पैसा आणि आधुनिक बँकिंग (Money and Modern Banking) BECO105MJL

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• पैसा – अर्थ, व्याख्या, कार्ये
• फिशरचा पैशाचा संख्यामान सिद्धांत
• रोख शिल्लक दृष्टिकोन
• केंब्रिज समीकरणे
• व्यवहार दृष्टिकोन आणि रोख शिल्लक दृष्टिकोन यांची तुलना
• चलनवाढ आणि चलनघट – अर्थ, व्याख्या
• चलनवाढ आणि चलनघट – कारणे, प्रकार, परिणाम
• चलनवाढ आणि चलनघट नियंत्रणाचे उपाय

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Money and Inflation and Deflation: Money – Meaning, Definitions, Functions, Fisher's Quantity Theory of Money, Cash Balance approach, Cambridge equations, Comparison between transaction and cash balance approach. Inflation & Deflation – Meaning, Definitions, Causes, Types, Effects, Measures to control inflation and deflation

१. पैसा : अर्थ आणि व्याख्या (Money: Meaning and Definitions)

पैसा (Money) हे देवाणघेवाणीचे सर्वमान्य साधन आहे. वस्तुविनिमय पद्धतीत (Barter System) गरजांचा दुहेरी मेळ (Double Coincidence of Wants) नसणे, मूल्य मोजण्याचे समान माप नसणे आणि मूल्य साठवण्याची अडचण असे दोष होते. हे दोष दूर करण्यासाठी पैशाचा उदय झाला.

• क्राउथर (Crowther): "विनिमयाचे साधन म्हणून सर्वसामान्यपणे स्वीकारली जाणारी आणि त्याच वेळी मूल्याचे माप व मूल्याचा साठा म्हणून काम करणारी कोणतीही वस्तू म्हणजे पैसा होय."
• रॉबर्टसन (Robertson): "वस्तूंच्या मोबदल्यात किंवा व्यावसायिक देणी फेडण्यासाठी सर्वसामान्यपणे स्वीकारली जाणारी वस्तू म्हणजे पैसा."
• वॉकर (Walker): "पैसा तोच जो पैशाचे कार्य करतो." (Money is what money does)

या व्याख्यांवरून सर्वमान्यता (General Acceptability) हे पैशाचे मुख्य लक्षण आहे.

२. पैशाची कार्ये (Functions of Money)

किनले (Kinley) यांनी पैशाच्या कार्यांचे तीन गट केले आहेत.

अ) प्राथमिक कार्ये (Primary Functions)

• विनिमयाचे माध्यम (Medium of Exchange): वस्तू व सेवांची खरेदी-विक्री पैशामार्फत होते.
• मूल्याचे माप (Measure of Value): प्रत्येक वस्तूची किंमत रुपयांत (₹) मोजता येते.

ब) दुय्यम कार्ये (Secondary Functions)

• विलंबित देण्यांचे मान (Standard of Deferred Payments): कर्ज आज घेऊन भविष्यात परत करता येते.
• मूल्याचा साठा (Store of Value): आजचे उत्पन्न भविष्यासाठी बचत करता येते.
• मूल्याचे हस्तांतरण (Transfer of Value): एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी क्रयशक्ती पाठवता येते.

क) आनुषंगिक कार्ये (Contingent Functions)

• पत निर्मितीचा आधार (Basis of Credit), राष्ट्रीय उत्पन्नाचे वितरण, उपभोग व उत्पादनात समसीमांत उपयोगिता साधणे, भांडवलाला तरलता (Liquidity) देणे.

३. फिशरचा पैशाचा संख्यामान सिद्धांत (Fisher's Quantity Theory of Money)

अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ इर्व्हिंग फिशर (Irving Fisher) यांनी १९११ मध्ये "The Purchasing Power of Money" या ग्रंथात हा सिद्धांत मांडला. याला व्यवहार दृष्टिकोन (Transaction Approach) म्हणतात. सिद्धांताचा आशय : इतर परिस्थिती कायम असताना पैशाचा पुरवठा जितक्या प्रमाणात वाढतो, तितक्याच प्रमाणात किंमत पातळी वाढते आणि पैशाचे मूल्य कमी होते.

समीकरण : MV = PT किंवा P = MV / T

विस्तारित समीकरण (पत पैशासह) : MV + M'V' = PT

• M = चलनातील पैशाचा पुरवठा, V = पैशाचा चलनवेग (Velocity)
• M' = बँक ठेवी (पत पैसा), V' = पत पैशाचा चलनवेग
• P = किंमत पातळी, T = एकूण व्यवहार (वस्तू व सेवांचे प्रमाण)

उदाहरण : M = ₹१,००० कोटी, V = ४, T = ४०० कोटी एकके असल्यास P = (१००० × ४) / ४०० = ₹१०. M दुप्पट म्हणजे ₹२,००० कोटी झाला तर P = (२००० × ४)/४०० = ₹२० म्हणजे किंमत पातळी दुप्पट होते.

गृहीतके : V आणि T स्थिर असतात, पूर्ण रोजगार असतो, M' आणि M यांचे प्रमाण स्थिर असते, P हा निष्क्रिय (Passive) घटक असतो.

टीका : पूर्ण रोजगाराचे गृहीतक अवास्तव; V व T दीर्घकाळात बदलतात; पैशाचे मूल्य-साठा कार्य दुर्लक्षित; व्याजदराचा विचार नाही; केन्सच्या मते हा सिद्धांत फक्त दीर्घकाळासाठी लागू होतो.

४. रोख शिल्लक दृष्टिकोन व केंब्रिज समीकरणे (Cash Balance Approach and Cambridge Equations)

केंब्रिज विद्यापीठातील मार्शल (Marshall), पिगू (Pigou), रॉबर्टसन (Robertson) आणि केन्स (Keynes) यांनी हा दृष्टिकोन मांडला. लोक आपल्या उत्पन्नातील काही भाग रोख स्वरूपात जवळ ठेवतात. या पैशाच्या मागणीवर (Demand for Money) पैशाचे मूल्य अवलंबून असते.

