता-समायोजित HDI) व GDI (लिंग विकास निर्देशांक) सुरू केले.

४. विकास आणि आनंद (Development and Happiness)

केवळ उत्पन्नवाढीने लोक आनंदी होतातच असे नाही, या विचारातून आनंद हा विकासाचा मापदंड मानला जाऊ लागला.

• ईस्टरलिन विरोधाभास (Easterlin Paradox): रिचर्ड ईस्टरलिन यांच्या मते, एका ठराविक पातळीनंतर दरडोई उत्पन्न वाढूनही लोकांचा सरासरी आनंद फारसा वाढत नाही.
• सकल राष्ट्रीय आनंद (GNH): भूतानने GDP ऐवजी आनंदाला महत्त्व दिले. चार स्तंभ: शाश्वत सामाजिक-आर्थिक विकास, संस्कृतीचे जतन, पर्यावरण संवर्धन, सुशासन.
• जागतिक आनंद अहवाल (World Happiness Report): २०१२ पासून प्रकाशित. घटक: दरडोई GDP, सामाजिक आधार, निरोगी आयुर्मान, निवडीचे स्वातंत्र्य, औदार्य, भ्रष्टाचाराविषयीची धारणा.

५. आधुनिक आर्थिक वृद्धीची वैशिष्ट्ये (Characteristics of Modern Economic Growth)

नोबेल पुरस्कार विजेते सायमन कुझनेट्स (Simon Kuznets) यांनी विकसित देशांच्या अभ्यासावरून आधुनिक आर्थिक वृद्धीची सहा वैशिष्ट्ये सांगितली:

अ) एकत्रित (Aggregate) वैशिष्ट्ये

1. दरडोई उत्पादन व लोकसंख्येचा उच्च वृद्धीदर: उत्पादन लोकसंख्येपेक्षा वेगाने वाढते.
2. उत्पादकतेत जलद वाढ: तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे श्रम व भांडवलाची कार्यक्षमता वाढते.

ब) संरचनात्मक (Structural) वैशिष्ट्ये

3. जलद संरचनात्मक परिवर्तन: शेतीकडून उद्योग व सेवा क्षेत्राकडे स्थलांतर; लहान उद्योगांकडून मोठ्या उद्योगांकडे.
4. सामाजिक व वैचारिक बदल: शहरीकरण, धर्मनिरपेक्षता, आधुनिक विचारसरणी.

क) आंतरराष्ट्रीय (International) वैशिष्ट्ये

5. विकसित देशांचा जागतिक प्रसार: वाहतूक-दळणवळणातील प्रगतीमुळे व्यापार व बाजारपेठांचा विस्तार.
6. वृद्धीचा मर्यादित प्रसार: जगातील मोठा भाग अजूनही अविकसित राहिला.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) आर्थिक वृद्धी आणि आर्थिक विकास यांची संकल्पना स्पष्ट करून दोहोंतील फरक सांगा. आर्थिक विकासाचे पारंपरिक व नवीन मापदंड स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मानव विकास निर्देशांक (HDI) म्हणजे काय? पारंपरिक व नवीन मानव विकास निर्देशांक यांची तुलना करून त्याच्या मर्यादा स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सायमन कुझनेट्स यांनी सांगितलेली आधुनिक आर्थिक वृद्धीची वैशिष्ट्ये लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: विकास आणि आनंद (ईस्टरलिन विरोधाभास व सकल राष्ट्रीय आनंद).
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: भौतिक जीवनमान निर्देशांक (PQLI).

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• रॅग्नर नर्क्स
• मोठा धक्का (Big Push)
• चक्रीय कार्यकारणभाव (Circular Causation)
• लुईसचा श्रमाच्या अमर्याद पुरवठ्याचा सिद्धांत
• संतुलित आणि असंतुलित वृद्धी
• किमान आवश्यक प्रयत्न (Critical Minimum Effort)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Approaches to Economic Development: Ragnar Nurkse; Big Push; Circular causation; Lewis Theory of unlimited supply of labour; Balanced and unbalanced growth; Critical minimum effort

१. रॅग्नर नर्क्से (Ragnar Nurkse) – दारिद्र्याचे दुष्टचक्र

परिचय: रॅग्नर नर्क्से हे इस्टोनियन वंशाचे अर्थशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी Problems of Capital Formation in Underdeveloped Countries (1953) या ग्रंथात अविकसित देशांतील भांडवल निर्मितीची समस्या मांडली. त्यांचे प्रसिद्ध विधान: "एखादा देश गरीब आहे, कारण तो गरीब आहे."

दारिद्र्याचे दुष्टचक्र (Vicious Circle of Poverty)

अविकसित देशात दारिद्र्य निर्माण करणारे घटक एकमेकांवर परिणाम करून चक्राकार पद्धतीने दारिद्र्य टिकवून ठेवतात.

