स्थूल अर्थशास्त्राचा परिचय (Introductory Macroeconomics) BECO103MJL

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• स्थूल अर्थशास्त्राचा अर्थ, व्याप्ती आणि महत्त्व
• स्थूल अर्थशास्त्राचे दृष्टिकोन
• राष्ट्रीय उत्पन्न - अर्थ, व्याख्या
• GDP, GNP, NDP, NNP, दरडोई उत्पन्न आणि GNI या संकल्पना
• राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्याच्या पद्धती
• राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या गणनेतील अडचणी
• राष्ट्रीय उत्पन्नाचे महत्त्व

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Introduction to Macroeconomics: Meaning, Scope and Significance of Macroeconomics, Macroeconomics Approaches, National Income - Meaning, Definition, Concept of GDP, GNP, NDP, NNP, Per capita Income and GNI, Methods of measuring National Income - Difficulties in the computation of National Income- Importance of National Income

१. स्थूल अर्थशास्त्राचा अर्थ (Meaning of Macroeconomics)

स्थूल अर्थशास्त्र (Macroeconomics) म्हणजे संपूर्ण अर्थव्यवस्थेचा एकत्रित अभ्यास. 'Macro' हा शब्द ग्रीक भाषेतील 'Makros' या शब्दापासून आला असून त्याचा अर्थ 'मोठा' असा होतो. यात वैयक्तिक ग्राहक किंवा एका उद्योगाचा अभ्यास न करता राष्ट्रीय उत्पन्न, एकूण रोजगार, एकूण मागणी, एकूण पुरवठा, सर्वसाधारण किंमत पातळी यांचा अभ्यास केला जातो.

• के. ई. बोल्डिंग (K. E. Boulding): "स्थूल अर्थशास्त्र हे वैयक्तिक घटकांचा अभ्यास करत नाही, तर या घटकांच्या एकत्रित स्वरूपाचा (Aggregates) अभ्यास करते."
• गार्डनर ॲक्ले (Gardner Ackley): स्थूल अर्थशास्त्र एकूण उत्पादन, एकूण रोजगार, सर्वसाधारण किंमत पातळी यांसारख्या एकत्रित घटकांचा अभ्यास करते.

स्थूल अर्थशास्त्राला उत्पन्न व रोजगार सिद्धांत (Income and Employment Theory) असेही म्हणतात. १९३६ मध्ये जे. एम. केन्स (J. M. Keynes) यांच्या 'The General Theory of Employment, Interest and Money' या ग्रंथामुळे या शाखेचा खरा विकास झाला.

२. स्थूल अर्थशास्त्राची व्याप्ती (Scope)

1. राष्ट्रीय उत्पन्नाचा सिद्धांत: राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या संकल्पना, मोजमाप व निर्धारण.
2. रोजगाराचा सिद्धांत: बेरोजगारीची कारणे आणि पूर्ण रोजगार.
3. पैसा व किंमत पातळी: पैशाचे मूल्य, चलनवाढ (Inflation) व चलनघट (Deflation).
4. व्यापारचक्र (Trade Cycle): तेजी-मंदीचे चढउतार.
5. आर्थिक वृद्धी व विकास: दीर्घकाळात राष्ट्रीय उत्पन्न कसे वाढते.
6. आंतरराष्ट्रीय व्यापार: आयात-निर्यात, व्यवहारतोल, विनिमय दर.
7. राजकोषीय व मौद्रिक धोरण: कर, सरकारी खर्च, व्याजदर यांचा अर्थव्यवस्थेवर परिणाम.

३. स्थूल अर्थशास्त्राचे महत्त्व (Significance)

• अर्थव्यवस्थेचे कार्य समजते: संपूर्ण अर्थव्यवस्था कशी चालते याचे चित्र मिळते.
• आर्थिक धोरणे ठरवण्यास मदत: सरकार व रिझर्व्ह बँक (RBI) यांना कर, व्याजदर, खर्च याबाबत निर्णय घेता येतात.
• बेरोजगारी व चलनवाढीवर उपाय: या राष्ट्रीय समस्यांचे विश्लेषण करता येते.
• आर्थिक नियोजन: पंचवार्षिक योजना व विकास धोरणासाठी राष्ट्रीय पातळीवरील आकडेवारी लागते.
• आंतरराष्ट्रीय तुलना: विविध देशांच्या आर्थिक कामगिरीची तुलना करता येते.
• सूक्ष्म अर्थशास्त्र समजण्यास मदत: वैयक्तिक घटक संपूर्ण वातावरणावर अवलंबून असतात.

मर्यादा: एकत्रित आकडेवारीत वैयक्तिक फरक दडतात; जे एका व्यक्तीला खरे ते संपूर्ण समाजाला खरे असेलच असे नाही (उदा. काटकसरीचा विरोधाभास - Paradox of Thrift).

४. स्थूल अर्थशास्त्राचे दृष्टिकोन (Macroeconomic Approaches)

तसेच अभ्यासाच्या पद्धतीनुसार स्थितिशील (Static), तुलनात्मक स्थितिशील (Comparative Static) आणि गतिशील (Dynamic) असे दृष्टिकोन मानले जातात.