उदाहरण : Y = ₹१००० कोटी (वास्तव), K = ०.२५, M = ₹५०० कोटी असल्यास P = M / KY = ५०० / (०.२५ × १०००) = २.

५. व्यवहार व रोख शिल्लक दृष्टिकोनांची तुलना (Comparison)

साम्य

• दोन्ही सिद्धांत पैशाचा पुरवठा व किंमत पातळी यांचा समप्रमाणात संबंध दाखवतात. K = 1/V असा गणिती संबंध आहे.

फरक

६. चलनवाढ : अर्थ, व्याख्या, कारणे (Inflation: Meaning, Definitions, Causes)

सामान्य किंमत पातळीत सतत होणारी वाढ म्हणजे चलनवाढ (Inflation). यामुळे पैशाची क्रयशक्ती कमी होते.

• क्राउथर : "पैशाचे मूल्य घटत असते म्हणजेच किंमती वाढत असतात, ती स्थिती म्हणजे चलनवाढ."
• कोलबोर्न (Coulborn) : "अतिरिक्त पैसा अल्प वस्तूंचा पाठलाग करतो" (Too much money chasing too few goods).

उदाहरण (चलनवाढीचा दर) : मागील वर्षी किंमत निर्देशांक १५०, यावर्षी १५९ असल्यास दर = (१५९ − १५०)/१५० × १०० = ६%.

कारणे

• मागणी जन्य (Demand-Pull): पैशाचा पुरवठा वाढणे, तुटीचा अर्थभरणा (Deficit Financing), सरकारी खर्च वाढ, लोकसंख्या वाढ, काळा पैसा.
• खर्च जन्य (Cost-Push): मजुरी वाढ, कच्चा माल व इंधन दरवाढ, कर वाढ, मक्तेदारी नफा.
• पुरवठ्याचे घटक : शेती उत्पादनातील घट, दुष्काळ, साठेबाजी, उत्पादनातील अडथळे.

७. चलनवाढीचे प्रकार (Types of Inflation)

८. चलनवाढीचे परिणाम (Effects of Inflation)

• लाभ होणारे : उद्योजक, व्यापारी, कर्जदार (Debtors), शेतकरी (उत्पादनाला जास्त किंमत).
• तोटा होणारे : निश्चित उत्पन्न गट (पगारदार, पेन्शनधारक), धनको (Creditors), गुंतवणूकदार (स्थिर व्याज).
• बचतीत घट, उत्पन्नातील विषमता वाढ, निर्यात घट व आयात वाढ, सट्टेबाजी व साठेबाजी वाढ.

९. चलनघट : अर्थ, व्याख्या, कारणे, परिणाम (Deflation)

सामान्य किंमत पातळीत सतत होणारी घट म्हणजे चलनघट (Deflation). पिगू यांच्या मते, "उत्पादनापेक्षा पैशाचे उत्पन्न कमी वेगाने वाढते तेव्हा चलनघट होते."

• कारणे : पैशाचा पुरवठा कमी होणे, बँक पतपुरवठा आकुंचन, जास्त कर, सरकारी खर्चात कपात, अतिरिक्त उत्पादन, मागणीत घट.
• परिणाम : नफा घटणे, उत्पादन व गुंतवणूक कमी, बेरोजगारी वाढ, कर्जदारांचे नुकसान, धनकोंचा फायदा, मंदी (Depression).

१०. चलनवाढ व चलनघट नियंत्रणाचे उपाय (Measures to Control)

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) पैशाची व्याख्या देऊन पैशाची कार्ये सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) फिशरचा पैशाचा संख्यामान सिद्धांत स्पष्ट करा व व्यवहार दृष्टिकोन आणि रोख शिल्लक दृष्टिकोन यांची तुलना करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) केंब्रिज समीकरणे थोडक्यात स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) चलनवाढीचे प्रकार सांगा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) चलनवाढ नियंत्रणाचे मौद्रिक व राजकोषीय उपाय यावर टीप लिहा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• उपभोग फलन
• उपभोग प्रवृत्तीचे निर्धारक घटक
• सीमांत उपभोग प्रवृत्ती (MPC) आणि गुणक
• व्याजाचा तरलता पसंती सिद्धांत
• गुंतवणूक फलन : भांडवलाची सीमांत कार्यक्षमता (MEC)
• केन्सचा रोजगार सिद्धांत
• बेरोजगारीचे प्रकार
• केन्सचा व्यापार चक्र सिद्धांत

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Keynesian Economics: Consumption Function, Determinates of propensity to consume, MPC and Multiplier, Liquidity preference theory of Interest, Investment Function: MEC, Keynesian theory of Employment, Types of unemployment, Keynesian theory of business cycle.

१. उपभोग फलन (Consumption Function)

केन्स (J. M. Keynes) यांनी १९३६ मध्ये "The General Theory of Employment, Interest and Money" या ग्रंथात उपभोग फलनाची संकल्पना मांडली. उत्पन्न (Y) आणि उपभोग खर्च (C) यांच्यातील संबंध म्हणजे उपभोग फलन: C = f(Y). रेषीय स्वरूपात C = a + bY, येथे a = स्वायत्त उपभोग (उत्पन्न शून्य असतानाही होणारा उपभोग), b = सीमांत उपभोग प्रवृत्ती.

केन्सचा मानसशास्त्रीय नियम (Psychological Law of Consumption): उत्पन्न वाढले की उपभोग वाढतो, पण उपभोगातील वाढ उत्पन्नातील वाढीपेक्षा कमी असते. उरलेला भाग बचतीत जातो.