• पुरवठ्याची बाजू (Supply Side): कमी उत्पन्न → कमी बचत → कमी गुंतवणूक → कमी भांडवल निर्मिती → कमी उत्पादकता → पुन्हा कमी उत्पन्न.
• मागणीची बाजू (Demand Side): कमी उत्पन्न → कमी क्रयशक्ती व कमी मागणी → बाजाराचा लहान आकार → गुंतवणुकीची कमी प्रेरणा → कमी भांडवल → कमी उत्पादकता → कमी उत्पन्न.

उपाय

• संतुलित वाढ (Balanced Growth): अनेक उद्योगांत एकाच वेळी गुंतवणूक केल्यास परस्पर मागणी निर्माण होऊन बाजाराचा आकार वाढतो.
• छुपी बेरोजगारी (Disguised Unemployment): शेतीतील अतिरिक्त मजुरांना भांडवल निर्मितीच्या कामात (रस्ते, धरणे) वापरता येते. ही 'छुपी बचत' आहे.
• परकीय भांडवल व कर धोरणाद्वारे बचत वाढवणे.

२. मोठा धक्का सिद्धांत (Big Push Theory)

प्रवर्तक: पॉल रोझेन्स्टीन-रोडान (Paul Rosenstein-Rodan). 1943 मधील पूर्व व आग्नेय युरोपच्या औद्योगिकीकरणावरील लेखात त्यांनी ही कल्पना मांडली.

अर्थ: अविकसित अर्थव्यवस्थेला स्थिरतेतून बाहेर काढण्यासाठी थोडी-थोडी गुंतवणूक पुरेशी नसते; किमान मोठ्या प्रमाणावरील एकरकमी गुंतवणूक आवश्यक असते. उदा. विमानाला उड्डाणासाठी जमिनीवर एक किमान वेग गाठावा लागतो.

तीन अविभाज्यता (Indivisibilities)

1. उत्पादन फलनातील अविभाज्यता: वीज, वाहतूक, दळणवळण यांसारखे सामाजिक उपरी भांडवल (Social Overhead Capital) लहान तुकड्यांत उभारता येत नाही.
2. मागणीची अविभाज्यता: एकच उद्योग उभारल्यास त्याच्या मालाला पुरेशी मागणी मिळत नाही; अनेक उद्योग एकमेकांचे ग्राहक बनतात.
3. बचतीच्या पुरवठ्यातील अविभाज्यता: मोठ्या गुंतवणुकीसाठी बचत वाढवावी लागते, परंतु कमी उत्पन्नात ते कठीण असते.

टीका: मोठ्या भांडवलाची, कुशल मनुष्यबळाची व प्रशासकीय क्षमतेची कमतरता; चलनवाढीचा धोका.

३. चक्राकार कार्यकारणभाव (Circular Causation)

प्रवर्तक: गुन्नार मिर्डाल (Gunnar Myrdal) – Economic Theory and Underdeveloped Regions (1957). त्यांना 1974 मध्ये अर्थशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक मिळाले.

अर्थ: आर्थिक व सामाजिक घटक एकमेकांवर परिणाम करून बदल एकाच दिशेने वाढवत नेतात. यालाच संचयी कार्यकारणभाव (Cumulative Causation) म्हणतात. त्यामुळे श्रीमंत प्रदेश अधिक श्रीमंत व गरीब प्रदेश अधिक गरीब होतात.

• प्रतिकूल परिणाम (Backwash Effects): विकसित प्रदेश मागास प्रदेशातील भांडवल, कुशल मजूर व कच्चा माल आकर्षित करतो; त्यामुळे मागास प्रदेश अधिक मागे पडतो.
• प्रसार परिणाम (Spread Effects): विकसित प्रदेशातील विकासाचे फायदे (कच्च्या मालाची मागणी, तंत्रज्ञान) मागास प्रदेशापर्यंत पोहोचतात.

अविकसित देशांत प्रतिकूल परिणाम प्रसार परिणामांपेक्षा प्रबळ असतात, म्हणून सरकारी हस्तक्षेप व नियोजन आवश्यक असल्याचे मिर्डाल सांगतात. या सिद्धांतामुळे प्रादेशिक विषमता स्पष्ट होते.

४. लुईस यांचा अमर्याद श्रमपुरवठा सिद्धांत (Lewis Theory of Unlimited Supply of Labour)

प्रवर्तक: डब्ल्यू. आर्थर लुईस (W. Arthur Lewis) – Economic Development with Unlimited Supplies of Labour (1954). 1979 मध्ये नोबेल पारितोषिक.