५. राष्ट्रीय उत्पन्न: अर्थ व व्याख्या (National Income)

एका देशात एका वर्षात उत्पादित झालेल्या सर्व अंतिम वस्तू व सेवांचे पैशातील एकूण मूल्य म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income).

• मार्शल (Marshall): देशातील श्रम व भांडवल नैसर्गिक साधनसामग्रीवर कार्य करून दरवर्षी भौतिक व अभौतिक वस्तू व सेवांचे जे निव्वळ उत्पादन करतात, ते राष्ट्रीय उत्पन्न होय.
• पिगू (Pigou): समाजाच्या वस्तुनिष्ठ उत्पन्नाचा जो भाग पैशात मोजता येतो (परदेशातून मिळणाऱ्या उत्पन्नासह), तो राष्ट्रीय उत्पन्न होय.
• फिशर (Fisher): एका वर्षात प्रत्यक्ष उपभोगल्या गेलेल्या वस्तू व सेवा म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्न.

६. राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या संकल्पना

1. स्थूल देशांतर्गत उत्पादन (GDP – Gross Domestic Product): देशाच्या भौगोलिक सीमेत एका वर्षात उत्पादित अंतिम वस्तू व सेवांचे बाजारमूल्य (नागरिक कोणीही असो).
2. स्थूल राष्ट्रीय उत्पादन (GNP): GNP = GDP + परदेशातून मिळणारे निव्वळ घटक उत्पन्न (NFIA – Net Factor Income from Abroad).
3. निव्वळ देशांतर्गत उत्पादन (NDP): NDP = GDP − घसारा (Depreciation).
4. निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन (NNP): NNP = GNP − घसारा. घटक किमतीवरील NNP (NNP at factor cost = बाजारकिंमतीवरील NNP − अप्रत्यक्ष कर + अनुदाने) यालाच खऱ्या अर्थाने राष्ट्रीय उत्पन्न म्हणतात.
5. दरडोई उत्पन्न (Per Capita Income): दरडोई उत्पन्न = राष्ट्रीय उत्पन्न ÷ एकूण लोकसंख्या. हे राहणीमानाचे सर्वसाधारण निदर्शक आहे.
6. स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्न (GNI – Gross National Income): देशातील नागरिकांनी (देशात व परदेशात) मिळवलेले एकूण उत्पन्न. GNI = GDP + NFIA. आज जागतिक बँक (World Bank) देशांची तुलना दरडोई GNI वरून करते.

उदाहरण (₹ कोटी मध्ये)

GDP = ₹ १,००० ; NFIA = − ₹ २० ; घसारा = ₹ ८० ; लोकसंख्या = १० कोटी.
GNP = १,००० − २० = ₹ ९८०
NDP = १,००० − ८० = ₹ ९२०
NNP = ९८० − ८० = ₹ ९००
दरडोई उत्पन्न = ९०० कोटी ÷ १० कोटी = ₹ ९० प्रति व्यक्ती.

७. राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्याच्या पद्धती (Methods of Measurement)

(अ) उत्पादन पद्धती (Product / Value Added Method): शेती, उद्योग, सेवा अशा सर्व क्षेत्रांतील अंतिम उत्पादनाचे किंवा प्रत्येक टप्प्यावरील मूल्यवृद्धीचे (Value Added) मूल्य मिळवले जाते. दुहेरी गणना (Double Counting) टाळण्यासाठी फक्त अंतिम वस्तू किंवा मूल्यवृद्धी मोजतात.

(ब) उत्पन्न पद्धती (Income Method): उत्पादन घटकांना मिळालेले उत्पन्न जोडले जाते: खंड (Rent) + मजुरी (Wages) + व्याज (Interest) + नफा (Profit) + मिश्र उत्पन्न.

(क) खर्च पद्धती (Expenditure Method): अंतिम वस्तू व सेवांवरील एकूण खर्च जोडला जातो: Y = C + I + G + (X − M), म्हणजे उपभोग खर्च + गुंतवणूक + सरकारी खर्च + निव्वळ निर्यात.

भारतात राष्ट्रीय उत्पन्नाचा अंदाज राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO) तयार करते. यासाठी उत्पादन व उत्पन्न पद्धतींचा मिश्र वापर होतो.

८. राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्यातील अडचणी (Difficulties)

• दुहेरी गणनेचा धोका: कच्चा माल व अंतिम वस्तू दोन्ही मोजले जाण्याची शक्यता.
• बिगर-बाजारी उत्पादन: गृहिणींचे घरकाम, स्वतःसाठी केलेले उत्पादन यांचे मूल्य मोजता येत नाही.
• असंघटित क्षेत्र: भारतात मोठे असंघटित क्षेत्र असून त्याची नोंद नसते.
• स्वउपभोगासाठी शेती उत्पादन: शेतकरी बरेच उत्पादन स्वतः वापरतो; ते बाजारात येत नाही.
• निरक्षरता व हिशेब न ठेवणे: लहान उत्पादक लेखी नोंदी ठेवत नाहीत.
• घसारा मोजण्याची अडचण: यंत्रांची झीज अचूक ठरवणे कठीण.
• किंमत बदल: किंमती बदलल्याने चालू किंमतीवरील उत्पन्न दिशाभूल करू शकते; म्हणून स्थिर किंमतीवर (Constant Prices) मोजणी करावी लागते.
• काळा पैसा व बेकायदेशीर व्यवहार: त्यांची नोंद होत नाही.

