किरकोळ विपणन (Retail Marketing) BECO102MJM

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• किरकोळ विक्री – व्याख्या, स्वरूप, कार्ये, महत्त्व
• किरकोळ विपणन (Retail Marketing)
• भारतातील संघटित किरकोळ विक्रीची वाढ
• घाऊक विक्रेता विरुद्ध किरकोळ विक्रेता
• जागतिक किरकोळ बाजार
• पुरवठा साखळी व्यवस्थापन – व्याख्या, महत्त्व
• किरकोळ विक्रीत माहिती तंत्रज्ञानाची भूमिका

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit I – Introduction to Retailing: Retailing - Definition, Nature, Functions, Importance, Retail Marketing, Growth of Organized Retailing in India, Wholesaler vs Retailer, Global Retail Market, Supply Chain Management – Definition, Importance, Role of Information Technology in Retailing.

१. किरकोळ विक्री : व्याख्या (Retailing – Definition)

किरकोळ विक्री (Retailing) म्हणजे वस्तू व सेवा थेट अंतिम ग्राहकाला (Final Consumer) त्याच्या वैयक्तिक किंवा कौटुंबिक वापरासाठी विकण्याची प्रक्रिया होय. "Retail" हा शब्द फ्रेंच शब्द "Retaillier" पासून आला आहे. त्याचा अर्थ "लहान तुकडे करणे" असा आहे. किरकोळ विक्रेता (Retailer) मोठ्या प्रमाणात माल खरेदी करतो आणि थोड्या थोड्या प्रमाणात ग्राहकांना विकतो.

• फिलिप कोटलर (Philip Kotler) : "अंतिम ग्राहकांना त्यांच्या वैयक्तिक, अव्यावसायिक वापरासाठी वस्तू किंवा सेवा विकण्याशी संबंधित सर्व क्रिया म्हणजे किरकोळ विक्री होय."
• अमेरिकन मार्केटिंग असोसिएशन (American Marketing Association) : "अंतिम ग्राहकाला थेट विक्री करण्याची क्रिया म्हणजे किरकोळ विक्री."

उदा. किराणा दुकान, मेडिकल स्टोअर, मॉल, डी-मार्ट, ऑनलाइन विक्री करणारी संकेतस्थळे ही किरकोळ विक्रीची उदाहरणे आहेत.

२. किरकोळ विक्रीचे स्वरूप (Nature of Retailing)

• अंतिम ग्राहकाशी थेट संबंध : किरकोळ विक्रेता वितरण साखळीतील शेवटचा दुवा आहे.
• लहान प्रमाणात विक्री : वस्तू कमी प्रमाणात, ग्राहकाच्या गरजेप्रमाणे विकल्या जातात.
• वारंवार व्यवहार : ग्राहक रोज किंवा आठवड्याला खरेदी करतात, त्यामुळे व्यवहारांची संख्या जास्त असते.
• वस्तू व सेवा दोन्ही : किरकोळ विक्रीत वस्तूंबरोबरच सेवा (उदा. सलून, उपाहारगृह) यांचाही समावेश होतो.
• स्थानाला महत्त्व : दुकान ग्राहकाच्या जवळ असणे महत्त्वाचे असते.
• दुकानी व बिनदुकानी विक्री : दुकानातून (Store Retailing) तसेच ऑनलाइन, घरोघरी विक्री (Non-store Retailing) या दोन्ही पद्धती.
• तीव्र स्पर्धा : अनेक विक्रेते असल्याने स्पर्धा जास्त असते.

३. किरकोळ विक्रेत्याची कार्ये (Functions of Retailer)

1. खरेदी व संकलन (Buying and Assembling) : विविध उत्पादक व घाऊक विक्रेत्यांकडून माल खरेदी करणे.
2. साठवणूक (Storage) : ग्राहकाला हवा तेव्हा माल मिळावा म्हणून साठा ठेवणे.
3. वर्गीकरण (Assortment) : एकाच ठिकाणी अनेक प्रकारच्या वस्तू उपलब्ध करून देणे.
4. मोठ्या संचाचे लहान भाग करणे (Breaking Bulk) : मोठ्या प्रमाणातील माल लहान पॅकमध्ये विकणे.
5. विक्री (Selling) : ग्राहकाला वस्तूची माहिती देऊन विक्री करणे.
6. जोखीम स्वीकारणे (Risk Bearing) : माल खराब होणे, किंमत घसरणे, चोरी यांची जोखीम घेणे.
7. पत पुरवठा (Credit Facility) : ओळखीच्या ग्राहकांना उधारीवर माल देणे.
8. माहिती पुरवणे (Information Flow) : ग्राहकांच्या आवडीनिवडीची माहिती उत्पादकांपर्यंत पोहोचवणे.
9. विक्रीनंतरची सेवा (After-sales Service) : घरपोच सेवा, दुरुस्ती, वस्तू बदलून देणे.