उपभोग प्रवृत्ती (Propensity to Consume)

• सरासरी उपभोग प्रवृत्ती (APC) = C / Y
• सीमांत उपभोग प्रवृत्ती (MPC) = ΔC / ΔY
• MPC + MPS = 1 (MPS = सीमांत बचत प्रवृत्ती)

२. उपभोग प्रवृत्तीचे निर्धारक घटक (Determinants of Propensity to Consume)

अ) व्यक्तिनिष्ठ घटक (Subjective Factors)

• दूरदृष्टी, सावधगिरी, भविष्यातील गरजा, प्रतिष्ठा, कंजूषपणा, मुलांच्या शिक्षणासाठी बचत.
• उद्योगांच्या बाबतीत : विस्तारासाठी राखीव निधी, घसारा निधी, तरलता राखणे.

ब) वस्तुनिष्ठ घटक (Objective Factors)

• उत्पन्नातील बदल व उत्पन्नाचे वितरण (विषमता कमी झाल्यास उपभोग वाढतो).
• व्याजदरातील बदल, किंमत पातळीतील बदल.
• सरकारी कर धोरण, सामाजिक सुरक्षा योजना.
• अनपेक्षित भांडवली लाभ/तोटा (Windfall gains/losses), भविष्यातील अपेक्षा, उधारीची (Credit) सोय.

३. सीमांत उपभोग प्रवृत्ती व गुणक (MPC and Multiplier)

गुणक (Multiplier) ही संकल्पना प्रथम आर. एफ. काह्न (R. F. Kahn) यांनी १९३१ मध्ये (रोजगार गुणक) मांडली; केन्स यांनी गुंतवणूक गुणक (Investment Multiplier) विकसित केला. गुंतवणुकीतील प्रारंभिक वाढीमुळे राष्ट्रीय उत्पन्नात अनेक पटींनी वाढ होते.

सूत्र : K = ΔY / ΔI = 1 / (1 − MPC) = 1 / MPS

उदाहरण : MPC = ०.८ असल्यास K = 1 / (1 − ०.८) = ५. सरकारने ₹१०० कोटी नवी गुंतवणूक केल्यास उत्पन्नात ₹५०० कोटी वाढ होईल. (MPC = ०.५ असल्यास K = २ इतकाच.) म्हणजे MPC जितकी जास्त, तितका गुणक मोठा.

गुणकाची गळती (Leakages)

• बचत, कर्जफेड, जुने रोखे/शेअर खरेदी, आयात, कर, निष्क्रिय रोख शिल्लक, किंमत वाढ.

गृहीतके व मर्यादा

• MPC स्थिर असते, बंदिस्त अर्थव्यवस्था, न वापरलेली साधनसामग्री उपलब्ध असते, कालविलंब नसतो. अविकसित देशांत पुरवठ्याच्या मर्यादांमुळे गुणक पूर्ण प्रभावी ठरत नाही.

४. व्याजाचा तरलता पसंती सिद्धांत (Liquidity Preference Theory of Interest)

केन्स यांच्या मते, "व्याज म्हणजे ठराविक काळासाठी तरलतेचा त्याग केल्याबद्दल मिळणारा मोबदला होय." व्याजदर पैशाची मागणी (तरलता पसंती) आणि पैशाचा पुरवठा यांच्या समतोलाने ठरतो.

तरलता पसंतीचे (पैसा जवळ ठेवण्याचे) तीन हेतू

1. व्यवहार हेतू (Transaction Motive): रोजच्या खर्चासाठी; उत्पन्नावर अवलंबून.
2. दक्षता हेतू (Precautionary Motive): आजारपण, अपघात अशा अनपेक्षित खर्चासाठी; उत्पन्नावर अवलंबून.
3. सट्टा हेतू (Speculative Motive): रोख्यांच्या किमतीतील बदलांचा फायदा घेण्यासाठी; व्याजदराशी व्यस्त संबंध.

L = L₁(Y) + L₂(r). पैशाचा पुरवठा (M) मध्यवर्ती बँक ठरवते, म्हणून तो स्थिर (उभी रेषा) मानला जातो. अत्यंत कमी व्याजदराला लोक सर्व पैसा रोख ठेवतात; याला तरलता सापळा (Liquidity Trap) म्हणतात.

टीका : वास्तव घटक (उत्पादकता, बचत) दुर्लक्षित; हॅन्सन (Hansen) यांच्या मते हा सिद्धांत अनिश्चित (Indeterminate) आहे, कारण उत्पन्न माहीत असल्याशिवाय व्याजदर ठरत नाही.

५. गुंतवणूक फलन : भांडवलाची सीमांत कार्यक्षमता (Investment Function: MEC)

गुंतवणूक दोन घटकांवर ठरते : भांडवलाची सीमांत कार्यक्षमता (Marginal Efficiency of Capital – MEC) आणि व्याजदर. नवीन भांडवली मालमत्तेपासून अपेक्षित असलेला सर्वाधिक नफ्याचा दर म्हणजे MEC.

• MEC हा पुरवठा किंमत (Supply Price) आणि संभाव्य उत्पन्न (Prospective Yield) यांवर अवलंबून असतो.
• निर्णयाचा नियम : MEC > व्याजदर असेल तोपर्यंत गुंतवणूक वाढते; MEC = व्याजदर येथे गुंतवणूक थांबते.
• उदाहरण : एका यंत्रापासून १२% परतावा अपेक्षित आहे आणि कर्जाचा व्याजदर ९% आहे, तर गुंतवणूक फायदेशीर. व्याजदर १३% झाल्यास गुंतवणूक होणार नाही.
• MEC वर परिणाम करणारे घटक : भविष्यातील मागणी, व्यावसायिक अपेक्षा व आत्मविश्वास, तंत्रज्ञानातील बदल, सरकारी धोरण, लोकसंख्या वाढ, शेअर बाजारातील स्थिती.