९. राष्ट्रीय उत्पन्नाचे महत्त्व (Importance)

• देशाच्या आर्थिक प्रगतीचे मोजमाप करता येते.
• आर्थिक नियोजन व अर्थसंकल्प तयार करण्यास मदत.
• शेती, उद्योग, सेवा या क्षेत्रांचा वाटा समजतो.
• उत्पन्न विषमता व राहणीमान यांचा अंदाज येतो.
• इतर देशांशी आर्थिक तुलना करता येते.
• कर धोरण व सरकारी खर्चाचे नियोजन करता येते.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) स्थूल अर्थशास्त्राचा अर्थ सांगून त्याची व्याप्ती आणि महत्त्व स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) राष्ट्रीय उत्पन्नाची व्याख्या करा. राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्याच्या विविध पद्धती स्पष्ट करून त्यातील अडचणी सांगा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) GDP, GNP, NDP आणि NNP या संकल्पना स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: दरडोई उत्पन्न (Per Capita Income).
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) राष्ट्रीय उत्पन्नाचे महत्त्व सांगा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• पैसा - व्याख्या आणि पैशाची कार्ये
• पैशाचे मूल्य - पैशाच्या मूल्य निर्धारणाचे विविध सिद्धांत
• व्यवहार दृष्टिकोन आणि रोख शिल्लक दृष्टिकोन यांची तुलना
• चलनवाढ - अर्थ, कारणे, प्रकार आणि परिणाम
• चलनवाढीचा दर काढणे
• चलनघट - अर्थ, कारणे, प्रकार आणि परिणाम
• चलनवाढ आणि चलनघट नियंत्रणाचे उपाय

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Money and Value of Money: Money - Definition and Functions of Money, Value of Money- Different Theories of Determination of Value of Money, Comparison between Transaction and Cash Balance Approach, Inflation – Meaning, Causes, Types and Effects, Calculating Inflation rate, Deflation - Meaning, Causes, Types and Effects, Measures to Control Inflation and Deflation

१. पैशाची व्याख्या (Definition of Money)

वस्तू व सेवांच्या देवाणघेवाणीत सर्वमान्यपणे स्वीकारली जाणारी कोणतीही वस्तू म्हणजे पैसा (Money). वस्तुविनिमय पद्धतीतील (Barter System) अडचणी - गरजांचा दुहेरी योगायोग नसणे, मूल्याचे सामान्य माप नसणे, वस्तूंचे विभाजन न होणे - दूर करण्यासाठी पैशाचा उदय झाला.

• क्राउथर (Crowther): "विनिमयाचे माध्यम म्हणून सर्वमान्य असलेली आणि त्याच वेळी मूल्याचे माप व मूल्यसंचयाचे साधन म्हणून काम करणारी कोणतीही वस्तू म्हणजे पैसा."
• रॉबर्टसन (Robertson): "वस्तूंच्या मोबदल्यात किंवा इतर व्यावसायिक देणी फेडण्यासाठी सर्वमान्यपणे स्वीकारली जाणारी वस्तू म्हणजे पैसा."
• वॉकर (Walker): "Money is what money does" - जे पैशाचे कार्य करते तो पैसा.

२. पैशाची कार्ये (Functions of Money)

किनले (Kinley) यांनी पैशाच्या कार्यांचे वर्गीकरण केले आहे:

३. पैशाचे मूल्य व त्याच्या निर्धारणाचे सिद्धांत (Value of Money)

पैशाचे मूल्य म्हणजे पैशाची क्रयशक्ती (Purchasing Power) - एका रुपयात किती वस्तू व सेवा विकत घेता येतात. पैशाचे मूल्य आणि किंमत पातळी यांचा व्यस्त संबंध असतो: किंमत पातळी वाढली की पैशाचे मूल्य घटते. सूत्र: पैशाचे मूल्य = 1 ÷ P.

(अ) फिशरचा व्यवहार दृष्टिकोन (Fisher's Transaction Approach)

अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ इर्विंग फिशर (Irving Fisher) यांनी १९११ मध्ये हा सिद्धांत मांडला. पैशाच्या संख्येत बदल झाला की किंमत पातळीत त्याच प्रमाणात बदल होतो.

समीकरण: PT = MV + M'V', म्हणजे P = (MV + M'V') ÷ T
येथे M = चलनातील पैसा, V = पैशाचा चलनवेग (Velocity), M' = पत पैसा (बँक ठेवी), V' = पत पैशाचा चलनवेग, T = एकूण व्यवहार, P = किंमत पातळी.

गृहीतके: V, V' आणि T स्थिर असतात; M व M' यांचे प्रमाण स्थिर; पूर्ण रोजगार; दीर्घकाळ.