द्वैती अर्थव्यवस्था (Dual Economy)

• निर्वाह क्षेत्र (Subsistence Sector): पारंपरिक शेती; लोकसंख्या जास्त; श्रमाची सीमांत उत्पादकता (Marginal Productivity) शून्य किंवा नगण्य.
• भांडवलशाही क्षेत्र (Capitalist Sector): आधुनिक उद्योग; पुनरुत्पादनक्षम भांडवलाचा वापर; नफ्यासाठी उत्पादन.

मुख्य मुद्दे

• भांडवलशाही क्षेत्र निर्वाह वेतनापेक्षा थोडे अधिक वेतन देऊन शेतीतून अमर्याद श्रम मिळवू शकते; वेतन स्थिर राहते.
• भांडवलदार मिळालेला नफा पुन्हा गुंतवतात → भांडवल वाढते → अधिक मजुरांना रोजगार.
• ही प्रक्रिया शेतीतील अतिरिक्त श्रम संपेपर्यंत चालू राहते. त्यानंतर वेतन वाढू लागते (लुईस वळण बिंदू – Lewis Turning Point).

टीका: उद्योगांत श्रमबचत तंत्रज्ञान वापरल्यास रोजगार वाढत नाही; शहरी बेरोजगारीकडे दुर्लक्ष; कामगार संघटनांमुळे वेतन वाढते; शेती विकासाकडे दुर्लक्ष; नफा परदेशात जाऊ शकतो.

५. संतुलित व असंतुलित वाढ (Balanced and Unbalanced Growth)

संतुलित वाढ

समर्थक: रॅग्नर नर्क्से, रोझेन्स्टीन-रोडान, लुईस. अर्थव्यवस्थेच्या विविध क्षेत्रांत (शेती, उद्योग, सेवा; उपभोग्य वस्तू उद्योग) एकाच वेळी व सुसंगत प्रमाणात गुंतवणूक करणे. यामुळे परस्पर मागणी निर्माण होऊन बाजाराचा आकार वाढतो.

असंतुलित वाढ

प्रवर्तक: आल्बर्ट हर्शमन (Albert O. Hirschman) – The Strategy of Economic Development (1958). मर्यादित साधने काही मुख्य क्षेत्रांत (Key Sectors) गुंतवावीत. त्यामुळे निर्माण होणारे असंतुलन व तुटवडा पुढील गुंतवणुकीस प्रेरणा देतात.

• पश्चगामी दुवे (Backward Linkages): उदा. पोलाद उद्योगामुळे लोखंड खनिज उद्योगाची मागणी वाढते.
• अग्रगामी दुवे (Forward Linkages): उदा. पोलादाचा वापर करणारे यंत्र व वाहन उद्योग विकसित होतात.
• सामाजिक उपरी भांडवल (SOC) व प्रत्यक्ष उत्पादक कार्ये (DPA) यांतील गुंतवणुकीचा क्रम.

६. किमान आवश्यक प्रयत्न सिद्धांत (Critical Minimum Effort)

प्रवर्तक: हार्वे लायबेन्स्टाईन (Harvey Leibenstein) – Economic Backwardness and Economic Growth (1957).

अर्थ: अविकसित अर्थव्यवस्था कमी उत्पन्नाच्या अर्ध-स्थिर समतोलात (Quasi-stable Equilibrium) अडकलेली असते. त्यातून बाहेर पडण्यासाठी विकासाचा एक किमान आवश्यक प्रयत्न (पुरेशी मोठी गुंतवणूक) एकाच वेळी करावा लागतो.

• उत्पन्न घटवणारे धक्के (Shocks): लोकसंख्या वाढ, उत्पन्नाचे घटक कमी करणारे प्रभाव.
• उत्पन्न वाढवणारे प्रोत्साहक (Stimulants): गुंतवणूक, नवप्रवर्तन. प्रोत्साहक धक्क्यांपेक्षा प्रबळ असल्यास विकास होतो.
• विकासाचे घटक (Growth Agents): उद्योजक, गुंतवणूकदार, बचतकर्ते, नवप्रवर्तक.
• शून्य-बेरीज क्रिया (Zero-sum activities – केवळ संपत्तीचे हस्तांतरण) कमी करून धन-बेरीज क्रिया (Positive-sum activities – राष्ट्रीय उत्पन्न वाढवणाऱ्या) वाढवाव्यात.
• लहान प्रयत्नांमुळे वाढलेले उत्पन्न लोकसंख्या वाढीमुळे पुन्हा घटते, म्हणून मोठा प्रयत्न आवश्यक.

मोठा धक्का व किमान प्रयत्न यांतील फरक: मोठा धक्का सिद्धांत एकाच वेळी प्रचंड गुंतवणुकीवर भर देतो, तर लायबेन्स्टाईन यांच्या मते किमान प्रयत्न टप्प्याटप्प्यानेही करता येतो.

