शिक्षणाचे अर्थशास्त्र (Economics of Education) BECO106MJM

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• शिक्षणाच्या अर्थशास्त्राचा अर्थ, व्याख्या, व्याप्ती आणि महत्त्व
• शिक्षण आणि आर्थिक व्यवस्था यांचा संबंध
• उपभोग आणि गुंतवणूक म्हणून शिक्षण
• शिक्षणाचा खर्च – संकल्पना, शैक्षणिक खर्चाचे प्रकार
• प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष खर्च, खाजगी खर्च, सामाजिक खर्च आणि संधी खर्च
• शिक्षणाचा एकक खर्च
• शिक्षणाची बाह्य व अंतर्गत कार्यक्षमता
• शिक्षणाचा वित्तपुरवठा
• शिक्षणाचे प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष लाभ

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Introduction to Economics of Education: Meaning, Definition, Scope and Importance of Economics of Education, Relationship between education & economic system, Education as consumption & Investment. Cost of Education – Concept, Type of educational costs, Direct & Indirect cost, Private cost, social cost & Opportunity cost, Unit cost of education, External & Internal efficiency of education, Financing of education, Direct and Indirect benefits of education

शिक्षणाचे अर्थशास्त्र : अर्थ आणि व्याख्या (Meaning and Definition)

शिक्षणाचे अर्थशास्त्र (Economics of Education) ही अर्थशास्त्राची एक शाखा आहे. शिक्षणावर होणारा खर्च, शिक्षणापासून मिळणारे फायदे, शिक्षणाचे वित्तपुरवठा आणि शिक्षणाचा आर्थिक विकासाशी असलेला संबंध यांचा अभ्यास या शाखेत केला जातो. मर्यादित साधनांचा (Scarce Resources) शिक्षण क्षेत्रात सर्वोत्तम वापर कसा करावा, हा या शाखेचा मुख्य प्रश्न आहे.

या शाखेचा विकास १९६० नंतर झाला. थिओडोर शुल्त्झ (Theodore W. Schultz) यांनी १९६० मध्ये "मानवी भांडवलातील गुंतवणूक" ही कल्पना मांडली. गॅरी बेकर (Gary Becker) यांनी "Human Capital" (१९६४) या ग्रंथातून ती पुढे नेली.

व्याख्या

• जॉन व्हायझी (John Vaizey): शिक्षणाचे अर्थशास्त्र म्हणजे शिक्षण व्यवस्थेतील साधनांचे वाटप, शिक्षणाचा खर्च आणि त्यापासून मिळणारे लाभ यांचा अभ्यास होय.
• कोहन (Elchanan Cohn): समाज आणि व्यक्ती मर्यादित साधनांचा वापर करून वेगवेगळ्या प्रकारचे शिक्षण कसे निवडतात व त्याचे वितरण कसे होते, याचा अभ्यास म्हणजे शिक्षणाचे अर्थशास्त्र.

शिक्षणाच्या अर्थशास्त्राची व्याप्ती आणि महत्त्व (Scope and Importance)

व्याप्ती

• शिक्षणाचा खर्च व त्याचे प्रकार यांचा अभ्यास.
• शिक्षणापासून मिळणारे व्यक्तिगत व सामाजिक लाभ.
• शिक्षणाचा वित्तपुरवठा – सरकार, खाजगी संस्था, पालक.
• शैक्षणिक नियोजन (Educational Planning) व मनुष्यबळ नियोजन.
• शिक्षण व रोजगार, सुशिक्षित बेरोजगारी.
• शिक्षण संस्थांची कार्यक्षमता (Efficiency).

महत्त्व

1. शिक्षणावरील सार्वजनिक खर्चाचे योग्य नियोजन करता येते.
2. कोणत्या स्तरावर (प्राथमिक, माध्यमिक, उच्च) किती गुंतवणूक करावी हे ठरवता येते.
3. शिक्षण आणि रोजगार यांचा मेळ घालता येतो.
4. आर्थिक विकासात शिक्षणाचे योगदान समजते.
5. शैक्षणिक संधीची समानता वाढवण्यासाठी धोरणे आखता येतात.

शिक्षण व आर्थिक व्यवस्था यांचा संबंध (Relationship between Education and Economic System)

शिक्षण आणि अर्थव्यवस्था एकमेकांवर अवलंबून आहेत. अर्थव्यवस्थेला कुशल मनुष्यबळ (Skilled Manpower) शिक्षणातून मिळते. तर शिक्षणासाठी लागणारा पैसा अर्थव्यवस्थेतून येतो.

