थोडक्यात
वाक्यात क्रियापदाचे रूप कोणाप्रमाणे बदलते — कर्त्याप्रमाणे, कर्माप्रमाणे की कोणाच्याच प्रमाणे नाही — यावरून प्रयोग ठरतो. मराठीत मुख्य प्रयोग तीन: कर्तरी, कर्मणी, भावे. पोलीस भरती आणि MPSC मध्ये प्रयोग ओळखा हा प्रश्न खूप वेळा येतो.
आधी हे दोन शब्द
- कर्ता: क्रिया करणारा — "राम आंबा खातो" मध्ये राम.
- कर्म: ज्याच्यावर क्रिया होते — आंबा.
१. कर्तरी प्रयोग
क्रियापद कर्त्याच्या लिंग, वचन, पुरुषाप्रमाणे बदलते. कर्त्याला प्रत्यय नसतो.
- राम आंबा खातो. → सीता आंबा खाते. → मुले आंबा खातात. (कर्ता बदलला, क्रियापद बदलले)
- सकर्मक कर्तरी: कर्म असते — "आई पोळ्या लाटते."
- अकर्मक कर्तरी: कर्म नसते — "पक्षी उडतो." "मुली हसतात."
२. कर्मणी प्रयोग
क्रियापद कर्माच्या लिंग, वचनाप्रमाणे बदलते. कर्त्याला बहुधा "ने / नी / कडून" प्रत्यय असतो; कर्माला प्रत्यय नसतो.
- रामाने आंबा खाल्ला. → रामाने पोळी खाल्ली. → रामाने आंबे खाल्ले. (कर्म बदलले, क्रियापद बदलले)
- सीतेने आंबा खाल्ला. (कर्ता बदलला तरी क्रियापद "खाल्ला" तसेच)
- "चोर पोलिसांकडून पकडला गेला." — हेही कर्मणी (कर्त्याला "कडून").
३. भावे प्रयोग
क्रियापद कर्ता किंवा कर्म कोणाच्याच प्रमाणे बदलत नाही; ते नेहमी तृतीय पुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी (…ले, …वे) राहते. कर्माला "ला / स" प्रत्यय असतो.
- रामाने रावणाला मारले. → सीतेने रावणाला मारले. → मुलांनी सापाला मारले. (क्रियापद "मारले" बदलत नाही)
- अकर्मक भावे: "आता मुलांनी घरी जावे." "विद्यार्थ्यांनी वेळेवर यावे."
एका नजरेत फरक
| प्रयोग | क्रियापद कोणाप्रमाणे? | कर्त्याला प्रत्यय | कर्माला प्रत्यय |
|---|---|---|---|
| कर्तरी | कर्त्याप्रमाणे | नसतो | बहुधा नसतो |
| कर्मणी | कर्माप्रमाणे | ने / नी / कडून | नसतो |
| भावे | कोणाप्रमाणेच नाही | ने / नी | ला / स |
सोपी ओळख पद्धत (३ पायऱ्या)
- कर्त्याला प्रत्यय नाही → कर्तरी.
- कर्त्याला "ने" आहे आणि कर्माला प्रत्यय नाही → कर्मणी.
- कर्त्याला "ने" आणि कर्माला "ला" आहे → भावे.
सराव प्रश्न
Q1. "शेतकरी शेत नांगरतो." — प्रयोग ओळखा.
कर्तरी प्रयोग (कर्त्याला प्रत्यय नाही; "शेतकरीण शेत नांगरते" असे रूप बदलते).
Q2. "मुलीने चित्र काढले." — प्रयोग ओळखा.
कर्मणी प्रयोग (चित्र → चित्रे काढली, असे कर्माप्रमाणे बदलते).
Q3. "गुरुजींनी विद्यार्थ्यांना बोलावले." — प्रयोग ओळखा.
भावे प्रयोग (कर्त्याला "नी", कर्माला "ना").
Q4. "बाळ झोपले." — प्रयोग ओळखा.
अकर्मक कर्तरी प्रयोग.
Q5. "आता तुम्ही अभ्यासाला बसावे." — प्रयोग?
अकर्मक भावे प्रयोग.
Q6. "पत्र माझ्याकडून लिहिले गेले." — प्रयोग?
कर्मणी प्रयोग (कर्त्याला "कडून").
परीक्षा टीप
प्रश्न गोंधळात टाकणारा वाटला, तर कर्त्याचे लिंग/वचन बदलून बघा, मग कर्माचे बदलून बघा. क्रियापद ज्याच्यासोबत बदलले तो प्रयोग; कोणासोबतच बदलले नाही तर भावे.