६. केन्सचा रोजगार सिद्धांत (Keynesian Theory of Employment)

केन्स यांनी सनातनवादी अर्थशास्त्रज्ञांचा से (J. B. Say) यांचा बाजार नियम ("पुरवठा स्वतःची मागणी निर्माण करतो") नाकारला. १९२९-३० च्या महामंदीत (Great Depression) प्रचंड बेरोजगारी होती; म्हणून केन्सच्या मते अर्थव्यवस्था अपूर्ण रोजगार समतोलावर (Under-employment Equilibrium) स्थिर होऊ शकते.

• परिणामकारक मागणी (Effective Demand): रोजगाराची पातळी परिणामकारक मागणीवर अवलंबून असते.
• एकूण मागणी किंमत (Aggregate Demand Price) आणि एकूण पुरवठा किंमत (Aggregate Supply Price) जिथे समान होतात, तो बिंदू म्हणजे परिणामकारक मागणी.
• परिणामकारक मागणी = उपभोग खर्च + गुंतवणूक खर्च (Y = C + I).
• उपभोग अल्पकाळात स्थिर असल्याने रोजगार वाढवण्यासाठी गुंतवणूक वाढवणे आवश्यक; खासगी गुंतवणूक कमी पडल्यास सरकारी खर्च (सार्वजनिक कामे) वाढवावा.

७. बेरोजगारीचे प्रकार (Types of Unemployment)

८. केन्सचा व्यापार चक्र सिद्धांत (Keynesian Theory of Business Cycle)

आर्थिक क्रियांमध्ये होणारे नियमित चढ-उतार म्हणजे व्यापार चक्र (Trade/Business Cycle). त्याचे चार टप्पे : तेजी (Prosperity), अवरोह (Recession), मंदी (Depression), पुनरुज्जीवन (Recovery).

केन्स यांच्या मते व्यापार चक्राचे मुख्य कारण म्हणजे भांडवलाच्या सीमांत कार्यक्षमतेतील (MEC) चढ-उतार.

1. तेजी : उद्योजकांच्या आशावादामुळे MEC जास्त, गुंतवणूक वाढ, गुणक परिणामाने उत्पन्न व रोजगार वाढ.
2. अवरोह : उत्पादन खर्च वाढतो, अपेक्षित नफा घटतो, MEC अचानक कोसळते (Sudden collapse of MEC); निराशावाद पसरतो.
3. मंदी : तरलता पसंती वाढते, व्याजदर कमी करूनही गुंतवणूक वाढत नाही; उत्पन्न व रोजगार घटतात.
4. पुनरुज्जीवन : जुनी यंत्रे झिजतात, साठा संपतो, भांडवलाची टंचाई निर्माण होते; MEC पुन्हा वाढू लागते आणि चक्र पुन्हा सुरू होते.

उपाय : मंदीत सरकारी खर्च वाढ व स्वस्त पैसा धोरण; तेजीत खर्च नियंत्रण. टीका : केन्सने गतिवर्धक (Accelerator) तत्त्वाचा विचार केला नाही; हिक्स (Hicks) व सॅम्युएलसन (Samuelson) यांनी गुणक-गतिवर्धक आंतरक्रिया मांडली.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) केन्सचा रोजगार सिद्धांत परिणामकारक मागणीच्या आधारे सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) उपभोग फलन म्हणजे काय? उपभोग प्रवृत्तीचे निर्धारक घटक स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) गुणक म्हणजे काय? MPC आणि गुणक यांचा संबंध उदाहरणासह स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) व्याजाचा तरलता पसंती सिद्धांत यावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) भांडवलाची सीमांत कार्यक्षमता (MEC) म्हणजे काय?

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• व्यापारी बँक – उत्क्रांती, अर्थ, कार्ये
• सुदृढ व्यापारी बँकेची तत्त्वे
• व्यापारी बँकेची पतनिर्मिती – प्रक्रिया, मर्यादा
• व्यापारी बँक आणि सहकारी बँक यांतील फरक
• बँकिंग नफाक्षमता – बँकिंगच्या संदर्भात नफा व नफाक्षमता
• बँकिंग कामकाजाची कार्यक्षमता वाढवण्याची धोरणे, भारतातील बँकांच्या नफाक्षमतेवर परिणाम करणारे घटक, शाखा नफाक्षमता सुधारण्याचे उपाय
• मध्यवर्ती बँक – अर्थ, व्याख्या, वैशिष्ट्ये, महत्त्व, कार्ये
• मध्यवर्ती बँकेचे पतनियंत्रण
• RBI चे चलनविषयक धोरण – उद्दिष्टे, चलनविषयक धोरणाची साधने

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Commercial and Central Banking System: Commercial Bank – Evolution, Meaning, Functions, Principles of Sound Commercial Bank, Credit Creation of Commercial Bank – Process, Limitation, Difference between Commercial Bank and Co-operative Bank, Banking Profitability – Profit & Profitability in context of banking, Strategies for improving efficiencies of banking operations, Factors affecting profitability of banks in India, Remedies to improve branch profitability. Central Bank – Meaning, Definitions, Characteristics, Importance, Functions, Credit Control of Central Bank, Monetary Policy of RBI – Objectives, Instruments of Monetary Policy

१. व्यापारी बँक : उत्क्रांती आणि अर्थ (Commercial Bank: Evolution and Meaning)

उत्क्रांती (Evolution): प्राचीन काळी सावकार व सराफ लोकांकडे पैसे व सोने ठेवले जात असत. ते ठेवीदारांना पावती देत. पुढे या पावत्यांचाच व्यवहारात पैशासारखा वापर सुरू झाला. सराफांच्या लक्षात आले की सर्व ठेवीदार एकाच वेळी पैसे परत मागत नाहीत. म्हणून ते ठेवींचा काही भाग कर्जाऊ देऊ लागले. यातून आधुनिक बँकिंग सुरू झाले. भारतात १८०६ मध्ये बँक ऑफ कलकत्ता स्थापन झाली. १९६९ व १९८० मध्ये मोठ्या बँकांचे राष्ट्रीयीकरण झाले.