टीका: किमान प्रयत्नाचे नेमके प्रमाण ठरवता येत नाही; लोकसंख्या वाढ व उत्पन्न यांचा संबंध अतिसरलीकृत; सरकारच्या भूमिकेकडे पुरेसे लक्ष नाही.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) रॅग्नर नर्क्से यांचे दारिद्र्याचे दुष्टचक्र स्पष्ट करा. हे दुष्टचक्र तोडण्यासाठी कोणते उपाय सुचवले आहेत?
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) संतुलित वाढ व असंतुलित वाढ यांचे सिद्धांत स्पष्ट करून त्यांची तुलना करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लुईस यांचा अमर्याद श्रमपुरवठा सिद्धांत थोडक्यात स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: रोझेन्स्टीन-रोडान यांचा मोठा धक्का सिद्धांत.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: गुन्नार मिर्डाल यांचा चक्राकार कार्यकारणभाव (प्रतिकूल परिणाम व प्रसार परिणाम).

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• ॲडम स्मिथ आणि माल्थसचा सिद्धांत
• मार्क्सचा सिद्धांत
• शुम्पीटरचा सिद्धांत
• रोस्टोचे आर्थिक वृद्धीचे टप्पे
• हॅरॉड-डोमर वृद्धी प्रतिमान (Harrod-Domar Growth Model)

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Theories of Economic Growth and Development: Adam Smith's and Malthusian theory; Marxian theory; Schumpeter's theory; Rostow's stages of economic growth; Harrod-Domar Growth Model

१. ॲडम स्मिथ आणि माल्थस यांचा सिद्धांत (Adam Smith's and Malthusian Theory)

अ) ॲडम स्मिथचा आर्थिक विकास सिद्धांत

ॲडम स्मिथ यांना अर्थशास्त्राचे जनक म्हणतात. त्यांनी १७७६ मध्ये 'An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations' हा ग्रंथ लिहिला. राष्ट्राची संपत्ती कशी वाढते, हा त्यांच्या विचारांचा मुख्य विषय होता.

• श्रमविभागणी (Division of Labour): कामाचे लहान भाग केल्याने कामगारांचे कौशल्य वाढते आणि वेळेची बचत होते. नवीन यंत्रांचा शोध लागतो. त्यामुळे उत्पादकता वाढते. स्मिथ यांनी पिन कारखान्याचे उदाहरण दिले.
• बाजारपेठेचा आकार: श्रमविभागणी किती होईल, हे बाजारपेठेच्या आकारावर अवलंबून असते.
• भांडवल संचय (Capital Accumulation): विकासासाठी बचत आणि गुंतवणूक आवश्यक असते. भांडवलदार नफ्यातून बचत करतात.
• मुक्त व्यापार आणि निर्हस्तक्षेप धोरण (Laissez-faire): शासनाने अर्थव्यवस्थेत कमीत कमी हस्तक्षेप करावा. अदृश्य हात (Invisible Hand) म्हणजेच बाजार यंत्रणा व्यवहार नियंत्रित करते.
• स्थिर अवस्था (Stationary State): दीर्घकाळात नफा कमी होऊन विकास थांबतो, असे त्यांचे मत होते.

टीका: विकसनशील देशांना पूर्णपणे लागू होत नाही; शासनाची भूमिका दुर्लक्षित केली; उद्योजकाचे महत्त्व कमी लेखले.

ब) माल्थसचा लोकसंख्या सिद्धांत

थॉमस रॉबर्ट माल्थस यांनी १७९८ मध्ये 'An Essay on the Principle of Population' हा निबंध प्रसिद्ध केला.

• लोकसंख्या भूमितीय श्रेणीने (१, २, ४, ८, १६…) वाढते.
• अन्नधान्य उत्पादन गणितीय श्रेणीने (१, २, ३, ४, ५…) वाढते.
• लोकसंख्या साधारण दर २५ वर्षांनी दुप्पट होते.
• शेतीत घटत्या उत्पत्तीचा नियम लागू होतो.
• प्रतिबंधात्मक उपाय (Preventive Checks): उशिरा विवाह, नैतिक संयम.
• नैसर्गिक उपाय (Positive Checks): दुष्काळ, रोगराई, युद्ध.

टीका: तंत्रज्ञानामुळे अन्न उत्पादन वेगाने वाढले (उदा. हरितक्रांती); गणिती श्रेणी प्रत्यक्षात सिद्ध झाल्या नाहीत; लोकसंख्या ही केवळ भार नसून मानवी संसाधनही आहे.

२. मार्क्सवादी सिद्धांत (Marxian Theory)

कार्ल मार्क्स यांनी 'दास कॅपिटल' (Das Kapital) या ग्रंथात (पहिला खंड १८६७) भांडवलशाहीच्या विकासाचे आणि विनाशाचे विश्लेषण केले.

