अर्थशास्त्राची तत्त्वे (Principles of Economics) BECO113MN

RTMNU B.A. सत्र 2 · अर्थशास्त्र (Economics) · 2 घटक (Units) · प्रत्येक घटकाच्या नोट्स

विद्यापीठ	RTMNU – राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, नागपूर
अभ्यासक्रम	B.A. (चार वर्षीय पदवी कार्यक्रम, NEP 2020) – अर्थशास्त्र (Economics)
सत्र (Semester)	सत्र II (Semester II)
पेपर कोड	BECO113MN
पेपरचे नाव	अर्थशास्त्राची तत्त्वे (Principles of Economics)
प्रकार	Minor (MN) – इतर मेजरच्या विद्यार्थ्यांसाठी
क्रेडिट्स	2 क्रेडिट्स (सिद्धांत, आठवड्याला 2 तास)
गुण	सिद्धांत परीक्षा: 40 गुण (SEE) + 10 गुण अंतर्गत (CIE) = 50; उत्तीर्णतेसाठी किमान 20
अभ्यासक्रम (Syllabus)	as per official RTMNU NEP 2020 syllabus 2024-25

खालील घटक व मुद्दे RTMNU च्या अधिकृत अभ्यासक्रमानुसार आहेत (मूळ इंग्रजी मुद्दे प्रत्येक घटकात दिले आहेत). RTMNU अर्थशास्त्राचे सर्व पेपर

घटक (Units)

1घटक I: सूक्ष्म अर्थशास्त्राचे सिद्धांत (Theories of Microeconomics)Notes
2घटक II: स्थूल अर्थशास्त्राच्या मूलभूत संकल्पना (Basic Concepts of Macroeconomics)Notes

RTMNU B.A. Sem 2 · BECO113MN · Unit I

घटक I: सूक्ष्म अर्थशास्त्राचे सिद्धांत (Theories of Microeconomics)

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

अर्थशास्त्राची व्याख्या
सूक्ष्म अर्थशास्त्राची व्याप्ती, महत्त्व आणि पद्धती
सूक्ष्म अर्थशास्त्र आणि स्थूल अर्थशास्त्र यांतील फरक
मूलभूत संकल्पना – मागणी, संपत्ती, उपयोगिता
मागणीची लवचिकता, गिफेन वस्तू
पुरवठा, ग्राहकाचे अतिरिक्त समाधान, उत्पादन
बाजार – मागणीचा नियम आणि पुरवठ्याचा नियम

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Theories of Microeconomics: Definition of Economics - scope, significance and methods of Microeconomics, Difference between Microeconomics and Macroeconomics. Basic Concepts - Demand, Wealth, Utility, Elasticity of demand, Giffen Goods, Supply, Consumer Surplus, Production, Market- Law of Demand and Law of Supply

अर्थशास्त्राची व्याख्या (Definition of Economics)

अर्थशास्त्र (Economics) हे मानवाच्या आर्थिक वर्तनाचा अभ्यास करणारे सामाजिक शास्त्र आहे. माणसाच्या गरजा अमर्याद असतात, पण साधने मर्यादित असतात. या मर्यादित साधनांचा योग्य वापर कसा करायचा, याचा अभ्यास अर्थशास्त्रात होतो. काळानुसार अर्थशास्त्राच्या व्याख्या बदलत गेल्या.

व्याख्येचा प्रकार	अर्थशास्त्रज्ञ	मुख्य कल्पना
संपत्तीविषयक व्याख्या (Wealth Definition)	ॲडम स्मिथ (Adam Smith), 1776 – "Wealth of Nations"	अर्थशास्त्र हे राष्ट्राच्या संपत्तीचे स्वरूप व कारणे यांचा अभ्यास करणारे शास्त्र आहे.
कल्याणविषयक व्याख्या (Welfare Definition)	आल्फ्रेड मार्शल (Alfred Marshall), 1890	अर्थशास्त्र म्हणजे दैनंदिन जीवनातील मानवाचा अभ्यास; संपत्ती हे साधन, मानवी कल्याण हे साध्य.
दुर्मिळताविषयक व्याख्या (Scarcity Definition)	लायोनेल रॉबिन्स (Lionel Robbins), 1932	अमर्याद गरजा आणि पर्यायी उपयोग असलेली दुर्मिळ साधने यांच्यातील संबंध म्हणून मानवी वर्तनाचा अभ्यास.
वृद्धीविषयक व्याख्या (Growth Definition)	पॉल सॅम्युएलसन (Paul Samuelson)	काळाच्या ओघात दुर्मिळ साधनांचा उत्पादन, वितरण व उपभोगासाठी कसा वापर होतो, याचा अभ्यास.