४. किरकोळ विक्रीचे महत्त्व (Importance of Retailing)

(अ) ग्राहकांसाठी

• गरजेच्या वस्तू जवळ, योग्य वेळी आणि योग्य प्रमाणात मिळतात.
• एकाच ठिकाणी अनेक पर्याय मिळतात, निवडीचे स्वातंत्र्य वाढते.
• नवीन वस्तूंची माहिती मिळते.

(ब) उत्पादकांसाठी

• माल लाखो ग्राहकांपर्यंत पोहोचतो.
• बाजारातील मागणीची माहिती मिळते.

(क) अर्थव्यवस्थेसाठी

• रोजगार निर्मिती : भारतात शेतीनंतर किरकोळ व्यापार हा मोठा रोजगार देणारा क्षेत्र मानला जातो.
• राष्ट्रीय उत्पन्नात (GDP) महत्त्वाचा वाटा.
• सरकारला वस्तू व सेवा कर (GST – 1 जुलै 2017 पासून) स्वरूपात महसूल.
• उत्पादन व उपभोग यांच्यातील दुवा, त्यामुळे आर्थिक विकासाला चालना.

५. किरकोळ विपणन (Retail Marketing)

किरकोळ विपणन (Retail Marketing) म्हणजे ग्राहकांना दुकानाकडे आकर्षित करण्यासाठी आणि त्यांना वस्तू खरेदी करण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी किरकोळ विक्रेत्याने केलेले सर्व नियोजित प्रयत्न होय. यात योग्य वस्तू, योग्य किंमत, योग्य ठिकाण आणि योग्य जाहिरात यांचा मेळ घातला जातो.

किरकोळ विपणन मिश्रण (Retail Marketing Mix) : पारंपरिक 4P – वस्तू (Product), किंमत (Price), स्थान (Place), संवर्धन (Promotion) – यांच्यासोबत किरकोळ क्षेत्रात कर्मचारी (People), प्रत्यक्ष वातावरण/दुकानाची मांडणी (Physical Evidence) आणि प्रक्रिया (Process) यांनाही महत्त्व असते.

उदा. एखादे सुपर मार्केट "सणासुदीची ऑफर", आकर्षक मांडणी, बिलिंगसाठी जलद काउंटर आणि नम्र कर्मचारी यांच्या मदतीने ग्राहकांना आकर्षित करते.

६. भारतातील संघटित किरकोळ विक्रीची वाढ (Growth of Organized Retailing in India)

भारतातील किरकोळ क्षेत्राचे दोन भाग आहेत:

आजही भारतातील किरकोळ बाजाराचा मोठा भाग असंघटित आहे; परंतु संघटित क्षेत्राचा वाटा झपाट्याने वाढत आहे.

वाढीची कारणे

• 1991 च्या नवीन आर्थिक धोरणानंतर (उदारीकरण, खाजगीकरण, जागतिकीकरण) खाजगी गुंतवणूक वाढली.
• मध्यमवर्गाचे वाढते उत्पन्न व खरेदीशक्ती.
• शहरीकरण आणि नोकरी करणाऱ्या महिलांची वाढती संख्या.
• तरुण लोकसंख्या, बदलती जीवनशैली, ब्रँडबद्दल जागरूकता.
• क्रेडिट कार्ड, UPI सारखी डिजिटल पेमेंट साधने.
• प्रत्यक्ष परकीय गुंतवणूक (FDI) धोरणात शिथिलता – एक-ब्रँड किरकोळ (Single Brand Retail) मध्ये परवानगी.
• ई-कॉमर्स व इंटरनेटचा प्रसार (उदा. फ्लिपकार्ट, ॲमेझॉन).