उदाहरण: M = ₹ १,०००, V = ५, T = ५,००० वस्तू (M'V' दुर्लक्षित). P = (१,००० × ५) ÷ ५,००० = ₹ १. पैसा दुप्पट (₹ २,०००) केल्यास P = ₹ २, म्हणजे किंमत दुप्पट व पैशाचे मूल्य अर्धे.

टीका: V व T स्थिर नसतात; पूर्ण रोजगाराचे गृहीतक अवास्तव; व्याजदराचा विचार नाही; अल्पकाळात लागू होत नाही; केन्स यांच्या मते हा सिद्धांत फक्त पैशाच्या पुरवठ्याचा विचार करतो.

(ब) केंब्रिज रोख शिल्लक दृष्टिकोन (Cambridge Cash Balance Approach)

मार्शल, पिगू, रॉबर्टसन व केन्स या केंब्रिजच्या अर्थशास्त्रज्ञांनी हा दृष्टिकोन मांडला. लोक आपल्या उत्पन्नाचा काही भाग (k) रोख स्वरूपात जवळ ठेवतात; ही पैशाची मागणी पैशाचे मूल्य ठरवते.

• पिगूचे समीकरण: P = kR ÷ M (येथे P = पैशाचे मूल्य, R = वास्तव उत्पन्न, k = रोख ठेवलेले प्रमाण, M = पैशाचा पुरवठा)
• मार्शलचे समीकरण: M = KPY
• रॉबर्टसनचे समीकरण: P = M ÷ KT
• केन्सचे समीकरण: n = pk (n = पैशाचा पुरवठा, p = किंमत पातळी, k = उपभोग एककातील रोख मागणी)

४. व्यवहार दृष्टिकोन व रोख शिल्लक दृष्टिकोन यांची तुलना

साम्य: दोन्ही सिद्धांत पैशाच्या संख्येचा आणि किंमत पातळीचा थेट संबंध मानतात; V = 1/k असा गणिती संबंध आहे.

५. चलनवाढ (Inflation): अर्थ, कारणे, प्रकार, परिणाम

सर्वसाधारण किंमत पातळीत सतत होणारी वाढ म्हणजे चलनवाढ (Inflation). क्राउथर: "पैशाचे मूल्य घटत जाते आणि किंमती वाढत जातात अशी स्थिती म्हणजे चलनवाढ." कोलबर्न (Coulborn): "Too much money chasing too few goods" - कमी वस्तूंच्या मागे जास्त पैसा धावणे.

कारणे

• मागणी जन्य (Demand-pull): पैशाचा पुरवठा वाढणे, सरकारी खर्च वाढणे, तुटीचा अर्थभरणा (Deficit Financing), लोकसंख्या व उत्पन्न वाढ, काळा पैसा.
• खर्च जन्य (Cost-push): मजुरी वाढ, कच्च्या मालाच्या व इंधनाच्या (पेट्रोल-डिझेल) किंमतीत वाढ, अप्रत्यक्ष कर वाढ, मक्तेदारी नफा.
• पुरवठ्याची कमतरता: दुष्काळ, उत्पादनात घट, साठेबाजी.

प्रकार

तसेच उघड (Open) व दडपलेली (Suppressed) चलनवाढ, मागणी जन्य व खर्च जन्य चलनवाढ असेही प्रकार आहेत.

परिणाम

• कर्जदार, उद्योजक, शेतकरी: फायदा (किंमती वाढल्याने नफा वाढतो; कर्जाचे वास्तव ओझे घटते).
• धनको, निश्चित उत्पन्न गट, पगारदार, निवृत्तीवेतनधारक: तोटा (क्रयशक्ती घटते).
• बचत घटते, उत्पन्न विषमता वाढते, साठेबाजी व सट्टा वाढतो.
• निर्यात महाग होऊन व्यवहारतोलात तूट येते.

६. चलनवाढीचा दर काढणे (Calculating Inflation Rate)

चलनवाढीचा दर = [(चालू वर्षाचा किंमत निर्देशांक − मागील वर्षाचा किंमत निर्देशांक) ÷ मागील वर्षाचा निर्देशांक] × 100

उदाहरण: ग्राहक किंमत निर्देशांक (CPI) मागील वर्षी १५० आणि चालू वर्षी १५९ आहे.
चलनवाढीचा दर = (१५९ − १५०) ÷ १५० × १०० = ९ ÷ १५० × १०० = ६%.

भारतात ग्राहक किंमत निर्देशांक (CPI) आणि घाऊक किंमत निर्देशांक (WPI) वापरले जातात. RBI चलनवाढ लक्ष्य ठरवताना CPI चा वापर करते (लक्ष्य ४%, ±२% मर्यादा).

७. चलनघट (Deflation): अर्थ, कारणे, प्रकार, परिणाम

सर्वसाधारण किंमत पातळीत सतत होणारी घट म्हणजे चलनघट (Deflation). यात पैशाचे मूल्य वाढते. उदा. १९२९-३३ ची जागतिक महामंदी (Great Depression).