• शिक्षणामुळे श्रमाची उत्पादकता (Productivity) वाढते.
• शिक्षणामुळे नवे शोध, तंत्रज्ञान व उद्योजकता वाढते.
• श्रीमंत अर्थव्यवस्था शिक्षणावर जास्त खर्च करू शकते.
• अर्थव्यवस्थेतील नोकऱ्यांच्या गरजेनुसार अभ्यासक्रम बदलतात.

शिक्षण : उपभोग आणि गुंतवणूक (Education as Consumption and Investment)

उपभोग म्हणून शिक्षण: शिक्षणामुळे ज्ञान, आनंद, संस्कृतीची जाण आणि समाधान लगेच मिळते. उदा. संगीत, साहित्य शिकण्याचा आनंद. म्हणून शिक्षण ही उपभोग्य वस्तू आहे.

गुंतवणूक म्हणून शिक्षण: आज शिक्षणावर खर्च केला की भविष्यात जास्त उत्पन्न मिळते. जसे यंत्रात गुंतवणूक केल्यावर उत्पादन मिळते, तसेच शिक्षणातून व्यक्तीची कमाईची क्षमता वाढते.

प्रत्यक्षात शिक्षण हे दोन्ही आहे.

शिक्षणाचा खर्च : संकल्पना आणि प्रकार (Cost of Education – Concept and Types)

शिक्षण देण्यासाठी व घेण्यासाठी जी साधने वापरली जातात त्यांचे पैशातील मूल्य म्हणजे शिक्षणाचा खर्च.

१. प्रत्यक्ष खर्च (Direct Cost)

शिक्षणासाठी थेट पैशात होणारा खर्च. उदा. फी, पुस्तके, गणवेश, वसतिगृह, शिक्षकांचे पगार, इमारत.

२. अप्रत्यक्ष खर्च (Indirect Cost)

पैशात थेट न दिसणारा खर्च. उदा. शिकत असताना नोकरी न केल्याने बुडालेले उत्पन्न, शिक्षण संस्थांना दिलेली कर सवलत.

३. खाजगी खर्च (Private Cost)

विद्यार्थी व पालकांनी केलेला खर्च – फी, पुस्तके, प्रवास, शिकवणी, तसेच बुडालेले उत्पन्न.

४. सामाजिक खर्च (Social Cost)

संपूर्ण समाजाला शिक्षणासाठी येणारा एकूण खर्च. सामाजिक खर्च = खाजगी खर्च + सरकारने व समाजाने केलेला खर्च (अनुदान, शिष्यवृत्ती, इमारती).

५. संधी खर्च (Opportunity Cost)

एखादा पर्याय निवडताना सोडलेल्या पुढच्या सर्वोत्तम पर्यायाचे मूल्य म्हणजे संधी खर्च. उदाहरण: १२वी नंतर राहुलला दरमहा ₹१०,००० पगाराची नोकरी मिळत होती. तो ३ वर्षे B.A. शिकला. त्याचा संधी खर्च = ₹१०,००० × १२ × ३ = ₹३,६०,०००.

शिक्षणाचा एकक खर्च (Unit Cost of Education)

एका विद्यार्थ्यावर एका वर्षात होणारा सरासरी खर्च म्हणजे एकक खर्च.

सूत्र: एकक खर्च = एकूण शैक्षणिक खर्च ÷ एकूण विद्यार्थी संख्या

उदाहरण: एका महाविद्यालयाचा वार्षिक खर्च ₹५०,००,००० आहे व विद्यार्थी १,००० आहेत. एकक खर्च = ₹५०,००,००० ÷ १,००० = ₹५,००० प्रति विद्यार्थी.

एकक खर्चावरून वेगवेगळ्या संस्था व अभ्यासक्रमांची तुलना करता येते.

शिक्षणाची अंतर्गत व बाह्य कार्यक्षमता (Internal and External Efficiency)

शिक्षणाचा वित्तपुरवठा (Financing of Education)

• केंद्र सरकार: समग्र शिक्षा अभियान, विद्यापीठ अनुदान आयोगामार्फत (UGC) अनुदान.
• राज्य सरकार: शाळा, महाविद्यालयांना वेतन अनुदान.
• स्थानिक संस्था: जिल्हा परिषद, नगरपालिका शाळा.
• खाजगी स्रोत: फी, देणग्या, ट्रस्ट, कंपन्यांचा CSR निधी.
• कर्ज व शिष्यवृत्ती: बँकांचे शैक्षणिक कर्ज (Education Loan), सरकारी शिष्यवृत्ती.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० ने शिक्षणावरील सार्वजनिक खर्च GDP च्या ६% पर्यंत नेण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे.