अर्थ (Meaning): जनतेकडून ठेवी स्वीकारणे आणि त्या ठेवींतून कर्ज देणे हा मुख्य व्यवसाय करणारी नफ्यासाठी चालणारी संस्था म्हणजे व्यापारी बँक.

व्याख्या: भारतीय बँकिंग नियमन कायदा, १९४९ (Banking Regulation Act, 1949) नुसार — “कर्ज देणे किंवा गुंतवणूक करणे यासाठी जनतेकडून मागणी केल्यावर किंवा इतर प्रकारे परत करण्याच्या अटीवर, धनादेश इत्यादींद्वारे काढता येणाऱ्या ठेवी स्वीकारणे म्हणजे बँकिंग होय.”

२. व्यापारी बँकेची कार्ये (Functions of Commercial Bank)

अ) प्राथमिक कार्ये (Primary Functions)

• ठेवी स्वीकारणे: चालू ठेव (Current Deposit), बचत ठेव (Saving Deposit), मुदत ठेव (Fixed Deposit), आवर्ती ठेव (Recurring Deposit).
• कर्ज देणे: रोख कर्ज (Cash Credit), अधिविकर्ष (Overdraft), मुदत कर्ज, हुंडी वटवणे (Discounting of Bills).
• गुंतवणूक: सरकारी रोखे व इतर प्रतिभूतींमध्ये गुंतवणूक.

ब) दुय्यम कार्ये (Secondary Functions)

• प्रतिनिधी कार्ये (Agency Functions): धनादेश वसूल करणे, विमा हप्ते, कर, वीजबिल भरणे, शेअर्स खरेदी-विक्री करणे.
• सामान्य उपयुक्तता कार्ये (General Utility Functions): लॉकर सुविधा, धनाकर्ष (Demand Draft), प्रवासी धनादेश, पतपत्र (Letter of Credit), परकीय चलन सेवा.

३. सुदृढ व्यापारी बँकेची तत्त्वे (Principles of Sound Commercial Bank)

1. तरलता (Liquidity): ठेवीदारांनी मागणी केल्यावर लगेच पैसे देता यावेत इतकी रोख रक्कम ठेवणे.
2. नफाक्षमता (Profitability): बँक नफ्यासाठी चालते; ठेवींवरील व्याजापेक्षा कर्जावरील व्याज जास्त असावे.
3. सुरक्षितता (Safety/Security): कर्ज योग्य तारणावर व विश्वासू कर्जदारांना देणे.
4. विविधता (Diversification): सर्व पैसा एकाच क्षेत्रात न गुंतवता वेगवेगळ्या क्षेत्रांत गुंतवणे.
5. लवचिकता (Flexibility) आणि सेवा (Service): परिस्थितीनुसार धोरण बदलणे व ग्राहकांना चांगली सेवा देणे.

तरलता आणि नफाक्षमता ही परस्परविरोधी तत्त्वे आहेत. रोख जास्त ठेवल्यास नफा कमी होतो. त्यामुळे दोन्हींत समतोल साधावा लागतो.

४. व्यापारी बँकेची पतनिर्मिती (Credit Creation)

व्यापारी बँक ठेवींच्या आधारे त्यांच्या अनेक पट कर्ज देऊन नवीन ठेवी निर्माण करते, यालाच पतनिर्मिती म्हणतात. “कर्जे ठेवी निर्माण करतात” (Loans create deposits) असे म्हटले जाते.

प्रक्रिया (उदाहरण): समजा प्राथमिक ठेव ₹१,००० आहे आणि रोख राखीव प्रमाण (CRR) २०% आहे.

सूत्र: पतगुणक (Credit Multiplier) = १ / रोख राखीव प्रमाण = १ / ०.२ = ५. एकूण ठेवी = ₹१,००० × ५ = ₹५,०००.

मर्यादा (Limitations):

• रोख राखीव प्रमाण जास्त असल्यास पतनिर्मिती कमी होते.
• जनतेची रोख पैसा हाती ठेवण्याची सवय (Cash leakage).
• कर्जासाठी पुरेशी मागणी व योग्य तारण नसणे.
• मंदीच्या काळात व्यापारी कर्ज घेत नाहीत.
• मध्यवर्ती बँकेचे पतनियंत्रण धोरण.

५. व्यापारी बँक आणि सहकारी बँक यांतील फरक (Commercial Bank vs Co-operative Bank)

६. बँकिंग नफाक्षमता (Banking Profitability)

नफा (Profit) म्हणजे एकूण उत्पन्नातून एकूण खर्च वजा केल्यावर उरणारी रक्कम. नफाक्षमता (Profitability) म्हणजे वापरलेल्या साधनांच्या तुलनेत नफा मिळवण्याची क्षमता, उदा. मालमत्तेवरील परतावा (Return on Assets – ROA). बँकेचे मुख्य उत्पन्न म्हणजे व्याजातील फरक (Spread) व शुल्क उत्पन्न.

बँकिंग कामकाजाची कार्यक्षमता वाढवण्याची धोरणे

• संगणकीकरण व कोअर बँकिंगचा वापर.
• कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण व उत्पादकता वाढ.
• अनुत्पादक मालमत्ता (NPA) कमी करणे, कर्ज वसुली सुधारणे.
• खर्च नियंत्रण आणि शुल्क आधारित सेवा वाढवणे.

भारतातील बँकांच्या नफाक्षमतेवर परिणाम करणारे घटक

• व्याजदरातील फरक (Spread), CRR व SLR चे प्रमाण.
• अनुत्पादक कर्जे (NPA), प्राधान्य क्षेत्र कर्जाचे बंधन.
• कर्मचारी खर्च, स्पर्धा, ग्रामीण शाखांचा खर्च.