• कारणे: पैशाचा पुरवठा कमी होणे, बँक कर्जात घट, सरकारी खर्चात कपात, करांमध्ये वाढ, मागणीपेक्षा उत्पादन जास्त, लोकांचा खर्च करण्याऐवजी साठवण्याकडे कल.
• प्रकार: मागणी घटीमुळे होणारी चलनघट, पुरवठा वाढीमुळे (तंत्रज्ञानामुळे खर्च कमी) होणारी 'चांगली' चलनघट, मौद्रिक कारणांमुळे होणारी चलनघट.
• परिणाम: उत्पादकांचे नफे घटतात, उद्योग बंद पडतात, बेरोजगारी वाढते, कर्जदारांचे ओझे वाढते, गुंतवणूक कमी होते. निश्चित उत्पन्न गट व धनकोंना मात्र फायदा होतो.

८. चलनवाढ व चलनघट नियंत्रणाचे उपाय

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) फिशरचा पैशाच्या संख्यामान सिद्धांत (व्यवहार दृष्टिकोन) स्पष्ट करा आणि त्याची रोख शिल्लक दृष्टिकोनाशी तुलना करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) चलनवाढ म्हणजे काय? चलनवाढीची कारणे, प्रकार आणि परिणाम सांगून ती नियंत्रित करण्याचे उपाय स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पैशाची व्याख्या करून पैशाची कार्ये सांगा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा: चलनघट (Deflation).
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) किंमत निर्देशांक मागील वर्षी 200 व चालू वर्षी 210 असल्यास चलनवाढीचा दर काढा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• व्यापारचक्राचा अर्थ, स्वरूप व वैशिष्ट्ये
• व्यापारचक्राचे टप्पे (Phases)
• व्यापारचक्रांवर नियंत्रण
• हॉट्रे यांचा व्यापारचक्राचा सिद्धांत
• अल्पउपभोग (Under Consumption) व अतिगुंतवणूक (Over Investment) सिद्धांत
• रोजगाराचे सनातनवादी (Classical) सिद्धांत
• केन्सचा रोजगाराचा सिद्धांत

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit III – Theories of Trade Cycle and Employment: Meaning, Nature, Characteristics and Phases of Trade Cycle, Control of Business Cycles, Hawtrey's Theory of Trade Cycle, Under Consumption and Over Investment Theories of Trade Cycle. Classical Theories of Employment, Keynesian Theory of Employment.

1. व्यापारचक्राचा अर्थ, स्वरूप व वैशिष्ट्ये

अर्थव्यवस्थेत उत्पादन, उत्पन्न, रोजगार व किंमती कधी वाढतात तर कधी कमी होतात. या आर्थिक क्रियांमधील नियमितपणे होणाऱ्या चढउतारांना व्यापारचक्र (Trade Cycle / Business Cycle) म्हणतात.

केन्स (Keynes): "व्यापारचक्र म्हणजे चांगल्या व्यापाराचा काळ (वाढत्या किंमती व कमी बेरोजगारी) आणि वाईट व्यापाराचा काळ (घटत्या किंमती व जास्त बेरोजगारी) यांचे आळीपाळीने येणे."

वैशिष्ट्ये

• व्यापारचक्र ही लहरीसारखी (wave-like) हालचाल आहे.
• चढउतार नियतकालिक असतात, पण प्रत्येक चक्राचा कालावधी सारखा नसतो.
• उत्पादन, रोजगार, उत्पन्न, किंमत, गुंतवणूक – सर्व क्षेत्रांवर एकाच वेळी परिणाम होतो.
• भांडवली वस्तू उद्योगांत चढउतार जास्त तीव्र असतात.
• व्यापारचक्र एका देशातून दुसऱ्या देशात पसरते (उदा. 1929 ची महामंदी).
• तेजीपेक्षा मंदीचा टप्पा अचानक सुरू होतो.

2. व्यापारचक्राचे टप्पे

1. तेजी / समृद्धी (Prosperity / Boom): उत्पादन, रोजगार, उत्पन्न, नफा व किंमती उच्च पातळीवर; गुंतवणूक जास्त.
2. घसरण / अवनती (Recession): तेजीचा उच्च बिंदू ओलांडल्यानंतर मागणी कमी होते, नफा घटतो, गुंतवणूक कमी होते.
3. मंदी (Depression): उत्पादन, रोजगार व किंमती सर्वात खालच्या पातळीवर; बेरोजगारी जास्त; निराशा.
4. पुनरुज्जीवन / सुधारणा (Recovery / Revival): हळूहळू मागणी वाढते, गुंतवणूक सुरू होते, रोजगार वाढतो; पुन्हा तेजीकडे वाटचाल.