शिक्षणाचे प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष लाभ (Direct and Indirect Benefits)

प्रत्यक्ष लाभ (Direct Benefits)

• व्यक्तीला जास्त उत्पन्न व चांगली नोकरी.
• श्रम उत्पादकता वाढ.
• सामाजिक प्रतिष्ठा.

अप्रत्यक्ष लाभ (Indirect Benefits)

• आरोग्य सुधारते, जन्मदर कमी होतो.
• गुन्हेगारी कमी होते, लोकशाही मजबूत होते.
• पुढच्या पिढीचे शिक्षण सुधारते.
• संशोधन व तंत्रज्ञान वाढते – याचा फायदा सर्व समाजाला होतो (बाह्य लाभ – Externalities).

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शिक्षणाच्या अर्थशास्त्राचा अर्थ व व्याख्या सांगून त्याची व्याप्ती व महत्त्व स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) शिक्षणाचा खर्च म्हणजे काय? शैक्षणिक खर्चाचे विविध प्रकार उदाहरणासह स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) शिक्षण : उपभोग आणि गुंतवणूक – टीप लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) शिक्षणाचा एकक खर्च व संधी खर्च स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) शिक्षणाची अंतर्गत व बाह्य कार्यक्षमता यातील फरक सांगा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• मानवी भांडवल – संकल्पना व घटक
• मानवी भांडवल आणि भौतिक भांडवल
• आर्थिक विकासात शिक्षणाची भूमिका
• सुशिक्षित बेरोजगारीच्या समस्या, अर्धरोजगारी व छुपी बेरोजगारी
• शैक्षणिक नियोजन – भारतातील सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी (PPP) मॉडेल
• भारतातील शैक्षणिक आव्हाने
• आर्थिक वाढीत शिक्षणाचे योगदान
• शिक्षण आणि आर्थिक विकास यांचा परस्परसंबंध
• उच्च शिक्षण आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP) – २०२०

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Investment in Human Capital: Concept, Components, Human capital and Physical capital, Role of education in economic development, Problems of educated unemployment, Underemployment & disguised unemployment. Educational Planning – Public Private Partnership (PPP) model in India, Educational challenges in India, Contribution of education to economic growth, Interrelationship between education & economic development, Higher education and NEP - 2020

मानवी भांडवल : संकल्पना (Concept of Human Capital)

माणसांकडे असलेले ज्ञान, कौशल्य, आरोग्य, अनुभव आणि कार्यक्षमता यांना मानवी भांडवल (Human Capital) म्हणतात. हे गुण उत्पादन वाढवतात, म्हणून त्यांना "भांडवल" म्हटले जाते. शिक्षण, प्रशिक्षण आणि आरोग्य यांवरील खर्च म्हणजे मानवी भांडवलातील गुंतवणूक (Investment in Human Capital).

• थिओडोर शुल्त्झ (T. W. Schultz): लोकांनी मिळवलेली उपयुक्त कौशल्ये व ज्ञान हे भांडवलाचेच एक रूप आहे आणि ते जाणीवपूर्वक केलेल्या गुंतवणुकीचे फळ आहे.
• गॅरी बेकर (Gary Becker): शिक्षण, प्रशिक्षण व आरोग्य यांवरील खर्च व्यक्तीचे भविष्यातील उत्पन्न वाढवतो, म्हणून तो गुंतवणूक आहे.
• ॲडम स्मिथ (Adam Smith) यांनीही "Wealth of Nations" (१७७६) मध्ये माणसांच्या कौशल्याला स्थिर भांडवलाचा भाग मानले होते.

मानवी भांडवलाचे घटक (Components of Human Capital)

1. औपचारिक शिक्षण (Formal Education): प्राथमिक, माध्यमिक, उच्च शिक्षण.
2. प्रशिक्षण (On-the-job Training): नोकरीत मिळणारे कौशल्य प्रशिक्षण.
3. आरोग्य व पोषण (Health and Nutrition): निरोगी माणूस जास्त काम करू शकतो.
4. प्रौढ शिक्षण व कौशल्य विकास कार्यक्रम (उदा. स्किल इंडिया).
5. स्थलांतर (Migration): चांगल्या संधीसाठी केलेले स्थलांतर.
6. माहिती (Information): नोकरी व बाजाराबद्दल माहिती मिळवणे.