सूक्ष्म अर्थशास्त्राची व्याप्ती, महत्त्व आणि पद्धती

सूक्ष्म अर्थशास्त्र (Microeconomics) म्हणजे वैयक्तिक आर्थिक घटकांचा अभ्यास – उदा. एक ग्राहक, एक उत्पादक, एक उद्योग, एका वस्तूची किंमत. "Micro" हा शब्द ग्रीक "Mikros" (लहान) यावरून आला आहे. या शाखेला किंमत सिद्धांत (Price Theory) असेही म्हणतात.

व्याप्ती (Scope)

वस्तू किंमत सिद्धांत – मागणी, पुरवठा व किंमत निश्चिती.
ग्राहक वर्तन – उपयोगिता व मागणीचा सिद्धांत.
उत्पादन व खर्च सिद्धांत – उत्पादनाचे नियम, खर्च.
बाजार रचना – पूर्ण स्पर्धा, मक्तेदारी, मक्तेदारीयुक्त स्पर्धा.
घटक किंमत सिद्धांत – खंड, मजुरी, व्याज, नफा.
कल्याणाचे अर्थशास्त्र (Welfare Economics).

महत्त्व (Significance)

वस्तूंच्या किंमती कशा ठरतात हे समजते.
उत्पादकाला उत्पादन, खर्च व किंमतीबाबत निर्णय घेण्यास मदत होते.
सरकारला कर धोरण (उदा. वस्तू व सेवा कर – GST) ठरविण्यास उपयोगी.
साधनांच्या कार्यक्षम वाटपाचा अभ्यास होतो.
आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील विनिमय दर व लाभ समजण्यास मदत.

पद्धती (Methods)

निगमन पद्धती (Deductive Method): सामान्य सत्यापासून विशिष्ट निष्कर्षाकडे जाणे. उदा. "माणूस विवेकी असतो" या गृहीतावरून नियम काढणे. यालाच अमूर्त पद्धती म्हणतात.
विगमन पद्धती (Inductive Method): प्रत्यक्ष निरीक्षण व आकडेवारीवरून सामान्य नियम काढणे. यालाच ऐतिहासिक/अनुभवाधिष्ठित पद्धती म्हणतात.

मार्शल यांच्या मते दोन्ही पद्धती एकमेकांना पूरक आहेत.

सूक्ष्म व स्थूल अर्थशास्त्रातील फरक

स्थूल अर्थशास्त्र (Macroeconomics) संपूर्ण अर्थव्यवस्थेचा अभ्यास करते. या दोन संज्ञा रॅग्नर फ्रिश (Ragnar Frisch) यांनी 1933 मध्ये प्रथम वापरल्या.

मुद्दा	सूक्ष्म अर्थशास्त्र	स्थूल अर्थशास्त्र
अभ्यास	वैयक्तिक घटक	संपूर्ण अर्थव्यवस्था
दुसरे नाव	किंमत सिद्धांत	उत्पन्न व रोजगार सिद्धांत
मुख्य साधन	मागणी व पुरवठा	एकूण मागणी व एकूण पुरवठा
उदाहरण	कांद्याची किंमत, एका कारखान्याचे उत्पादन	राष्ट्रीय उत्पन्न, महागाई, बेरोजगारी
प्रमुख अर्थशास्त्रज्ञ	मार्शल	केन्स (Keynes)

मूलभूत संकल्पना: मागणी, संपत्ती, उपयोगिता

मागणी (Demand): वस्तू घेण्याची इच्छा, ती खरेदी करण्याची क्रयशक्ती आणि पैसे खर्च करण्याची तयारी – हे तिन्ही असतील तर त्याला मागणी म्हणतात. मागणी नेहमी विशिष्ट किंमत व विशिष्ट कालावधीशी जोडलेली असते.

संपत्ती (Wealth): अर्थशास्त्रात ज्या वस्तूंना उपयोगिता आहे, ज्या दुर्मिळ आहेत, हस्तांतरणीय आहेत आणि ज्यांना बाजारात मूल्य आहे, त्यांना संपत्ती म्हणतात. उदा. घर, जमीन, सोने. हवा उपयुक्त असली तरी दुर्मिळ नाही, म्हणून ती संपत्ती नाही.