3. व्यापारचक्रांवर नियंत्रण

• चलनविषयक धोरण (Monetary Policy): तेजीमध्ये मध्यवर्ती बँक व्याजदर (रेपो दर) वाढवते, पतपुरवठा कमी करते; मंदीमध्ये व्याजदर कमी करून पतपुरवठा वाढवते.
• राजकोषीय धोरण (Fiscal Policy): मंदीमध्ये सरकारी खर्च वाढवणे, कर कमी करणे (तुटीचा अर्थसंकल्प); तेजीमध्ये खर्च कमी करणे, कर वाढवणे (शिलकीचा अर्थसंकल्प).
• प्रत्यक्ष नियंत्रणे: किंमत नियंत्रण, रेशनिंग, आयात-निर्यात नियंत्रण.
• सार्वजनिक बांधकाम कार्यक्रम (उदा. रस्ते, धरणे) – रोजगार निर्मिती.

4. हॉट्रे यांचा व्यापारचक्राचा सिद्धांत (Monetary Theory)

आर. जी. हॉट्रे (R. G. Hawtrey) यांच्या मते व्यापारचक्र ही पूर्णपणे चलनविषयक घटना आहे. पैशाच्या पुरवठ्यातील (विशेषतः बँक पत) बदलांमुळे व्यापारचक्र निर्माण होते.

• तेजी: बँका व्याजदर कमी करतात → व्यापारी (विशेषतः घाऊक व्यापारी) जास्त कर्ज घेऊन माल साठवतात → उत्पादनाला मागणी वाढते → उत्पन्न, रोजगार व किंमती वाढतात.
• घसरण: बँकांचा राखीव निधी कमी होतो → बँका पत आकुंचन करतात, व्याजदर वाढवतात → व्यापारी साठा कमी करतात → मागणी, उत्पादन व रोजगार घटतात → मंदी.
• हॉट्रे यांनी घाऊक व्यापाऱ्यांची भूमिका व व्याजदर यांना महत्त्व दिले.

टीका: व्यापारचक्राला फक्त पैसा जबाबदार नाही; मंदीत व्याजदर कमी करूनही गुंतवणूक वाढत नाही; अपेक्षा, नवप्रवर्तन यांसारख्या अचलनीय घटकांकडे दुर्लक्ष.

5. अल्पउपभोग व अतिगुंतवणूक सिद्धांत

अल्पउपभोग सिद्धांत (Under Consumption Theory)

माल्थस, सिस्मोंडी, हॉब्सन (J. A. Hobson) यांनी मांडला. उत्पन्नाची असमान विभागणी झाल्यामुळे श्रीमंत लोक उत्पन्नाचा मोठा भाग बचत करतात आणि गरीबांकडे खरेदीशक्ती नसते. त्यामुळे उत्पादित वस्तूंना पुरेशी मागणी (उपभोग) मिळत नाही → माल साठतो → उत्पादन कमी होते → मंदी येते.

टीका: हा सिद्धांत मंदी स्पष्ट करतो, पण तेजी व पुनरुज्जीवन स्पष्ट करत नाही.

अतिगुंतवणूक सिद्धांत (Over Investment Theory)

हायेक (Hayek), स्पीथॉफ, कॅसेल यांनी मांडला. तेजीच्या काळात कमी व्याजदरामुळे भांडवली वस्तू उद्योगांत गरजेपेक्षा जास्त गुंतवणूक होते. उपभोग्य वस्तू व भांडवली वस्तू उत्पादनात असमतोल निर्माण होतो. पुढे पैसा व साधनांची टंचाई येते, गुंतवणूक थांबते आणि मंदी सुरू होते.

6. रोजगाराचे सनातनवादी (Classical) सिद्धांत

ॲडम स्मिथ, रिकार्डो, जे. बी. से, पिगू इत्यादी सनातनवादी अर्थशास्त्रज्ञांच्या मते अर्थव्यवस्थेत नेहमी पूर्ण रोजगार (Full Employment) असतो. बेरोजगारी असली तर ती तात्पुरती किंवा स्वैच्छिक असते.

मुख्य आधार

• से चा बाजार नियम (Say's Law of Markets): "पुरवठा स्वतःची मागणी स्वतः निर्माण करतो." त्यामुळे सर्वसाधारण अतिउत्पादन व बेरोजगारी शक्य नाही.
• मजुरी-किंमत लवचिकता: बेरोजगारी असल्यास मजुरीचे दर कमी होतात आणि मालक जास्त कामगार ठेवतात (पिगू).
• व्याजदर लवचिकता: व्याजदरामुळे बचत व गुंतवणूक नेहमी समान होतात.
• सरकारने हस्तक्षेप करू नये (Laissez-faire).

टीका (केन्स): 1929–33 च्या महामंदीत प्रचंड बेरोजगारी दिसली, त्यामुळे पूर्ण रोजगाराची कल्पना चुकीची ठरली; मजुरी कमी केल्यास मागणीही कमी होते; दीर्घकालीन विश्लेषण – "दीर्घकाळात आपण सर्व मृत असू".

7. केन्सचा रोजगाराचा सिद्धांत

जे. एम. केन्स यांनी 1936 मध्ये "The General Theory of Employment, Interest and Money" या ग्रंथात हा सिद्धांत मांडला. त्यांच्या मते अर्थव्यवस्थेतील रोजगार हा परिणामकारक मागणीवर (Effective Demand) अवलंबून असतो.