७. घाऊक विक्रेता आणि किरकोळ विक्रेता यातील फरक (Wholesaler vs Retailer)

उदाहरण : घाऊक विक्रेता 50 किलो साखरेचे पोते ₹2,000 ला विकतो (₹40 प्रति किलो). किरकोळ विक्रेता तीच साखर ₹45 प्रति किलो विकतो. म्हणजे प्रति किलो ₹5 हा त्याचा ढोबळ नफा (Margin) आहे; यातून तो भाडे, वीज, पॅकिंग खर्च भागवतो.

८. जागतिक किरकोळ बाजार (Global Retail Market)

जागतिकीकरणामुळे किरकोळ व्यापार देशांच्या सीमा ओलांडून पसरला आहे. वॉलमार्ट (Walmart – अमेरिका), कॉस्टको (Costco), ॲमेझॉन (Amazon), कारफूर (Carrefour – फ्रान्स), आयकिया (IKEA – स्वीडन) या जगातील मोठ्या किरकोळ कंपन्या आहेत. 2018 मध्ये वॉलमार्टने भारतातील फ्लिपकार्टमध्ये मोठा हिस्सा खरेदी केला.

जागतिक किरकोळ बाजाराची वैशिष्ट्ये

• मोठ्या बहुराष्ट्रीय साखळी दुकानांचे (Multinational Chains) वर्चस्व.
• ऑनलाइन व ऑफलाइन विक्रीचा मेळ (Omni-channel Retailing).
• हायपरमार्केट, सुपरमार्केट, डिस्काउंट स्टोअर यांचा प्रसार.
• प्रगत पुरवठा साखळी व तंत्रज्ञानाचा वापर.
• भारत, चीन यांसारख्या विकसनशील देशांमध्ये वाढीची मोठी संधी.

९. पुरवठा साखळी व्यवस्थापन : व्याख्या व महत्त्व (Supply Chain Management – Definition, Importance)

पुरवठा साखळी (Supply Chain) म्हणजे कच्च्या मालापासून तयार वस्तू अंतिम ग्राहकापर्यंत पोहोचेपर्यंतची संपूर्ण साखळी. पुरवठा साखळी व्यवस्थापन (Supply Chain Management – SCM) म्हणजे या साखळीतील माल, माहिती आणि पैसा यांच्या प्रवाहाचे नियोजन, समन्वय व नियंत्रण करणे होय.

साखळी : कच्चा माल पुरवठादार → उत्पादक → घाऊक विक्रेता / वितरक → किरकोळ विक्रेता → ग्राहक.

महत्त्व

• योग्य वस्तू योग्य वेळी योग्य ठिकाणी उपलब्ध होते; माल संपण्याची (Out of Stock) समस्या कमी होते.
• वाहतूक, साठवणूक खर्च कमी होऊन किंमत कमी ठेवता येते.
• भाजीपाला, दूध यांसारख्या नाशवंत मालाचे नुकसान कमी होते.
• ग्राहकाचे समाधान व विश्वास वाढतो.
• स्पर्धेत टिकून राहण्यास मदत होते.

१०. किरकोळ विक्रीत माहिती तंत्रज्ञानाची भूमिका (Role of Information Technology in Retailing)

• बारकोड व पॉइंट ऑफ सेल (Barcode and POS) : जलद बिलिंग, चुका कमी, विक्रीची नोंद आपोआप होते.
• साठा व्यवस्थापन (Inventory Management) : संगणकावर साठ्याची माहिती, माल संपत आला की आपोआप ऑर्डर.
• RFID (Radio Frequency Identification) : मालाचा मागोवा घेणे, चोरी रोखणे.
• ई-कॉमर्स (E-commerce) : ऑनलाइन दुकाने, मोबाईल ॲप्सद्वारे 24 तास विक्री.
• डिजिटल पेमेंट : UPI, कार्ड, मोबाईल वॉलेट.
• ग्राहक संबंध व्यवस्थापन (CRM) : ग्राहकांची माहिती ठेवून लॉयल्टी कार्ड, खास ऑफर्स देणे.
• डेटा विश्लेषण (Data Analytics) : कोणती वस्तू जास्त खपते हे ओळखून नियोजन.
• EDI (Electronic Data Interchange) : पुरवठादारांशी माहितीची जलद देवाणघेवाण.