• इतिहासाचे भौतिकवादी विश्लेषण: समाजाचा विकास आर्थिक घटकांवर अवलंबून असतो. टप्पे: आदिम साम्यवाद → गुलामगिरी → सरंजामशाही → भांडवलशाही → समाजवाद/साम्यवाद.
• श्रम मूल्य सिद्धांत: वस्तूचे मूल्य त्यात खर्च झालेल्या श्रमावर ठरते.
• अतिरिक्त मूल्य (Surplus Value): कामगार निर्माण करतो त्या मूल्यापेक्षा कमी मजुरी त्याला मिळते. हा फरक भांडवलदार नफा म्हणून घेतो. सूत्र: मूल्य = c + v + s (c = स्थिर भांडवल, v = चल भांडवल, s = अतिरिक्त मूल्य).
• वर्गसंघर्ष: भांडवलदार आणि कामगार वर्गात संघर्ष होतो.
• बेकारांची राखीव फौज: यंत्रांच्या वापरामुळे बेरोजगारी वाढते.
• नफ्याचा दर घटतो: स्थिर भांडवल वाढल्याने नफ्याचा दर कमी होतो, आर्थिक संकटे येतात.
• शेवटी कामगार क्रांतीने भांडवलशाहीचा अंत होईल, असे भाकीत.

टीका: भांडवलशाही नष्ट न होता सुधारणा करत टिकली; कामगारांचे जीवनमान सुधारले; केवळ श्रम हेच मूल्याचे कारण नाही.

३. शुम्पीटरचा सिद्धांत (Schumpeter's Theory)

जोसेफ शुम्पीटर यांनी 'The Theory of Economic Development' या ग्रंथात आर्थिक विकासाचे मुख्य कारण नवप्रवर्तन (Innovation) असल्याचे सांगितले.

• चक्रीय प्रवाह (Circular Flow): सुरुवातीला अर्थव्यवस्था स्थिर समतोलात असते; नफा नसतो.
• नवप्रवर्तनाचे पाच प्रकार:
  1. नवीन वस्तूचे उत्पादन
  2. नवीन उत्पादन पद्धत
  3. नवीन बाजारपेठ
  4. कच्च्या मालाचा नवा स्रोत
  5. उद्योगाची नवी संघटना
• उद्योजक (Entrepreneur): नवप्रवर्तन करणारी व्यक्ती म्हणजे विकासाचा मुख्य चालक.
• बँक पतनिर्मिती (Credit Creation): उद्योजकाला नवप्रवर्तनासाठी बँकांकडून कर्ज मिळते.
• व्यापार चक्रे: नवप्रवर्तनामुळे तेजी येते, नंतर मंदी येते.
• सर्जनशील विनाश (Creative Destruction): नवीन तंत्र जुन्या तंत्राची जागा घेते.

टीका: संपूर्ण विकास एका व्यक्तीवर (उद्योजकावर) अवलंबून ठेवला; मागासलेल्या देशांत उद्योजकांचा अभाव असतो; मोठ्या कंपन्यांमध्ये संशोधन संस्थात्मक झाले आहे.

४. रोस्टोचे आर्थिक विकासाचे टप्पे (Rostow's Stages of Economic Growth)

डब्ल्यू. डब्ल्यू. रोस्टो यांनी १९६० मध्ये 'The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto' हा ग्रंथ लिहिला. प्रत्येक देश विकासाच्या पाच टप्प्यांतून जातो.

उड्डाणाच्या अटी: (१) उत्पादक गुंतवणुकीत वाढ, (२) एक किंवा अधिक अग्रणी उत्पादन क्षेत्रांचा (Leading Sectors) विकास, (३) अनुकूल राजकीय व सामाजिक संस्था.

टीका: सर्व देश एकाच क्रमाने जात नाहीत; टप्पे एकमेकांत मिसळलेले असतात; उड्डाणाची संकल्पना अस्पष्ट आहे (सायमन कुझनेट्स यांची टीका).

५. हॅरॉड-डोमर वृद्धी प्रतिमान (Harrod-Domar Growth Model)

रॉय हॅरॉड (१९३९) आणि एव्सी डोमर (१९४६) यांनी स्वतंत्रपणे मांडलेले हे प्रतिमान केन्सच्या विचारांचा दीर्घकालीन विस्तार आहे.

• गुंतवणुकीचे दुहेरी स्वरूप (डोमर): गुंतवणूक उत्पन्न निर्माण करते (मागणी बाजू) आणि उत्पादन क्षमताही वाढवते (पुरवठा बाजू).
• हॅरॉडचे तीन वृद्धी दर: प्रत्यक्ष वृद्धी दर (G), हमी वृद्धी दर (Gw), नैसर्गिक वृद्धी दर (Gn).
• सुरीच्या धारेवरील समतोल (Knife-edge): G आणि Gw समान नसल्यास अर्थव्यवस्था अस्थिर होते.