उपयोगिता (Utility): वस्तूमध्ये असलेली मानवी गरज भागविण्याची क्षमता म्हणजे उपयोगिता. एकूण उपयोगिता (Total Utility) आणि सीमांत उपयोगिता (Marginal Utility) असे प्रकार आहेत. एखादी वस्तू जास्त प्रमाणात घेतल्यास तिची सीमांत उपयोगिता घटत जाते (घटत्या सीमांत उपयोगितेचा नियम).

मागणीची लवचिकता (Elasticity of Demand)

किंमतीत बदल झाल्यावर मागणीत किती प्रमाणात बदल होतो, याचे मोजमाप म्हणजे मागणीची किंमत लवचिकता. ही संकल्पना मार्शल यांनी मांडली.

सूत्र: e_d = मागणीतील टक्के बदल ÷ किंमतीतील टक्के बदल

उदाहरण: साखरेची किंमत ₹40 वरून ₹44 झाली (10% वाढ) आणि मागणी 100 किलोवरून 80 किलो झाली (20% घट). e_d = 20 ÷ 10 = 2. म्हणजे मागणी अधिक लवचिक आहे.

पूर्ण लवचिक (e = ∞)
अधिक लवचिक (e > 1) – चैनीच्या वस्तू
एकक लवचिक (e = 1)
कमी लवचिक (e < 1) – मीठ, धान्य
पूर्ण अलवचिक (e = 0)

गिफेन वस्तू (Giffen Goods)

सर रॉबर्ट गिफेन (Sir Robert Giffen) यांनी 19 व्या शतकात इंग्लंडमध्ये पाहिले की ब्रेडची किंमत वाढली तरी गरीब मजूर जास्त ब्रेड घेत होते, कारण त्यांच्याकडे मांसासारखी महाग वस्तू घेण्यासाठी पैसे उरत नव्हते. अशा कनिष्ठ वस्तूंना गिफेन वस्तू म्हणतात. यांच्या बाबतीत किंमत वाढल्यावर मागणी वाढते – म्हणजे मागणीच्या नियमाला हा अपवाद आहे.

पुरवठा, ग्राहकाचे अतिरिक्त समाधान, उत्पादन व बाजार

पुरवठा (Supply): विशिष्ट किंमतीला, विशिष्ट काळात उत्पादक बाजारात विकण्यास तयार असलेल्या वस्तूचे प्रमाण म्हणजे पुरवठा.

ग्राहकाचे अतिरिक्त समाधान (Consumer Surplus): मार्शल यांच्या मते, ग्राहक एखाद्या वस्तूसाठी देण्यास तयार असलेली किंमत आणि प्रत्यक्ष दिलेली किंमत यांतील फरक. उदा. एक पुस्तक घेण्यासाठी तुम्ही ₹300 देण्यास तयार आहात, पण ते ₹200 ला मिळाले, तर अतिरिक्त समाधान = ₹100.

उत्पादन (Production): उपयोगितेची निर्मिती म्हणजे उत्पादन. भूमी, श्रम, भांडवल व संयोजन (उद्योजक) हे उत्पादनाचे चार घटक आहेत.

बाजार (Market): अर्थशास्त्रात बाजार म्हणजे विशिष्ट जागा नव्हे, तर खरेदीदार व विक्रेते एकमेकांच्या संपर्कात येऊन वस्तूचा व्यवहार करतात ती संपूर्ण व्यवस्था. उदा. पूर्ण स्पर्धा बाजार, मक्तेदारी बाजार.

मागणीचा नियम आणि पुरवठ्याचा नियम

मागणीचा नियम (Law of Demand): इतर परिस्थिती कायम असताना (Ceteris Paribus), वस्तूची किंमत वाढली की मागणी घटते आणि किंमत घटली की मागणी वाढते. किंमत व मागणी यांत व्यस्त संबंध असतो.

आंब्याची किंमत (₹ प्रति डझन)	मागणी (डझन)
500	10
400	20
300	30
200	40

अपवाद: गिफेन वस्तू, प्रतिष्ठेच्या वस्तू (वेब्लेन – Veblen goods), भविष्यात किंमत वाढण्याची अपेक्षा, ग्राहकाचे अज्ञान.

आकृती (Diagram): X अक्षावर मागणी, Y अक्षावर किंमत घ्या. डावीकडून उजवीकडे खाली उतरणारा DD वक्र काढा. हा वक्र किंमत व मागणी यांतील व्यस्त संबंध दाखवतो.

