अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)
- प्रवास – प्रवासाचा उगम, विविध कालखंडांतील प्रवास
- भारतातील जत्रा व सण
- पर्यटन – अर्थ, व्याख्या व संकल्पना
- पर्यटनाचे आर्थिक महत्त्व – राष्ट्रीय उत्पन्नातील योगदान, पर्यटन व रोजगार
- पर्यटनाच्या वाढीवर परिणाम करणारे घटक
- पर्यटनाचे प्रकार व स्वरूपे – देशांतर्गत, आगमन (Inbound) व परदेशगामी (Outbound) पर्यटन
- पर्यटनाच्या प्रेरणा
- जागतिक पर्यटनातील भारताचा वाटा
मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Introduction of Travel and Tourism: Travel - Origin of Travel-Travel through the ages, Fairs and Festivals in India. Tourism - Meaning, Definition & Concept of Tourism – Economic importance of Tourism, Contribution to National Income, Tourism and Employment, Factors influencing the growth of Tourism, Types of Tourism, Modes of Tourism – Domestic, Inbound and Outbound Tourism, Motivations for Tourism, Share of Indian tourism in the world
1. प्रवासाचा उगम व विविध कालखंडांतील प्रवास
मानव सुरुवातीपासून अन्न, पाणी व सुरक्षित निवाऱ्याच्या शोधात एका ठिकाणाहून दुसरीकडे जात असे. हाच प्रवासाचा (Travel) उगम आहे. पुढे व्यापार, धर्म, शिक्षण व साहस यांसाठी प्रवास होऊ लागला.
- प्राचीन काळ: व्यापारी मार्ग (रेशीम मार्ग – Silk Route), तीर्थयात्रा (काशी, प्रयाग), बौद्ध भिक्षूंचे प्रवास. चिनी प्रवासी फाहियान व ह्यूएनत्संग भारतात आले; नालंदा, तक्षशिला येथे परदेशी विद्यार्थी शिकायला येत.
- मध्ययुगीन काळ: इब्न बतूता, मार्को पोलो यांसारखे प्रवासी; राजे व व्यापारी यांचे प्रवास; धर्मशाळा व सराया बांधल्या गेल्या.
- आधुनिक काळ: औद्योगिक क्रांतीनंतर रेल्वे, जहाज; 1841 मध्ये थॉमस कुक यांनी पहिली संघटित सहल आयोजित केली – आधुनिक पर्यटनाची सुरुवात.
- समकालीन काळ: विमान प्रवास, इंटरनेट बुकिंग, सुट्टीचा पगार (Paid holidays) यामुळे सामूहिक पर्यटन (Mass tourism) वाढले.
2. भारतातील जत्रा व सण (Fairs and Festivals)
भारतातील जत्रा व सण हे पर्यटनाचे मोठे आकर्षण आहेत. ते संस्कृती, धर्म व परंपरा दाखवतात आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला उत्पन्न देतात.
| जत्रा / सण | ठिकाण |
|---|---|
| कुंभमेळा | प्रयागराज, हरिद्वार, उज्जैन, नाशिक |
| पुष्कर मेळा (उंटांचा मेळा) | राजस्थान |
| गणेशोत्सव | महाराष्ट्र |
| दुर्गापूजा | पश्चिम बंगाल |
| ओणम | केरळ |
| हॉर्नबिल महोत्सव | नागालँड |
| पंढरपूर वारी (आषाढी एकादशी) | महाराष्ट्र |
3. पर्यटनाचा अर्थ, व्याख्या व संकल्पना
पर्यटन (Tourism) म्हणजे लोकांनी आपल्या नेहमीच्या राहण्याच्या ठिकाणाबाहेर विश्रांती, मनोरंजन, व्यवसाय किंवा इतर हेतूंसाठी तात्पुरता केलेला प्रवास व मुक्काम.
जागतिक पर्यटन संघटना (UNWTO): "पर्यटन म्हणजे लोकांनी विश्रांती, व्यवसाय व इतर कारणांसाठी आपल्या नेहमीच्या वातावरणाबाहेरील ठिकाणी सलग एका वर्षापेक्षा जास्त नसलेल्या कालावधीसाठी केलेला प्रवास व मुक्काम."
संकल्पनेचे घटक
- प्रवास (Travel) – एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे
- मुक्काम (Stay) – तात्पुरता, कायमचा नाही
- हेतू – कमाई करणे हा मुख्य हेतू नसतो
- पर्यटक (Tourist) – किमान 24 तास मुक्काम करणारा; त्यापेक्षा कमी वेळ थांबणारा "सहलप्रवासी" (Excursionist)
पर्यटनाचे 3 A: Attraction (आकर्षण), Accessibility (पोहोचण्याची सोय), Accommodation (राहण्याची सोय).
4. पर्यटनाचे आर्थिक महत्त्व
- राष्ट्रीय उत्पन्नात योगदान: हॉटेल, वाहतूक, हस्तकला, अन्न यांवरील खर्चामुळे उत्पन्न वाढते. भारताच्या GDP मध्ये पर्यटनाचा प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष वाटा सुमारे 5–7% मानला जातो.