गृहितके: सुरुवातीला पूर्ण रोजगार; बंदिस्त अर्थव्यवस्था; शासकीय हस्तक्षेप नाही; बचतीचे प्रमाण व भांडवल-उत्पादन गुणोत्तर स्थिर; किमती स्थिर.

महत्त्व: विकासासाठी बचत व गुंतवणूक वाढवणे आवश्यक आहे हे स्पष्ट केले. भारताच्या पहिल्या पंचवार्षिक योजनेवर या प्रतिमानाचा प्रभाव होता.

टीका: गृहितके अवास्तव; श्रम व भांडवल यांच्यात पर्याय नसल्याचे गृहित; तंत्रज्ञान बदल दुर्लक्षित; विकसनशील देशांत बेरोजगारी असल्याने पूर्ण रोजगाराचे गृहितक लागू होत नाही.

थोडक्यात तुलना

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) रोस्टोच्या आर्थिक विकासाच्या टप्प्यांचे सविस्तर स्पष्टीकरण करा आणि या सिद्धांताचे टीकात्मक परीक्षण करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) हॅरॉड-डोमर वृद्धी प्रतिमान स्पष्ट करून त्याची गृहितके आणि मर्यादा सांगा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) शुम्पीटरच्या सिद्धांतातील नवप्रवर्तन व उद्योजकाची भूमिका यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) माल्थसचा लोकसंख्या सिद्धांत थोडक्यात स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मार्क्सची अतिरिक्त मूल्याची संकल्पना यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• प्रादेशिक विषमता
• शाश्वत विकास (Sustainable Development) – अर्थ, ध्येये, लक्ष्ये आणि निर्देशक
• शाश्वत विकासासाठी भारताची रूपरेषा
• विषमता आणि विकास यांतील परस्परसंबंध
• विकासासमोरील आव्हाने
• दारिद्र्याचे मापन
• विषमतेचे मापदंड
• पर्यावरण आणि विकास

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Current Issues in Development: Regional inequalities; Sustainable Development – meaning, goals, targets and indicators; India's framework for sustainable development; Linkage between inequality and development; Development challenges; Poverty measurement; Inequality measures; Environment and development

१. प्रादेशिक विषमता (Regional Inequalities)

अर्थ: एकाच देशातील विविध राज्ये, जिल्हे किंवा प्रदेश यांच्यात उत्पन्न, औद्योगिकीकरण, पायाभूत सुविधा, शिक्षण, आरोग्य आणि रोजगार यांच्या पातळीत असलेला फरक म्हणजे प्रादेशिक विषमता होय. उदा. भारतात महाराष्ट्र, गुजरात यांसारखी राज्ये तुलनेने विकसित आहेत, तर काही राज्ये मागास आहेत. महाराष्ट्रातही मुंबई-पुणे पट्टा आणि विदर्भ-मराठवाडा यांच्यात असमतोल दिसतो.

कारणे

• भौगोलिक कारणे: डोंगराळ भाग, कमी पाऊस, नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे असमान वाटप.
• ऐतिहासिक कारणे: ब्रिटिश काळात बंदर-शहरांभोवतीच उद्योगांचा विकास झाला.
• पायाभूत सुविधांचा अभाव: रस्ते, वीज, सिंचन, बँकिंग यांची कमतरता.
• गुंतवणुकीचे केंद्रीकरण: खाजगी भांडवल विकसित भागाकडेच जाते.
• शेतीवरील अवलंबित्व आणि कमी उत्पादकता.

परिणाम

• मागास भागातून विकसित भागाकडे स्थलांतर व शहरी गर्दी.
• सामाजिक असंतोष, वेगळ्या राज्याच्या मागण्या.
• राष्ट्रीय विकासाचा वेग मंदावतो.

उपाय

• मागास भागात पायाभूत सुविधा व उद्योगांना सवलती.
• वित्त आयोगामार्फत (Finance Commission) राज्यांना साधनसंपत्तीचे न्याय्य वाटप.
• विशेष विकास कार्यक्रम, उदा. आकांक्षित जिल्हे कार्यक्रम (Aspirational Districts Programme).

२. शाश्वत विकास – अर्थ, उद्दिष्टे, लक्ष्ये आणि निर्देशक (Sustainable Development)

अर्थ: ब्रुंटलँड अहवालानुसार (Brundtland Report, 'Our Common Future', 1987) – भावी पिढ्यांच्या गरजा पूर्ण करण्याच्या क्षमतेशी तडजोड न करता वर्तमान पिढीच्या गरजा पूर्ण करणारा विकास म्हणजे शाश्वत विकास.

तीन स्तंभ: आर्थिक वाढ, सामाजिक समावेश आणि पर्यावरण संरक्षण.

शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs)

• संयुक्त राष्ट्रांनी (UN) सप्टेंबर 2015 मध्ये 'अजेंडा 2030' अंतर्गत स्वीकारली; 2030 पर्यंत साध्य करायची.
• एकूण 17 उद्दिष्टे (Goals) आणि 169 लक्ष्ये (Targets).
• प्रगती मोजण्यासाठी जागतिक निर्देशक चौकट (Global Indicator Framework) – सुमारे 230 पेक्षा अधिक निर्देशक (संख्या वेळोवेळी सुधारली जाते).

महत्त्वाची उद्दिष्टे (उदाहरणे): दारिद्र्य निर्मूलन, उपासमार संपवणे, चांगले आरोग्य, दर्जेदार शिक्षण, लिंग समानता, स्वच्छ पाणी व स्वच्छता, परवडणारी स्वच्छ ऊर्जा, योग्य काम व आर्थिक वाढ, विषमता कमी करणे, हवामान बदलावर कृती, भागीदारी.

उद्दिष्ट, लक्ष्य, निर्देशक यांतील फरक: उद्दिष्ट म्हणजे व्यापक ध्येय (उदा. दारिद्र्य संपवणे), लक्ष्य म्हणजे ठराविक साध्य (उदा. अतिदारिद्र्य नष्ट करणे), तर निर्देशक म्हणजे मोजमापाचे साधन (उदा. दारिद्र्यरेषेखालील लोकसंख्येचे प्रमाण).

३. भारताची शाश्वत विकास चौकट (India's Framework for Sustainable Development)

• नीती आयोग (NITI Aayog): SDGs च्या अंमलबजावणीचे समन्वय करणारी प्रमुख संस्था.
• राष्ट्रीय निर्देशक चौकट (National Indicator Framework – NIF): सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (MoSPI) तयार केली; राष्ट्रीय पातळीवर प्रगती मोजण्यासाठी.
• SDG इंडिया इंडेक्स: नीती आयोगाने 2018 पासून सुरू केला; राज्यांची क्रमवारी ठरवतो व स्पर्धात्मक संघराज्यवादाला चालना देतो.
• राज्य व जिल्हा पातळीवर निर्देशक चौकटी (स्थानिकीकरण).
• संबंधित योजना: स्वच्छ भारत मिशन, जल जीवन मिशन, राष्ट्रीय सौर मिशन, हवामान बदलावरील राष्ट्रीय कृती आराखडा (NAPCC) इ.

४. विषमता आणि विकास यांतील संबंध (Linkage between Inequality and Development)

• कुझनेट्स वक्र (Kuznets Curve): सायमन कुझनेट्स (1955) यांच्या मते विकासाच्या सुरुवातीला विषमता वाढते, नंतर स्थिर होते व पुढे कमी होते. म्हणून हा वक्र उलटा U (Inverted U) आकाराचा असतो.
• विषमतेचे विकासावरील नकारात्मक परिणाम: गरिबांची क्रयशक्ती कमी, देशांतर्गत मागणी कमी, मानवी भांडवलात (शिक्षण, आरोग्य) कमी गुंतवणूक, सामाजिक-राजकीय अस्थिरता.
• सकारात्मक बाजू (पारंपरिक मत): श्रीमंतांची बचत जास्त असल्याने गुंतवणूक वाढू शकते.
• आधुनिक मत: अतिविषमता दीर्घकालीन वाढीस अडथळा ठरते; म्हणून 'समावेशक विकास' (Inclusive Growth) आवश्यक.

५. विकासापुढील आव्हाने (Development Challenges)

1. दारिद्र्य व बेरोजगारी: विशेषतः छुपी बेरोजगारी व अर्धबेरोजगारी.
2. लोकसंख्या वाढ व त्यामुळे साधनसंपत्तीवरील ताण.
3. उत्पन्न व प्रादेशिक विषमता.
4. शिक्षण व आरोग्याचा निकृष्ट दर्जा, कुपोषण.
5. पर्यावरण ऱ्हास व हवामान बदल.
6. शेतीतील संकट व कमी उत्पादकता.
7. भ्रष्टाचार व कमकुवत प्रशासन.
8. नागरीकरणाच्या समस्या – झोपडपट्ट्या, वाहतूक, प्रदूषण.

६. दारिद्र्याचे मापन (Poverty Measurement)

दारिद्र्य: अन्न, वस्त्र, निवारा, शिक्षण, आरोग्य यांसारख्या किमान मूलभूत गरजा पूर्ण न होण्याची स्थिती.

• निरपेक्ष दारिद्र्य (Absolute Poverty): दारिद्र्यरेषेखाली जगणे.
• सापेक्ष दारिद्र्य (Relative Poverty): इतरांच्या तुलनेत कमी उत्पन्न.