पुरवठ्याचा नियम (Law of Supply): इतर परिस्थिती कायम असताना, किंमत वाढली की पुरवठा वाढतो आणि किंमत घटली की पुरवठा घटतो. किंमत व पुरवठा यांत प्रत्यक्ष (समान) संबंध असतो, कारण जास्त किंमतीला जास्त नफा मिळतो.

आकृती (Diagram): X अक्षावर पुरवठा, Y अक्षावर किंमत घ्या. डावीकडून उजवीकडे वर चढणारा SS वक्र काढा. DD आणि SS जेथे छेदतात तो बिंदू समतोल किंमत (Equilibrium Price) दाखवतो.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी प्रश्न) अर्थशास्त्राच्या विविध व्याख्या स्पष्ट करा. सूक्ष्म अर्थशास्त्राची व्याप्ती व महत्त्व सांगा.
(दीर्घोत्तरी प्रश्न) मागणीचा नियम आकृतीसह स्पष्ट करा आणि त्याचे अपवाद सांगा. पुरवठ्याचा नियमही थोडक्यात लिहा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सूक्ष्म अर्थशास्त्र व स्थूल अर्थशास्त्र यांतील फरक स्पष्ट करा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: मागणीची लवचिकता.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: गिफेन वस्तू आणि ग्राहकाचे अतिरिक्त समाधान.

घटक II →

RTMNU B.A. Sem 2 · BECO113MN · Unit II

घटक II: स्थूल अर्थशास्त्राच्या मूलभूत संकल्पना (Basic Concepts of Macroeconomics)

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

राष्ट्रीय उत्पन्न – व्याख्या, संकल्पना, मोजमाप
पैसा – पैशाचे प्रकार आणि कार्ये
चलनवाढ व चलनघट – अर्थ, कारणे
चलनवाढ व चलनघट – प्रकार आणि परिणाम
सूक्ष्म आर्थिक पाया: केन्सचे उपभोग फलन आणि त्याचे निर्धारक घटक
उपभोग प्रवृत्ती

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Introduction of Microeconomics: National Income – Definitions, Concepts, Measurement. Money - Types and functions of Money. Inflation & Deflation – Meaning, Causes, Types and Effects. Microeconomic Foundations [sic]: Keynesian consumption function and Determinants, Propensity to consume

राष्ट्रीय उत्पन्न – व्याख्या (National Income – Definitions)

एका देशात एका वर्षात उत्पादित झालेल्या सर्व अंतिम वस्तू व सेवांच्या पैशातील मूल्याला राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income) म्हणतात. भारतात राष्ट्रीय उत्पन्नाचा अंदाज राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO) तयार करते. भारतात आर्थिक वर्ष 1 एप्रिल ते 31 मार्च असे असते.

मार्शल (Marshall): देशातील श्रम व भांडवल नैसर्गिक साधनांवर कार्य करून दरवर्षी भौतिक व अभौतिक वस्तू आणि सेवांचा जो निव्वळ प्रवाह निर्माण करतात, ते राष्ट्रीय उत्पन्न होय.
पिगू (Pigou): समाजाच्या वस्तुनिष्ठ उत्पन्नाचा जो भाग पैशात मोजता येतो (परदेशातून मिळणाऱ्या उत्पन्नासह), तो राष्ट्रीय उत्पन्न होय.
फिशर (Fisher): उत्पादनाऐवजी त्या वर्षात प्रत्यक्ष उपभोगलेल्या वस्तू व सेवा म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्न.

राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या संकल्पना (Concepts)

संकल्पना	अर्थ / सूत्र
स्थूल देशांतर्गत उत्पादन (GDP)	देशाच्या सीमेत एका वर्षात उत्पादित अंतिम वस्तू व सेवांचे बाजारमूल्य.
स्थूल राष्ट्रीय उत्पादन (GNP)	GNP = GDP + परदेशातून मिळणारे निव्वळ घटक उत्पन्न (X − M).
निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन (NNP)	NNP = GNP − घसारा (Depreciation).
राष्ट्रीय उत्पन्न (घटक किंमतीला NNP)	NNP − अप्रत्यक्ष कर + अनुदाने (Subsidies).
वैयक्तिक उत्पन्न (Personal Income)	व्यक्तींना प्रत्यक्ष मिळणारे उत्पन्न (हस्तांतरित देयकांसह, अवितरित नफा वगळून).
व्ययशक्य उत्पन्न (Disposable Income)	वैयक्तिक उत्पन्न − प्रत्यक्ष कर.
दरडोई उत्पन्न (Per Capita Income)	राष्ट्रीय उत्पन्न ÷ लोकसंख्या.