• उत्पन्न व रोजगार ↑ ⇐ परिणामकारक मागणी ↑.
• परिणामकारक मागणी = एकूण मागणी (Aggregate Demand) व एकूण पुरवठा (Aggregate Supply) जिथे समान होतात तो बिंदू.
• एकूण मागणी = उपभोग खर्च (C) + गुंतवणूक खर्च (I).
• उपभोग हा उपभोग प्रवृत्तीवर आणि गुंतवणूक ही भांडवलाची सीमांत कार्यक्षमता (MEC) व व्याजदरावर अवलंबून असते.
• उत्पन्न वाढल्यावर उपभोग त्याच प्रमाणात वाढत नाही, त्यामुळे मागणीत तूट राहते → पूर्ण रोजगारापेक्षा कमी पातळीवर समतोल (Underemployment equilibrium) शक्य.
• उपाय: सरकारने सार्वजनिक खर्च वाढवून परिणामकारक मागणी वाढवावी.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) व्यापारचक्र म्हणजे काय? व्यापारचक्राचे विविध टप्पे आकृतीसह स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) केन्सचा रोजगाराचा सिद्धांत स्पष्ट करा आणि तो सनातनवादी सिद्धांतापेक्षा कसा वेगळा आहे ते सांगा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) हॉट्रे यांचा व्यापारचक्राचा चलनविषयक सिद्धांत थोडक्यात लिहा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) अल्पउपभोग सिद्धांतावर टीप लिहा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) से चा बाजार नियम (Say's Law) स्पष्ट करा.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• सार्वजनिक वित्ताचा अर्थ व व्याप्ती
• कमाल सामाजिक लाभाचे तत्त्व
• सार्वजनिक व खाजगी वस्तूंमधील फरक
• सार्वजनिक महसूल – कराची संकल्पना
• करांचे प्रकार – प्रत्यक्ष कर व अप्रत्यक्ष कर
• करआकारणीची तत्त्वे (Canons of Taxation)
• करआकारणीचे परिणाम
• सार्वजनिक खर्च – तत्त्वे, वर्गीकरण व परिणाम

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit IV – Public Finance: Meaning and scope of Public Finance, Principle of Maximum Social Advantage, Difference between Public and Private Goods. Public Revenue - Concept of tax, types of tax – direct tax and indirect tax, Canons of taxation, Effects of taxation. Public Expenditure – Principles, Classification and Effects

1. सार्वजनिक वित्ताचा अर्थ व व्याप्ती

सार्वजनिक वित्त (Public Finance) म्हणजे सरकारचे उत्पन्न (महसूल) व खर्च यांचा अभ्यास.

डाल्टन (Dalton): "सार्वजनिक वित्त सार्वजनिक संस्थांच्या उत्पन्न व खर्चाशी आणि त्यांच्या परस्पर समायोजनाशी संबंधित आहे."

व्याप्ती (Scope)

1. सार्वजनिक महसूल (Public Revenue): कर व करेतर उत्पन्न मिळवण्याचे मार्ग.
2. सार्वजनिक खर्च (Public Expenditure): संरक्षण, शिक्षण, आरोग्य, विकास यांवरील खर्च.
3. सार्वजनिक कर्ज (Public Debt): देशांतर्गत व परदेशी कर्ज.
4. वित्तीय प्रशासन (Financial Administration): अर्थसंकल्प तयार करणे, मंजुरी, अंमलबजावणी, लेखापरीक्षण.
5. राजकोषीय धोरण (Fiscal Policy): आर्थिक स्थैर्य व विकासासाठी कर व खर्चाचा वापर.

2. कमाल सामाजिक लाभाचे तत्त्व (Principle of Maximum Social Advantage)

हे तत्त्व डाल्टन यांनी मांडले (पिगू यांनी याला "कमाल एकूण कल्याण" म्हटले). सरकारने कर व खर्च असे ठरवावेत की समाजाला जास्तीत जास्त निव्वळ लाभ मिळेल.

• कर लावल्याने लोकांना त्याग / अनुपयोगिता (Sacrifice) सहन करावी लागते; करवाढीबरोबर सीमांत त्याग वाढत जातो.
• सरकारी खर्चाने लोकांना उपयोगिता (Benefit) मिळते; खर्च वाढवल्यास सीमांत लाभ घटत जातो.
• जिथे सार्वजनिक खर्चाचा सीमांत सामाजिक लाभ = करांचा सीमांत सामाजिक त्याग, तिथे कमाल सामाजिक लाभ मिळतो.

मर्यादा: लाभ व त्याग अचूक मोजता येत नाहीत; सर्व खर्च एकाच वेळी होत नाहीत; व्यवहारात राजकीय निर्णयांचा प्रभाव असतो.

3. सार्वजनिक वस्तू व खाजगी वस्तू यांतील फरक

सार्वजनिक वस्तूंमध्ये "फुकट्या प्रवाशाची समस्या" (Free Rider Problem) असते – लोक पैसे न देता लाभ घेतात, म्हणून सरकारला त्या पुरवाव्या लागतात.