थोडक्यात, माहिती तंत्रज्ञानामुळे खर्च कमी होतो, कार्यक्षमता वाढते आणि ग्राहकसेवा सुधारते.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) किरकोळ विक्रीची व्याख्या सांगून तिचे स्वरूप, कार्ये व महत्त्व स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) भारतातील संघटित किरकोळ विक्रीच्या वाढीची कारणे सविस्तर स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) घाऊक विक्रेता व किरकोळ विक्रेता यातील फरक स्पष्ट करा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) पुरवठा साखळी व्यवस्थापनाची व्याख्या व महत्त्व सांगा.
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : किरकोळ विक्रीत माहिती तंत्रज्ञानाची भूमिका.

अभ्यासक्रमातील मुद्दे (RTMNU)

• किरकोळ बाजार व्यूहरचना
• व्यूहरचनेचे स्तर
• व्यूहात्मक किरकोळ नियोजन प्रक्रिया
• किरकोळ दुकानाच्या स्थानाचे घटक
• किरकोळ विक्रीतील ब्रँडिंग
• खाजगी लेबल
• किरकोळ विक्रीत वापरली जाणारी संवादाची साधने
• विक्री संवर्धन

मूळ अभ्यासक्रम (English): Unit II – Strategic Planning in Retailing: Retail Markets Strategy, Levels of Strategy, Strategic Retail Planning Process, Retail Location factors, Branding in Retailing, Private Labelling, Communication Tools used in Retailing, Sales Promotion

१. किरकोळ बाजार व्यूहरचना (Retail Market Strategy)

व्यूहरचना (Strategy) म्हणजे दीर्घकालीन उद्दिष्टे ठरवून ती साध्य करण्यासाठी साधनांचा योग्य वापर करण्याची योजना. किरकोळ बाजार व्यूहरचना (Retail Market Strategy) म्हणजे किरकोळ विक्रेता कोणत्या ग्राहकवर्गाला (Target Market) लक्ष्य करणार, कोणत्या वस्तू देणार, कोणत्या किमतीला विकणार आणि स्पर्धकांपेक्षा वेगळेपण कसे निर्माण करणार याचे नियोजन होय.

व्यूहरचनेचे घटक

• लक्ष्य बाजार (Target Market) : उदा. डी-मार्टचे लक्ष्य मध्यमवर्गीय, किंमतीबाबत जागरूक कुटुंबे.
• किरकोळ स्वरूप (Retail Format) : सुपरमार्केट, हायपरमार्केट, खास वस्तूंचे दुकान (Specialty Store), ऑनलाइन दुकान.
• स्पर्धात्मक लाभ (Competitive Advantage) : कमी किंमत, उत्तम सेवा, जवळचे स्थान, वस्तूंची विविधता.

उदा. "रोजच कमी किंमत" (Everyday Low Price) ही डी-मार्टची, तर उच्च दर्जा व अनुभव ही मोठ्या ब्रँडेड शोरूमची व्यूहरचना असते.

२. व्यूहरचनेचे स्तर (Levels of Strategy)

1. कंपनी स्तर / सर्वोच्च स्तर व्यूहरचना (Corporate Level Strategy) : उच्च व्यवस्थापन ठरवते. कोणत्या व्यवसायात राहायचे, विस्तार करायचा की नाही, नवीन शहरात दुकाने उघडायची का, असे निर्णय. उदा. एखाद्या कंपनीने किराणा, कपडे आणि इलेक्ट्रॉनिक्स या तीनही क्षेत्रांत दुकाने सुरू करणे.
2. व्यवसाय स्तर व्यूहरचना (Business Level Strategy) : एखाद्या विशिष्ट व्यवसाय विभागाने स्पर्धेत कसे टिकायचे हे ठरवणे – कमी किंमत (Cost Leadership), वेगळेपण (Differentiation) किंवा विशिष्ट ग्राहकवर्गावर लक्ष (Focus). ही मायकेल पोर्टर (Michael Porter) यांची सामान्य व्यूहरचना (Generic Strategies) म्हणून ओळखली जाते.
3. कार्यात्मक स्तर व्यूहरचना (Functional Level Strategy) : खरेदी, विपणन, वित्त, मनुष्यबळ, साठा व्यवस्थापन अशा प्रत्येक विभागाची रोजच्या कामाची योजना. उदा. सणाच्या काळात जादा कर्मचारी नेमणे.