शाखा नफाक्षमता सुधारण्याचे उपाय

• ठेवी वाढवण्यासाठी नवीन योजना, ग्राहक सेवा सुधारणे.
• तोट्यातील शाखांचे विलीनीकरण, खर्च कपात.
• विमा, म्युच्युअल फंड यांसारख्या सेवा विकणे (Cross-selling).
• कर्ज वसुलीवर लक्ष, तंत्रज्ञानाचा वापर.

७. मध्यवर्ती बँक : अर्थ, व्याख्या, वैशिष्ट्ये व महत्त्व (Central Bank)

अर्थ: देशाची चलन व पतव्यवस्था नियंत्रित करणारी सर्वोच्च बँक म्हणजे मध्यवर्ती बँक. भारतात भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) ही मध्यवर्ती बँक आहे. तिची स्थापना १ एप्रिल १९३५ रोजी झाली व १ जानेवारी १९४९ रोजी राष्ट्रीयीकरण झाले.

व्याख्या: व्हेरा स्मिथ (Vera Smith) — “चलनी नोटा काढण्याची पूर्ण किंवा आंशिक मक्तेदारी असलेली बँकिंग व्यवस्था म्हणजे मध्यवर्ती बँक.” बँक फॉर इंटरनॅशनल सेटलमेंट्स (BIS) नुसार — देशातील चलनाचे प्रमाण व पत नियंत्रित करणारी बँक म्हणजे मध्यवर्ती बँक.

वैशिष्ट्ये: सरकारी मालकी/नियंत्रण, नफा हा उद्देश नाही, जनतेशी थेट व्यवहार करत नाही, नोटा छापण्याची मक्तेदारी, देशात एकच मध्यवर्ती बँक.

महत्त्व: किंमत स्थैर्य, आर्थिक विकासासाठी पतपुरवठा, बँकिंग व्यवस्थेवर विश्वास टिकवणे, विनिमय दर स्थैर्य.

८. मध्यवर्ती बँकेची कार्ये (Functions of Central Bank)

1. चलन निर्मिती (Currency Issue): नोटा छापण्याची मक्तेदारी (₹१ च्या नोटा व नाणी केंद्र सरकार काढते).
2. सरकारची बँक (Banker to Government): सरकारचे खाते, कर्ज व्यवस्थापन, आर्थिक सल्ला.
3. बँकांची बँक (Banker's Bank): बँकांचे राखीव निधी ठेवणे, गरजेला कर्ज देणे.
4. अंतिम ऋणदाता (Lender of Last Resort).
5. परकीय चलन साठ्याचे संरक्षक (Custodian of Foreign Exchange).
6. समाशोधन गृह (Clearing House) आणि पतनियंत्रण (Credit Control).

९. मध्यवर्ती बँकेचे पतनियंत्रण (Credit Control)

अ) संख्यात्मक साधने (Quantitative Methods)

• बँक दर (Bank Rate): वाढवल्यास कर्जे महाग होऊन पत कमी होते.
• खुल्या बाजारातील व्यवहार (Open Market Operations): रोखे विकल्यास पैसा कमी होतो, खरेदी केल्यास वाढतो.
• रोख राखीव प्रमाण (CRR) व वैधानिक तरलता प्रमाण (SLR) बदलणे.

ब) गुणात्मक साधने (Qualitative/Selective Methods)

• तारणावरील कर्ज मर्यादा (Margin Requirement) बदलणे.
• पत रेशनिंग (Credit Rationing), नैतिक दबाव (Moral Suasion), थेट कारवाई (Direct Action), प्रसिद्धी.

१०. RBI चे चलनविषयक धोरण : उद्दिष्टे व साधने (Monetary Policy of RBI)

उद्दिष्टे: किंमत स्थैर्य (महागाई नियंत्रण), आर्थिक वाढ, रोजगार, विनिमय दर स्थैर्य, आर्थिक स्थैर्य. २०१६ पासून लवचिक महागाई लक्ष्य (Flexible Inflation Targeting) स्वीकारले असून CPI महागाईचे लक्ष्य ४% (±२%) आहे. धोरण दर सहा सदस्यांची चलनविषयक धोरण समिती (Monetary Policy Committee – MPC) ठरवते.

साधने:

• रेपो दर (Repo Rate): RBI बँकांना अल्पकालीन कर्ज ज्या दराने देते.
• रिव्हर्स रेपो दर (Reverse Repo Rate): बँकांकडून RBI पैसे घेते तो दर.
• बँक दर, CRR, SLR, खुल्या बाजारातील व्यवहार.
• सीमांत स्थायी सुविधा (MSF) व स्थायी ठेव सुविधा (SDF).

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) व्यापारी बँकेचा अर्थ सांगून तिची कार्ये स्पष्ट करा. व्यापारी बँक पतनिर्मिती कशी करते ते उदाहरणासह सांगा व त्याच्या मर्यादा लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) मध्यवर्ती बँकेची व्याख्या देऊन कार्ये स्पष्ट करा. रिझर्व्ह बँकेच्या चलनविषयक धोरणाची उद्दिष्टे व साधने सविस्तर लिहा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सुदृढ व्यापारी बँकेची तत्त्वे.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) व्यापारी बँक आणि सहकारी बँक यांतील फरक.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) मध्यवर्ती बँकेच्या पतनियंत्रणाची संख्यात्मक व गुणात्मक साधने.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• किरकोळ बँकिंग – परिचय, उपाय, व्याप्ती, वैशिष्ट्ये, फायदे, तोटे, महत्त्व, किरकोळ बँकिंगची लक्षणे
• किरकोळ बँकिंग क्षेत्राच्या वाढीची कारणे, किरकोळ बँकिंगमधील उत्पादन प्रारूप
• किरकोळ व घाऊक बँकिंग व्यवस्था, तंत्रे, किरकोळ आणि कॉर्पोरेट/घाऊक बँकिंग यांतील फरक
• भारतातील किरकोळ बँकिंगमधील संधी व आव्हाने
• विपणन – ई-बँकिंग : संकल्पना व अर्थ, गरज, व्याप्ती, ई-बँकिंगमधील फायदे व जोखीम
• ई-बँकिंग उत्पादने – स्वयंचलित टेलर मशीन (ATM), क्रेडिट कार्ड, डेबिट कार्ड, स्मार्ट कार्ड, MICR धनादेश व्यवहार
• व्यापारी बँकांवर ई-बँकिंगचा परिणाम
• डिजिटल पैसा व पेमेंट प्रणाली (भारतातील इलेक्ट्रॉनिक निधी हस्तांतरण प्रणाली) – ECS, NEFT, RTGS, नेट बँकिंग
• आधुनिक बँकिंग व्यवस्था – इंटरनेट बँकिंग, मोबाइल बँकिंग, आभासी बँकिंग, सार्वत्रिक बँकिंग, कोअर बँकिंग सोल्यूशन, ई-वॉलेट