- पर्यटन व रोजगार: पर्यटन हा श्रमप्रधान उद्योग आहे; मार्गदर्शक (Guide), हॉटेल कर्मचारी, टॅक्सीचालक, कारागीर यांना रोजगार मिळतो. यात महिला व अकुशल कामगारांनाही संधी मिळते.
- परकीय चलन: परदेशी पर्यटकांच्या खर्चातून परकीय चलन मिळते.
- गुणक परिणाम (Multiplier Effect): पर्यटकाचा एक रुपयाचा खर्च अनेक हातांतून फिरून उत्पन्न अनेक पटींनी वाढवतो.
- पायाभूत सुविधांचा विकास: रस्ते, विमानतळ, वीज, पाणी.
- प्रादेशिक विकास: दुर्गम व ग्रामीण भागांचा विकास (उदा. ताडोबा, लडाख).
- सरकारला कर (GST) व शुल्कातून महसूल.
5. पर्यटनाच्या वाढीवर परिणाम करणारे घटक
- लोकांच्या उत्पन्नात वाढ व मध्यमवर्गाचा विस्तार
- वाहतूक व दळणवळणाच्या सोयी (स्वस्त विमानसेवा, रेल्वे)
- सुट्ट्या व सवेतन रजा
- शिक्षण व जागरूकता, इंटरनेट व सोशल मीडिया
- सुरक्षा, शांतता व राजकीय स्थैर्य
- सरकारी धोरणे – ई-व्हिसा, "अतुल्य भारत" (Incredible India) मोहीम
- नैसर्गिक व सांस्कृतिक आकर्षणे
6. पर्यटनाचे प्रकार व स्वरूपे
स्वरूपे (Modes) – प्रवासाच्या दिशेनुसार
| स्वरूप | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| देशांतर्गत पर्यटन (Domestic) | देशातील नागरिकांनी देशातच केलेला प्रवास | नागपूरहून गोव्याला सहल |
| आगमन पर्यटन (Inbound) | परदेशी पर्यटक आपल्या देशात येणे | अमेरिकन पर्यटक आग्रा येथे |
| परदेशगामी पर्यटन (Outbound) | आपल्या देशातील लोक परदेशात जाणे | भारतीय पर्यटक दुबईला |
प्रकार (Types) – हेतूनुसार
- धार्मिक पर्यटन (शिर्डी, तिरुपती)
- ऐतिहासिक / सांस्कृतिक पर्यटन (अजिंठा-वेरूळ)
- पर्यावरण पर्यटन – Eco-tourism (ताडोबा व्याघ्र प्रकल्प)
- साहसी पर्यटन (ट्रेकिंग, रिव्हर राफ्टिंग)
- वैद्यकीय पर्यटन (Medical tourism)
- व्यावसायिक पर्यटन (MICE – Meetings, Incentives, Conferences, Exhibitions)
- ग्रामीण पर्यटन व कृषी पर्यटन
7. पर्यटनाच्या प्रेरणा (Motivations)
- शारीरिक प्रेरणा: विश्रांती, आरोग्य, हवापालट
- सांस्कृतिक प्रेरणा: नवीन संस्कृती, कला, इतिहास जाणून घेणे
- सामाजिक / व्यक्तिगत प्रेरणा: नातेवाईकांना भेटणे, मित्रांसोबत सहल
- प्रतिष्ठा प्रेरणा: सामाजिक प्रतिष्ठा, नवे अनुभव
- धार्मिक प्रेरणा: तीर्थयात्रा
- व्यावसायिक प्रेरणा: परिषदा, व्यापार
8. जागतिक पर्यटनातील भारताचा वाटा
- जागतिक आंतरराष्ट्रीय पर्यटक आगमनांमध्ये भारताचा वाटा सुमारे 1.5% ते 2% इतकाच आहे – भारताच्या क्षमतेच्या मानाने कमी.
- मात्र देशांतर्गत पर्यटन खूप मोठे आहे – दरवर्षी कोट्यवधी देशांतर्गत पर्यटक प्रवास करतात.
- भारतात UNESCO ची 40 पेक्षा जास्त जागतिक वारसा स्थळे आहेत (उदा. ताजमहाल, अजिंठा-वेरूळ लेणी).
- वाटा कमी असण्याची कारणे: पायाभूत सुविधांचा अभाव, स्वच्छता व सुरक्षिततेबद्दलची चिंता, प्रचाराचा अभाव.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) पर्यटनाचा अर्थ व व्याख्या सांगा. पर्यटनाचे आर्थिक महत्त्व स्पष्ट करा.
- (दीर्घोत्तरी प्रश्न) पर्यटनाचे प्रकार व स्वरूपे (देशांतर्गत, आगमन व परदेशगामी) उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पर्यटनाच्या वाढीवर परिणाम करणारे घटक सांगा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पर्यटनाच्या प्रेरणांवर टीप लिहा.
- (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतातील जत्रा व सण यांचे पर्यटनातील महत्त्व लिहा.