मापनाच्या पद्धती

• शिरगणना गुणोत्तर (Head Count Ratio): दारिद्र्यरेषेखालील लोकसंख्येची एकूण लोकसंख्येशी टक्केवारी. सोपी, पण दारिद्र्याची तीव्रता दाखवत नाही.
• दारिद्र्य अंतर निर्देशांक (Poverty Gap Index): गरिबांचे उत्पन्न दारिद्र्यरेषेपासून सरासरी किती दूर आहे हे दाखवतो.
• वर्गित दारिद्र्य अंतर (Squared Poverty Gap): अतिगरिबांना जास्त महत्त्व देतो (FGT निर्देशांक – फॉस्टर, ग्रीर, थॉरबेक).
• बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक (MPI): UNDP व OPHI यांनी 2010 मध्ये सुरू केला; आरोग्य, शिक्षण व राहणीमान या तीन आयामांवर आधारित. भारतात नीती आयोग राष्ट्रीय MPI प्रसिद्ध करतो.
• आंतरराष्ट्रीय दारिद्र्यरेषा: जागतिक बँक प्रतिदिन क्रयशक्ती समतेवर (PPP) आधारित डॉलरमध्ये ठरवते; ही रेषा वेळोवेळी सुधारली जाते, म्हणून नवीनतम आकडा तपासावा.

भारतातील प्रमुख समित्या

७. विषमतेचे मापन (Inequality Measures)

• लॉरेंझ वक्र (Lorenz Curve): लोकसंख्येच्या संचयी टक्केवारीसमोर उत्पन्नाची संचयी टक्केवारी दाखवणारा वक्र. समानतेच्या रेषेपासून (45° रेषा) वक्र जितका दूर, तितकी विषमता जास्त.
• गिनी गुणांक (Gini Coefficient): समानता रेषा व लॉरेंझ वक्र यांमधील क्षेत्रफळ भागिले समानता रेषेखालील एकूण क्षेत्रफळ. मूल्य 0 (पूर्ण समानता) ते 1 (पूर्ण विषमता).
• विस्तार (Range): कमाल व किमान उत्पन्नातील फरक – सोपा पण अपूर्ण.
• कुझनेट्स गुणोत्तर: सर्वात श्रीमंत गटाचा उत्पन्नातील वाटा व सर्वात गरीब गटाचा वाटा यांचे गुणोत्तर.
• पाल्मा गुणोत्तर (Palma Ratio): वरच्या 10% लोकांचा उत्पन्न वाटा भागिले खालच्या 40% लोकांचा वाटा.
• थिल निर्देशांक (Theil Index): एंट्रॉपीवर आधारित माप.

८. पर्यावरण आणि विकास (Environment and Development)

आर्थिक विकासासाठी नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर आवश्यक असतो; पण अतिवापरामुळे पर्यावरणाचा ऱ्हास होतो. म्हणून दोघांमध्ये समतोल आवश्यक आहे.

पर्यावरण ऱ्हासाचे प्रकार

• हवा, पाणी व मृदा प्रदूषण; जंगलतोड; जैवविविधतेचा ऱ्हास; हवामान बदल व जागतिक तापमानवाढ.

पर्यावरणीय कुझनेट्स वक्र (Environmental Kuznets Curve)

विकासाच्या सुरुवातीला प्रदूषण वाढते; उत्पन्न विशिष्ट पातळीपर्यंत पोहोचल्यावर स्वच्छ तंत्रज्ञान व जागरूकतेमुळे प्रदूषण कमी होते (उलटा U आकार).

महत्त्वाचे आंतरराष्ट्रीय टप्पे

• स्टॉकहोम परिषद (1972) – मानवी पर्यावरणावरील पहिली मोठी UN परिषद.
• ब्रुंटलँड अहवाल (1987).
• रिओ वसुंधरा परिषद (Earth Summit, 1992) – अजेंडा 21.
• पॅरिस करार (2015) – हवामान बदलावर.

उपाय

• हरित तंत्रज्ञान व अपारंपरिक ऊर्जा, 'प्रदूषक देय' तत्त्व (Polluter Pays Principle), पर्यावरण कर, हरित GDP संकल्पना, लोकसहभाग.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शाश्वत विकासाचा अर्थ स्पष्ट करा. शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs), लक्ष्ये व निर्देशक सांगून भारताची शाश्वत विकास चौकट स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) दारिद्र्य म्हणजे काय? दारिद्र्य मापनाच्या विविध पद्धती स्पष्ट करून भारतातील दारिद्र्य मापनाशी संबंधित समित्यांची माहिती द्या.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) लॉरेंझ वक्र आणि गिनी गुणांक यावर टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) प्रादेशिक विषमतेची कारणे व उपाय थोडक्यात सांगा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) कुझनेट्सचा उलटा U वक्र (विषमता आणि विकास यांतील संबंध) स्पष्ट करा.