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Retail Banking and Marketing: Retail Banking - Introductions, Measures, Scope, Features, Advantages, Disadvantages, Significance, Characteristics of Retail Banking, Reasons for growth of retail banking segment, Product model in retail banking, Retail & wholesale banking system, Techniques, Distinction between Retail and Corporate/Wholesale Banking, Opportunities & Challenges in Retail Banking in India. Marketing - E-Banking – Concept & Meaning, Need, Scope, Benefits of Risk in E-Banking, E-Banking Products – Automated Teller Machine (ATM), Credit Cards, Debit Cards, Smart Cards, MICR Cheque Transactions, Impact of E-banking on commercial banks. Digital Money & Payment System (Electronic Funds Transfer Systems in India) – ECS, NEFT, RTGS, Net Banking, Modern Banking System - Internet Banking, Mobile Banking, Virtual Banking, Universal Banking, Core Banking Solutions, E-Wallets

१. किरकोळ बँकिंग : परिचय, व्याप्ती व वैशिष्ट्ये (Retail Banking: Introduction, Scope, Features)

परिचय: वैयक्तिक ग्राहक, कुटुंबे आणि लहान व्यावसायिक यांना थेट दिल्या जाणाऱ्या बँकिंग सेवांना किरकोळ बँकिंग (Retail Banking) म्हणतात. यात व्यवहारांची संख्या खूप जास्त, पण प्रत्येक व्यवहाराची रक्कम कमी असते. याला ग्राहक बँकिंग (Consumer Banking) असेही म्हणतात.

उपाय/मापन (Measures) व व्याप्ती (Scope): बचत व चालू खाते, मुदत ठेवी, गृहकर्ज, वाहन कर्ज, शैक्षणिक कर्ज, वैयक्तिक कर्ज, क्रेडिट कार्ड, डेबिट कार्ड, विमा व म्युच्युअल फंड विक्री, लॉकर, पेन्शन व मोबाइल बँकिंग इत्यादी सेवा यात येतात. ग्राहकांची संख्या, ठेवी व किरकोळ कर्जांचा वाटा यावरून किरकोळ बँकिंगचा विस्तार मोजला जातो.

वैशिष्ट्ये (Features / Characteristics)

• वैयक्तिक ग्राहक केंद्रस्थानी.
• मोठ्या संख्येने लहान रकमेचे व्यवहार.
• प्रमाणित उत्पादने (Standardised Products).
• शाखा, ATM, इंटरनेट, मोबाइल अशा अनेक माध्यमांतून सेवा.
• जोखीम अनेक ग्राहकांत विभागलेली असल्याने कमी.

२. किरकोळ बँकिंगचे फायदे, तोटे व महत्त्व (Advantages, Disadvantages, Significance)

महत्त्व (Significance): किरकोळ बँकिंगमुळे बचत वाढते, ग्राहकांची मागणी वाढते, घरबांधणी व शिक्षणाला कर्ज मिळते आणि वित्तीय समावेशन (Financial Inclusion) साध्य होते. प्रधानमंत्री जन-धन योजना (२०१४) हे याचे उदाहरण आहे.

३. किरकोळ बँकिंग क्षेत्राच्या वाढीची कारणे (Reasons for Growth)

• मध्यमवर्गाचे वाढते उत्पन्न व खर्च करण्याची क्षमता.
• तंत्रज्ञानातील प्रगती – ATM, इंटरनेट, मोबाइल, UPI.
• व्याजदरात घट व सुलभ कर्ज योजना.
• खासगी व परदेशी बँकांची स्पर्धा.
• तरुण लोकसंख्या व उपभोगवादी जीवनशैली.
• किरकोळ कर्जांत जोखीम कमी असल्याने बँकांचा कल.

४. किरकोळ बँकिंगमधील उत्पादन प्रारूप व तंत्रे (Product Model and Techniques)

उत्पादन प्रारूप (Product Model): बँक ग्राहकांच्या गरजेनुसार उत्पादनांचे गट करते —

1. ठेव उत्पादने (Liability Products): बचत, चालू, मुदत, आवर्ती ठेवी.
2. कर्ज उत्पादने (Asset Products): गृह, वाहन, शैक्षणिक, वैयक्तिक, सोने तारण कर्ज.
3. सेवा उत्पादने (Services): कार्ड, पैसे हस्तांतरण, विमा, म्युच्युअल फंड, लॉकर.

तंत्रे (Techniques): ग्राहक संबंध व्यवस्थापन (Customer Relationship Management – CRM), बाजार विभाजन (Market Segmentation), क्रॉस-सेलिंग, डिजिटल विपणन, ग्राहक माहितीचे विश्लेषण.

५. किरकोळ आणि घाऊक/कॉर्पोरेट बँकिंग यांतील फरक (Retail vs Wholesale/Corporate Banking)

६. भारतातील किरकोळ बँकिंगमधील संधी व आव्हाने (Opportunities and Challenges)

संधी: मोठी लोकसंख्या, ग्रामीण बाजारपेठ, डिजिटल पेमेंटचा वेगाने प्रसार, गृह व शैक्षणिक कर्जांची वाढती मागणी, वित्तीय समावेशन.