मानवी भांडवल व भौतिक भांडवल (Human Capital and Physical Capital)

दोन्ही भांडवल एकमेकांना पूरक आहेत. आधुनिक यंत्र चालवण्यासाठी प्रशिक्षित कामगार लागतो.

आर्थिक विकासात शिक्षणाची भूमिका (Role of Education in Economic Development)

• श्रम उत्पादकता वाढते, त्यामुळे राष्ट्रीय उत्पन्न वाढते.
• तंत्रज्ञान, संशोधन व नवोपक्रम (Innovation) वाढतात.
• उद्योजकता वाढते, नवे उद्योग सुरू होतात.
• लोकसंख्या वाढीवर नियंत्रण – शिक्षित स्त्रियांमुळे जन्मदर कमी होतो.
• दारिद्र्य व आर्थिक विषमता कमी होते.
• शेतीत आधुनिक पद्धतींचा वापर वाढतो.

सुशिक्षित बेरोजगारी, अर्धरोजगारी व छुपी बेरोजगारी (Educated Unemployment, Underemployment and Disguised Unemployment)

सुशिक्षित बेरोजगारी (Educated Unemployment): शिक्षण घेऊनही काम करण्याची इच्छा व पात्रता असताना नोकरी न मिळणे.

अर्धरोजगारी (Underemployment): व्यक्तीला तिच्या पात्रतेपेक्षा कमी दर्जाचे किंवा कमी वेळेचे काम मिळणे. उदा. अभियंता डिलिव्हरीचे काम करतो.

छुपी बेरोजगारी (Disguised Unemployment): गरजेपेक्षा जास्त लोक एकाच कामात असणे. त्यांच्यातील काही लोक काढले तरी उत्पादन कमी होत नाही, म्हणजे त्यांची सीमांत उत्पादकता (Marginal Productivity) शून्य असते. उदा. ५ एकर शेतीसाठी ३ माणसे पुरेशी असताना कुटुंबातील ६ जण काम करतात.

सुशिक्षित बेरोजगारीची कारणे

• शिक्षण रोजगाराभिमुख नाही; पुस्तकी शिक्षणावर भर.
• पदवीधरांची संख्या नोकऱ्यांपेक्षा जास्त वेगाने वाढली.
• कौशल्य व उद्योगांच्या गरजेत तफावत (Skill Mismatch).
• सरकारी व पांढरपेशा नोकरीकडे ओढा; स्वयंरोजगाराकडे दुर्लक्ष.
• औद्योगिक विकासाचा मंद वेग.

उपाय

• व्यावसायिक व कौशल्य शिक्षण (Vocational Education).
• स्वयंरोजगार व स्टार्टअपना प्रोत्साहन, मुद्रा कर्ज.
• उद्योग–शिक्षण संस्था सहकार्य, इंटर्नशिप.
• मनुष्यबळ नियोजन (Manpower Planning).

शैक्षणिक नियोजन (Educational Planning)

देशाच्या गरजा व उपलब्ध साधने लक्षात घेऊन शिक्षणाची उद्दिष्टे, प्राधान्यक्रम व खर्च ठरवण्याची प्रक्रिया म्हणजे शैक्षणिक नियोजन. याचे तीन मुख्य दृष्टिकोन आहेत:

1. सामाजिक मागणी दृष्टिकोन (Social Demand Approach): लोकांची शिक्षणाची मागणी किती आहे त्यानुसार सोय करणे.
2. मनुष्यबळ दृष्टिकोन (Manpower Approach): अर्थव्यवस्थेला किती डॉक्टर, अभियंते, शिक्षक लागतील त्यानुसार नियोजन.
3. प्रतिफल दर दृष्टिकोन (Rate of Return Approach): ज्या शिक्षणावर खर्चाच्या तुलनेत लाभ जास्त, तिथे जास्त गुंतवणूक.

भारतातील सार्वजनिक–खाजगी भागीदारी मॉडेल (Public Private Partnership – PPP Model in India)

सरकार व खाजगी संस्था एकत्र येऊन शिक्षण सेवा पुरवतात त्याला PPP मॉडेल म्हणतात. सरकार जमीन, धोरण, अनुदान देते; खाजगी संस्था व्यवस्थापन, गुंतवणूक व कार्यक्षमता देते.