उदाहरण: GDP = ₹1,000 कोटी, परदेशातून निव्वळ उत्पन्न = ₹50 कोटी, घसारा = ₹100 कोटी. तर GNP = ₹1,050 कोटी आणि NNP = ₹950 कोटी.

राष्ट्रीय उत्पन्नाचे मोजमाप (Measurement)

उत्पादन पद्धती (Product / Value Added Method): शेती, उद्योग, सेवा या क्षेत्रांतील अंतिम उत्पादनाचे किंवा मूल्यवर्धनाचे मूल्य बेरीज करणे. दुहेरी गणना टाळण्यासाठी फक्त अंतिम वस्तू मोजतात.
उत्पन्न पद्धती (Income Method): उत्पादन घटकांना मिळणारे खंड, मजुरी, व्याज आणि नफा यांची बेरीज.
खर्च पद्धती (Expenditure Method): Y = C + I + G + (X − M), म्हणजे उपभोग खर्च + गुंतवणूक + सरकारी खर्च + निव्वळ निर्यात.

अडचणी: दुहेरी गणना, बिगर-बाजारी सेवा (उदा. गृहिणीचे काम), असंघटित क्षेत्राची अपुरी आकडेवारी, घसारा मोजण्याची अडचण.

पैसा – प्रकार आणि कार्ये (Money – Types and Functions)

व्याख्या: क्राउथर (Crowther) – "विनिमयाचे माध्यम म्हणून सर्वसाधारणपणे स्वीकारली जाणारी आणि त्याचबरोबर मूल्यमापन व मूल्यसंचय करणारी कोणतीही वस्तू म्हणजे पैसा." वॉकर (Walker) – "जो पैशाचे कार्य करतो तो पैसा" (Money is what money does).

पैशाचे प्रकार

वस्तू पैसा (Commodity Money): धान्य, गुरे यांसारख्या वस्तू पैसा म्हणून वापरणे.
धातू पैसा (Metallic Money): सोने, चांदी, तांबे यांची नाणी.
कागदी पैसा (Paper Money): नोटा. भारतात ₹1 ची नोट वगळता सर्व नोटा रिझर्व्ह बँक (RBI) छापते; ₹1 ची नोट व नाणी केंद्र सरकार काढते.
पत पैसा / बँक पैसा (Credit Money): धनादेश (Cheque), ड्राफ्ट, बँक ठेवी.
प्लास्टिक व डिजिटल पैसा: डेबिट/क्रेडिट कार्ड, UPI व्यवहार.
कायदेशीर पैसा (Legal Tender) व ऐच्छिक पैसा (Optional Money): नोटा-नाणी नाकारता येत नाहीत; धनादेश स्वीकारणे ऐच्छिक असते.

पैशाची कार्ये

प्रकार	कार्ये
प्राथमिक कार्ये	विनिमयाचे माध्यम (Medium of Exchange), मूल्याचे मापन (Measure of Value)
दुय्यम कार्ये	मूल्यसंचय (Store of Value), भावी देणी फेडण्याचे साधन (Standard of Deferred Payments), मूल्याचे हस्तांतरण
आनुषंगिक कार्ये	पतनिर्मितीचा आधार, राष्ट्रीय उत्पन्नाचे वितरण, सीमांत उपयोगिता समान करण्यास मदत

चलनवाढ आणि चलनघट (Inflation & Deflation)

चलनवाढ (Inflation): सर्वसाधारण किंमत पातळीत सतत होणारी वाढ म्हणजे चलनवाढ. क्राउथर यांच्या मते, "ज्या स्थितीत पैशाचे मूल्य घटत जाते म्हणजेच किंमती वाढत जातात, ती चलनवाढ होय."

उदाहरण (चलनवाढीचा दर): मागील वर्षी किंमत निर्देशांक 200, या वर्षी 210. चलनवाढ दर = (210 − 200) ÷ 200 × 100 = 5%.

कारणे

मागणीजन्य (Demand-pull): पैशाचा पुरवठा वाढणे, सरकारी खर्च वाढणे, लोकसंख्या वाढ, काळा पैसा.
खर्चजन्य (Cost-push): मजुरी वाढ, कच्च्या मालाच्या व इंधनाच्या किंमती वाढणे, अप्रत्यक्ष कर वाढ.
उत्पादनात घट – दुष्काळ, पुरवठा साखळीतील अडथळे.