३. व्यूहात्मक किरकोळ नियोजन प्रक्रिया (Strategic Retail Planning Process)

1. व्यवसायाचे ध्येय ठरवणे (Defining Mission) : व्यवसाय का करायचा, कोणाची सेवा करायची हे स्पष्ट करणे.
2. परिस्थितीचे विश्लेषण / SWOT विश्लेषण (Situation Analysis) : सामर्थ्य (Strengths), कमकुवतपणा (Weaknesses), संधी (Opportunities), धोके (Threats) तपासणे.
3. संधी ओळखणे (Identifying Opportunities) : नवीन बाजार, नवीन वस्तू, ऑनलाइन विक्री.
4. उद्दिष्टे ठरवणे (Setting Objectives) : उदा. पुढील वर्षी विक्री 20% वाढवणे.
5. व्यूहरचना निवडणे (Strategy Formulation) : लक्ष्य बाजार, स्वरूप व स्पर्धात्मक लाभ निश्चित करणे.
6. साधनांचे वाटप (Resource Allocation) : पैसा, कर्मचारी, जागा यांचे वाटप.
7. अंमलबजावणी (Implementation) : किरकोळ मिश्रण – वस्तू, किंमत, जाहिरात, स्थान, मांडणी – प्रत्यक्ष राबवणे.
8. मूल्यमापन व नियंत्रण (Evaluation and Control) : प्रत्यक्ष कामगिरीची उद्दिष्टांशी तुलना करून आवश्यक बदल करणे.

उदाहरण : उद्दिष्ट ₹10 लाख वार्षिक विक्री होते, प्रत्यक्ष विक्री ₹8 लाख झाली. म्हणजे उद्दिष्टाच्या 80% साध्य झाले. त्यामुळे जाहिरात किंवा किंमत धोरणात बदल करणे आवश्यक ठरते.

४. किरकोळ दुकानाच्या स्थानाचे घटक (Retail Location Factors)

किरकोळ व्यवसायात "स्थान, स्थान आणि स्थान" (Location, Location, Location) हे यशाचे सूत्र मानले जाते, कारण एकदा निवडलेले स्थान सहज बदलता येत नाही.

• लोकसंख्या व ग्राहकवर्ग : आसपासची लोकसंख्या, उत्पन्न, वय, आवडीनिवडी.
• येणाऱ्या-जाणाऱ्यांची वर्दळ (Footfall/Traffic) : बाजारपेठ, बसस्थानक, रेल्वे स्थानकाजवळ जास्त ग्राहक.
• सुलभता (Accessibility) : चांगले रस्ते, वाहतुकीची साधने, पार्किंगची सोय.
• स्पर्धा : जवळपास किती व कोणती दुकाने आहेत.
• भाडे व जागेचा खर्च : मुख्य रस्त्यावर भाडे जास्त असते.
• पूरक दुकाने : उदा. कपड्यांच्या दुकानाजवळ चपलांचे दुकान फायद्याचे.
• पायाभूत सुविधा व कायदे : वीज, पाणी, सुरक्षा, स्थानिक परवाने.

स्थानाचे प्रकार : मुख्य बाजारपेठ (Central Business District), निवासी भागातील दुकाने, शॉपिंग मॉल, स्वतंत्र दुकान (Free-standing Store).

५. किरकोळ विक्रीतील ब्रँडिंग (Branding in Retailing)

ब्रँड (Brand) म्हणजे एखाद्या विक्रेत्याच्या वस्तू इतरांपासून वेगळ्या ओळखता याव्यात यासाठी वापरलेले नाव, चिन्ह, रचना किंवा यांचे मिश्रण. अमेरिकन मार्केटिंग असोसिएशनने ब्रँडची अशीच व्याख्या केली आहे. किरकोळ क्षेत्रात दुकानाचे नावच ब्रँड बनते (Store Brand), उदा. डी-मार्ट, रिलायन्स ट्रेंड्स, शॉपर्स स्टॉप.

ब्रँडिंगचे महत्त्व

• ग्राहकांचा विश्वास व निष्ठा (Brand Loyalty) निर्माण होते.
• दुकानाची वेगळी ओळख तयार होते.
• नवीन शाखा किंवा नवीन वस्तू सुरू करणे सोपे जाते.
• चांगल्या ब्रँडला थोडी जास्त किंमतही ग्राहक देतात.

६. खाजगी लेबल (Private Labelling)

खाजगी लेबल (Private Label) म्हणजे किरकोळ विक्रेता इतर उत्पादकाकडून वस्तू तयार करून घेतो आणि त्या स्वतःच्या नावाने (ब्रँडने) विकतो. याला "स्टोअर ब्रँड" असेही म्हणतात. उदा. बिग बझारचा "टेस्टी ट्रीट", ॲमेझॉनचा "ॲमेझॉन बेसिक्स".