• उदाहरणे: शिक्षण हक्क कायदा २००९ (RTE) अंतर्गत खाजगी शाळांत दुर्बल घटकांसाठी २५% जागा व त्यांची फी सरकार भरते; PPP पद्धतीने स्थापन झालेल्या काही IIIT संस्था; मध्यान्ह भोजन योजनेत स्वयंसेवी संस्थांचा सहभाग.
• फायदे: खाजगी गुंतवणूक मिळते, गुणवत्ता व कार्यक्षमता वाढते, सरकारवरील भार कमी होतो.
• मर्यादा: नफ्याचा हेतू, फी वाढ, गरीबांपर्यंत पोहोच कमी, जबाबदारीबाबत अस्पष्टता.

भारतातील शैक्षणिक आव्हाने (Educational Challenges in India)

• शाळा गळतीचे (Dropout) प्रमाण, विशेषतः माध्यमिक स्तरावर.
• शिक्षणाची कमी गुणवत्ता – मूलभूत वाचन व गणित कौशल्यांचा अभाव.
• शिक्षणावरील सार्वजनिक खर्च GDP च्या ६% लक्ष्यापेक्षा कमी.
• ग्रामीण–शहरी, स्त्री–पुरुष व सामाजिक गटांतील विषमता.
• शिक्षकांची कमतरता व प्रशिक्षणाचा अभाव.
• उच्च शिक्षणातील कमी सकल नोंदणी प्रमाण (GER) व संशोधनाचा अभाव.
• डिजिटल दरी (Digital Divide).

आर्थिक वाढीत शिक्षणाचे योगदान आणि शिक्षण व आर्थिक विकास यांचा परस्परसंबंध (Contribution to Growth and Interrelationship)

रॉबर्ट सोलो (Robert Solow) यांच्या अभ्यासात आर्थिक वाढीचा मोठा भाग भांडवल व श्रमाच्या वाढीने स्पष्ट होत नाही; हा "शेष घटक (Residual Factor)" मुख्यतः तंत्रज्ञान व ज्ञानातील प्रगतीमुळे असतो. एडवर्ड डेनिसन (Edward Denison) यांनी अमेरिकेच्या आर्थिक वाढीत शिक्षणाचा लक्षणीय वाटा असल्याचे दाखवले.

शिक्षण व आर्थिक विकास यांचा संबंध दुहेरी (Two-way) आहे:

• शिक्षण → कुशल मनुष्यबळ → उत्पादकता → आर्थिक विकास.
• आर्थिक विकास → जास्त उत्पन्न व कर महसूल → शिक्षणावर जास्त खर्च → शिक्षणाचा विस्तार.

उदा. दक्षिण कोरियाने शिक्षणात मोठी गुंतवणूक करून जलद आर्थिक विकास साधला.

उच्च शिक्षण आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० (Higher Education and NEP 2020)

भारत सरकारने २९ जुलै २०२० रोजी राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP 2020) जाहीर केले. डॉ. के. कस्तुरीरंगन (K. Kasturirangan) समितीने याचा मसुदा तयार केला.

उच्च शिक्षणासंबंधी मुख्य तरतुदी

• २०३५ पर्यंत उच्च शिक्षणातील सकल नोंदणी प्रमाण (GER) ५०% करण्याचे लक्ष्य.
• चार वर्षांची बहुविद्याशाखीय पदवी; एकाधिक प्रवेश व बाहेर पडण्याची सोय (Multiple Entry–Exit) – १ वर्ष प्रमाणपत्र, २ वर्षे पदविका, ३ वर्षे पदवी, ४ वर्षे संशोधनासह पदवी.
• अकॅडमिक बँक ऑफ क्रेडिट्स (Academic Bank of Credits).
• उच्च शिक्षणासाठी एकच नियामक संस्था – भारतीय उच्च शिक्षण आयोग (HECI) प्रस्तावित.
• संशोधनासाठी राष्ट्रीय संशोधन प्रतिष्ठान (National Research Foundation).
• मातृभाषेत शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण व ऑनलाइन शिक्षणाला प्रोत्साहन.
• शिक्षणावरील सार्वजनिक खर्च GDP च्या ६% पर्यंत नेणे.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मानवी भांडवलाची संकल्पना व घटक स्पष्ट करून आर्थिक विकासातील शिक्षणाची भूमिका विशद करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) सुशिक्षित बेरोजगारी म्हणजे काय? भारतातील सुशिक्षित बेरोजगारीची कारणे व उपाय सांगा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मानवी भांडवल व भौतिक भांडवल यातील फरक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भारतातील शिक्षण क्षेत्रातील सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी (PPP) मॉडेल – टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० आणि उच्च शिक्षण – टीप लिहा.