प्रकार (वेगानुसार)

सरपटणारी (Creeping) – साधारण 3% पेक्षा कमी वार्षिक वाढ.
चालणारी (Walking) – साधारण 3% ते 7%.
धावणारी (Running) – साधारण 10% ते 20%.
अतिचलनवाढ (Hyperinflation) – अनियंत्रित, फार वेगाने वाढ (उदा. पहिल्या महायुद्धानंतर जर्मनी).

परिणाम

स्थिर उत्पन्न असणारे (पगारदार, पेन्शनधारक) व धनको यांचे नुकसान; ऋणको, उद्योजक व व्यापारी यांचा फायदा.
बचत घटते, उत्पन्न व संपत्तीची विषमता वाढते.
सौम्य चलनवाढ गुंतवणूक व उत्पादनाला प्रोत्साहन देते.

चलनघट (Deflation): सर्वसाधारण किंमत पातळीत सतत होणारी घट म्हणजे चलनघट. पैशाचा पुरवठा कमी होणे, मागणी घटणे, अतिउत्पादन ही कारणे आहेत. परिणाम – नफा घटतो, उत्पादन व गुंतवणूक कमी होते, बेरोजगारी वाढते (उदा. 1929-33 ची जागतिक महामंदी). धनकोंचा फायदा व ऋणकोंचे नुकसान होते.

केन्सचे उपभोग फलन आणि उपभोग प्रवृत्ती

जॉन मेनार्ड केन्स (J. M. Keynes) यांनी 1936 मध्ये "The General Theory of Employment, Interest and Money" या ग्रंथात उपभोग फलन (Consumption Function) मांडले. उत्पन्न व उपभोग खर्च यांतील संबंधाला उपभोग फलन म्हणतात: C = f(Y). सरळ रेषेच्या स्वरूपात C = a + bY, येथे a = स्वायत्त उपभोग, b = सीमांत उपभोग प्रवृत्ती.

उपभोगाचा मानसशास्त्रीय नियम: उत्पन्न वाढले की उपभोग वाढतो, पण उत्पन्नवाढीपेक्षा कमी प्रमाणात वाढतो; उरलेली रक्कम बचत होते.

उपभोग प्रवृत्ती (Propensity to Consume)

सरासरी उपभोग प्रवृत्ती (APC) = C ÷ Y
सीमांत उपभोग प्रवृत्ती (MPC) = ΔC ÷ ΔY (0 ते 1 दरम्यान)

उदाहरण: उत्पन्न ₹10,000 असताना उपभोग ₹8,000; उत्पन्न ₹12,000 झाल्यावर उपभोग ₹9,500. APC = 8,000 ÷ 10,000 = 0.8; MPC = 1,500 ÷ 2,000 = 0.75. गुणक (Multiplier) k = 1 ÷ (1 − MPC) = 1 ÷ 0.25 = 4.

आकृती (Diagram): X अक्षावर उत्पन्न (Y), Y अक्षावर उपभोग (C) घ्या. मूळबिंदूतून 45° रेषा (C = Y) काढा. Y अक्षावर 'a' पासून सुरू होणारा, 45° रेषेपेक्षा कमी उताराचा उपभोग वक्र C काढा. दोन्ही जेथे छेदतात तो खंड-विराम बिंदू (Break-even point); त्यानंतर दोन्ही रेषांमधील अंतर बचत दाखवते.

उपभोग फलनाचे निर्धारक घटक

व्यक्तिनिष्ठ घटक (Subjective Factors): सावधगिरी, दूरदृष्टी, भविष्याची तरतूद, प्रतिष्ठा, कंजूषपणा, उद्योगांचे राखीव निधीचे धोरण.
वस्तुनिष्ठ घटक (Objective Factors): उत्पन्नातील बदल, उत्पन्नाचे वितरण, किंमत पातळी, व्याजदर, सरकारचे कर धोरण, ग्राहक पत (कर्ज) सुविधा, संपत्तीतील बदल, भविष्यातील अपेक्षा.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी प्रश्न) राष्ट्रीय उत्पन्नाची व्याख्या द्या. राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या विविध संकल्पना आणि मोजमापाच्या पद्धती स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी प्रश्न) चलनवाढ म्हणजे काय? चलनवाढीची कारणे, प्रकार आणि परिणाम स्पष्ट करा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पैशाची कार्ये स्पष्ट करा.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: केन्सचे उपभोग फलन.
(लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: सरासरी व सीमांत उपभोग प्रवृत्ती.

← घटक I