फायदे व मर्यादा

• फायदे : विक्रेत्याला जास्त नफा, ग्राहकाला स्वस्त वस्तू, ग्राहक निष्ठा वाढते, किंमतीवर नियंत्रण.
• मर्यादा : गुणवत्तेची जबाबदारी विक्रेत्यावर, नव्या लेबलवर ग्राहकांचा विश्वास बसायला वेळ लागतो, साठ्याची जोखीम.

उदाहरण : नामांकित ब्रँडचा 1 किलो आटा ₹60 ला मिळतो, तर दुकानाच्या खाजगी लेबलचा तसाच आटा ₹50 ला. ग्राहकाची ₹10 बचत होते आणि विक्रेत्याचा नफा मात्र जास्त राहू शकतो, कारण जाहिरात खर्च कमी असतो.

७. किरकोळ विक्रीत वापरली जाणारी संवादाची साधने (Communication Tools used in Retailing)

• जाहिरात (Advertising) : वर्तमानपत्र, टीव्ही, रेडिओ, होर्डिंग, पत्रके.
• वैयक्तिक विक्री (Personal Selling) : विक्री कर्मचारी ग्राहकाशी थेट बोलून माहिती देतात.
• विक्री संवर्धन (Sales Promotion) : सवलती, ऑफर्स (पुढे सविस्तर).
• जनसंपर्क (Public Relations) : सामाजिक उपक्रम, बातम्या, प्रायोजकत्व.
• थेट विपणन (Direct Marketing) : SMS, ई-मेल, व्हॉट्सॲप संदेश.
• डिजिटल व सोशल मीडिया विपणन : फेसबुक, इन्स्टाग्राम, संकेतस्थळ.
• दृश्य मांडणी (Visual Merchandising) : आकर्षक शोकेस, खिडकी सजावट, वस्तूंची मांडणी.
• तोंडी प्रसिद्धी (Word of Mouth) : समाधानी ग्राहक इतरांना सांगतात.

८. विक्री संवर्धन (Sales Promotion)

विक्री संवर्धन (Sales Promotion) म्हणजे अल्प काळासाठी विक्री वाढवण्याच्या उद्देशाने ग्राहकांना दिलेली विविध प्रोत्साहने होय. फिलिप कोटलर (Philip Kotler) यांच्या मते, "वस्तू किंवा सेवेची खरेदी किंवा विक्री वाढवण्यासाठी दिलेली अल्पकालीन प्रोत्साहने म्हणजे विक्री संवर्धन."

विक्री संवर्धनाची साधने

• किंमतीत सूट (Discount) – उदा. 20% सूट.
• एकावर एक मोफत (Buy One Get One Free).
• कूपन (Coupons) व कॅशबॅक.
• मोफत नमुने (Free Samples).
• लॉयल्टी कार्ड / रिवॉर्ड पॉइंट्स.
• स्पर्धा, लकी ड्रॉ, बक्षिसे.
• जुनी वस्तू देऊन नवी घेणे (Exchange Offer).

उदाहरण : ₹500 च्या शर्टवर 20% सूट म्हणजे ₹100 सूट; ग्राहक ₹400 देतो. "एकावर एक मोफत" मध्ये ₹500 चे दोन शर्ट म्हणजे प्रत्येकाची प्रभावी किंमत ₹250, म्हणजे 50% सूट.

महत्त्व व मर्यादा

• महत्त्व : विक्रीत त्वरित वाढ, नवीन ग्राहक आकर्षित होतात, जुना साठा संपवता येतो, स्पर्धेला उत्तर देता येते.
• मर्यादा : परिणाम अल्पकालीन, वारंवार सूट दिल्यास ब्रँडची प्रतिमा घसरते, नफा कमी होतो.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

1. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) व्यूहात्मक किरकोळ नियोजन प्रक्रिया सविस्तर स्पष्ट करा.
2. (दीर्घोत्तरी प्रश्न) किरकोळ दुकानाच्या स्थानाची निवड करताना विचारात घ्यावयाचे घटक स्पष्ट करा.
3. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) व्यूहरचनेचे स्तर थोडक्यात सांगा.
4. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) टीप लिहा : खाजगी लेबल (Private Labelling).
5. (लघुत्तरी प्रश्न / टीप) विक्री संवर्धन म्हणजे काय? त्याची साधने सांगा.