आव्हाने: ग्राहक टिकवून ठेवणे, वाढती अनुत्पादक कर्जे, सायबर सुरक्षा, ग्रामीण भागात आर्थिक साक्षरतेचा अभाव, फिनटेक कंपन्यांशी स्पर्धा.

७. विपणन – ई-बँकिंग : संकल्पना, गरज, व्याप्ती (E-Banking: Concept, Need, Scope)

अर्थ: संगणक, इंटरनेट, मोबाइल व इलेक्ट्रॉनिक साधनांद्वारे बँकिंग सेवा देणे म्हणजे ई-बँकिंग (Electronic Banking). ग्राहकाला शाखेत न जाता कधीही, कुठूनही व्यवहार करता येतात.

गरज: वेळ व खर्चाची बचत, २४×७ सेवा, रोख व्यवहार कमी करणे, बँकेची कार्यक्षमता वाढवणे.

व्याप्ती: खात्याची माहिती, निधी हस्तांतरण, बिल भरणा, ऑनलाइन खरेदी, कर्ज अर्ज, गुंतवणूक.

ई-बँकिंगचे फायदे व जोखीम (Benefits and Risk)

• फायदे: सोय, जलद व्यवहार, कमी खर्च, पारदर्शकता, कागदाचा कमी वापर.
• जोखीम: हॅकिंग, फिशिंग (Phishing), ओळख चोरी, तांत्रिक बिघाड, कायदेशीर व कार्यकारी जोखीम (Operational Risk).

८. ई-बँकिंग उत्पादने (E-Banking Products)

• ATM (Automated Teller Machine): कार्ड व PIN वापरून कधीही पैसे काढणे, शिल्लक पाहणे, मिनी स्टेटमेंट.
• क्रेडिट कार्ड (Credit Card): “आधी खरेदी, नंतर पैसे”. बँक ठरावीक मर्यादेपर्यंत उधार देते; मुदतीत न भरल्यास जास्त व्याज लागते.
• डेबिट कार्ड (Debit Card): खात्यातील शिलकीतूनच लगेच पैसे वजा होतात.
• स्मार्ट कार्ड (Smart Card): चिप असलेले कार्ड; त्यात माहिती व रक्कम साठवता येते, जास्त सुरक्षित.
• MICR धनादेश व्यवहार: MICR (Magnetic Ink Character Recognition) म्हणजे धनादेशाच्या तळाशी चुंबकीय शाईने छापलेले क्रमांक. यंत्र ते वाचते, त्यामुळे धनादेश समाशोधन जलद व अचूक होते. आता प्रतिमा आधारित धनादेश समाशोधन प्रणाली (Cheque Truncation System – CTS) वापरली जाते.

व्यापारी बँकांवर ई-बँकिंगचा परिणाम (Impact)

• व्यवहार खर्च कमी, कार्यक्षमता व नफा वाढ.
• शाखांवरील गर्दी कमी, ग्राहक संख्येत वाढ.
• नवीन शुल्क आधारित उत्पन्न.
• सायबर सुरक्षेवर मोठी गुंतवणूक करावी लागते; कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण आवश्यक.

९. डिजिटल पैसा व पेमेंट प्रणाली – भारतातील इलेक्ट्रॉनिक निधी हस्तांतरण (Digital Money and EFT Systems)

सध्या ECS ची जागा मोठ्या प्रमाणात NACH (National Automated Clearing House) ने घेतली आहे. तसेच UPI ही लोकप्रिय तात्काळ पेमेंट प्रणाली आहे.

१०. आधुनिक बँकिंग व्यवस्था (Modern Banking System)

• इंटरनेट बँकिंग (Internet Banking): इंटरनेटद्वारे खाते व्यवस्थापन, हस्तांतरण, बिल भरणा.
• मोबाइल बँकिंग (Mobile Banking): मोबाइल ॲप, SMS, USSD द्वारे बँकिंग; UPI ॲप्स याचेच रूप.
• आभासी बँकिंग (Virtual Banking): प्रत्यक्ष शाखा नसताना पूर्णतः इलेक्ट्रॉनिक माध्यमातून सेवा देणारी बँकिंग.
• सार्वत्रिक बँकिंग (Universal Banking): एकाच छताखाली व्यापारी बँकिंग, गुंतवणूक बँकिंग, विमा, म्युच्युअल फंड अशा सर्व वित्तीय सेवा. भारतात नरसिंहम समिती व खान समितीने याची शिफारस केली.
• कोअर बँकिंग सोल्यूशन (Core Banking Solution – CBS): सर्व शाखा एका केंद्रीय सर्व्हरशी जोडलेल्या असतात, त्यामुळे ग्राहक कोणत्याही शाखेतून व्यवहार करू शकतो (“Anywhere Banking”).
• ई-वॉलेट (E-Wallet): मोबाइलमध्ये पैसे साठवून पेमेंट करण्याची डिजिटल पाकीट सुविधा, उदा. Paytm, Amazon Pay. RBI यांना प्रीपेड पेमेंट साधने (Prepaid Payment Instruments – PPI) म्हणून नियमन करते.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) किरकोळ बँकिंगचा अर्थ सांगून तिची वैशिष्ट्ये, फायदे व तोटे स्पष्ट करा. भारतातील किरकोळ बँकिंगमधील संधी व आव्हाने लिहा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) ई-बँकिंगची संकल्पना स्पष्ट करून ई-बँकिंगची विविध उत्पादने सांगा. व्यापारी बँकांवर ई-बँकिंगचा काय परिणाम झाला आहे?
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) किरकोळ बँकिंग आणि घाऊक/कॉर्पोरेट बँकिंग यांतील फरक.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) NEFT आणि RTGS.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) कोअर बँकिंग सोल्यूशन आणि सार्वत्रिक बँकिंग.