4. सार्वजनिक महसूल – कराची संकल्पना

कर (Tax) म्हणजे सरकारला नागरिकांनी द्यावयाची सक्तीची देणगी, ज्याच्या बदल्यात करदात्याला थेट प्रत्यक्ष लाभ मिळेलच असे नाही.

प्रो. सेलिगमन: "कर म्हणजे सर्वांच्या सामान्य हितासाठी झालेल्या खर्चाची भरपाई करण्यासाठी व्यक्तीकडून सरकारला दिलेली सक्तीची देणगी, ज्याच्या बदल्यात विशिष्ट लाभाचा संदर्भ नसतो."

करेतर महसूल: शुल्क (Fees), दंड, सार्वजनिक उपक्रमांचा नफा, व्याज, देणग्या इ.

5. करांचे प्रकार: प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष कर

प्रगतिशील कर: उत्पन्न वाढेल तसा कराचा दर वाढतो. प्रमाणशीर कर: सर्व उत्पन्नावर समान दर. प्रतिगामी कर: उत्पन्न वाढल्यावर दर कमी होतो.

6. करआकारणीची तत्त्वे (Canons of Taxation)

ॲडम स्मिथ यांनी "Wealth of Nations" (1776) मध्ये चार तत्त्वे सांगितली:

1. समानतेचे तत्त्व (Canon of Equality): करदात्यांच्या क्षमतेनुसार कर असावा.
2. निश्चिततेचे तत्त्व (Canon of Certainty): कराची रक्कम, वेळ व भरण्याची पद्धत निश्चित व स्पष्ट असावी.
3. सोयीचे तत्त्व (Canon of Convenience): कर भरण्याची वेळ व पद्धत करदात्याच्या सोयीची असावी (उदा. शेतकऱ्यांकडून सुगीनंतर).
4. काटकसरीचे तत्त्व (Canon of Economy): कर गोळा करण्याचा खर्च कमीत कमी असावा.

नंतरच्या अर्थशास्त्रज्ञांनी जोडलेली तत्त्वे: उत्पादकता, लवचिकता, साधेपणा, विविधता.

7. करआकारणीचे परिणाम

• उत्पादनावर: जास्त करामुळे काम करण्याची, बचत करण्याची व गुंतवणूक करण्याची इच्छा व क्षमता कमी होऊ शकते. मात्र हानिकारक वस्तूंवरील करामुळे साधने उपयुक्त उत्पादनाकडे वळतात.
• वितरणावर: प्रगतिशील करांमुळे श्रीमंत व गरीब यांतील विषमता कमी होते; अप्रत्यक्ष करांमुळे विषमता वाढू शकते.
• किंमतींवर: अप्रत्यक्ष करांमुळे किंमती वाढतात.
• आर्थिक स्थैर्यावर: तेजीमध्ये कर वाढवून महागाई कमी करता येते.

8. सार्वजनिक खर्च (Public Expenditure)

तत्त्वे (शिराज – Findlay Shirras)

1. लाभाचे तत्त्व: खर्चामुळे समाजाला जास्तीत जास्त लाभ व्हावा.
2. काटकसरीचे तत्त्व: उधळपट्टी टाळावी.
3. मंजुरीचे तत्त्व: योग्य अधिकाऱ्याच्या (संसद/विधिमंडळ) मंजुरीशिवाय खर्च करू नये.
4. शिलकीचे तत्त्व (Surplus): खर्च उत्पन्नाच्या मर्यादेत असावा.

याशिवाय लवचिकता, उत्पादकता व न्याय्य वितरण ही तत्त्वेही सांगितली जातात.

वर्गीकरण

• महसुली खर्च व भांडवली खर्च: पगार, व्याज (महसुली); धरणे, रस्ते, कारखाने (भांडवली).
• विकास खर्च व विकासेतर खर्च: शिक्षण, आरोग्य, शेती (विकास); संरक्षण, प्रशासन, व्याज (विकासेतर).
• योजना व योजनेतर खर्च (पूर्वीचे वर्गीकरण).
• हस्तांतरण खर्च: पेन्शन, अनुदाने, बेरोजगारी भत्ता – याच्या बदल्यात उत्पादन मिळत नाही.

परिणाम

• उत्पादनावर: शिक्षण, आरोग्य, पायाभूत सुविधांवरील खर्चामुळे कार्यक्षमता व उत्पादन वाढते.
• वितरणावर: गरिबांसाठीच्या योजना व अनुदानांमुळे विषमता कमी होते.
• रोजगारावर: सार्वजनिक बांधकामांमुळे रोजगार निर्माण होतो.
• आर्थिक स्थैर्यावर: मंदीत खर्च वाढवून व तेजीत खर्च कमी करून चढउतार नियंत्रित करता येतात.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) कमाल सामाजिक लाभाचे तत्त्व आकृतीसह स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) कर म्हणजे काय? करआकारणीची तत्त्वे (Canons of Taxation) सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) प्रत्यक्ष कर व अप्रत्यक्ष कर यांतील फरक सांगा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सार्वजनिक वस्तू व खाजगी वस्तू यांतील फरक स्पष्ट करा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) सार्वजनिक खर्चाचे वर्गीकरण लिहा.